Dernek idari para cezaları, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 32. maddesinde sayılan yükümlülüklere aykırılık hâlinde mahalli mülki amir tarafından verilen ve kural olarak dernek yönetim kurulu başkanına yöneltilen para cezalarıdır. 2026 yılında bu cezalar 2.912 TL ile 948.169 TL arasında değişmektedir. Cezaya karşı, tebliğ veya tefhim tarihinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir. Uygulamada kesilen cezaların önemli bir kısmı; muhatabın yanlış belirlenmesi, Kanun’un 17. maddesindeki otuz günlük yazılı istem şartına uyulmaması veya cezaya dayanak yapılan yükümlülüğün mevzuatta hiç öngörülmemiş olması nedeniyle kaldırılmaktadır.

Dernek Cezalarının Hukuki Çerçevesi Nedir?

Dernekler Kanunu, yükümlülüklere aykırılığı iki farklı yaptırım rejimine bağlamıştır. Bir kısım fiil için idari para cezası, bir kısmı için ise hapis veya adli para cezası öngörülmüştür. Bu ayrım, hem cezayı verecek makamı hem de başvurulacak kanun yolunu belirlediği için pratikte belirleyicidir.

Mülki idare amiri, dernek merkezinin bulunduğu yerin valisi veya kaymakamıdır. Dolayısıyla dernek idari para cezaları, valilik veya kaymakamlık kararıyla kesilir; sivil toplumla ilişkiler birimleri bu kararların hazırlık işlemlerini yürütür.

Dernekler Kanunu’nda hüküm bulunmayan hâllerde 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nun genel hükümleri devreye girer. Kabahatler Kanunu m. 3’e göre bu Kanun’un kanun yoluna ilişkin hükümleri diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması hâlinde, diğer genel hükümleri ise idari para cezası gerektiren bütün fiiller hakkında uygulanır. Dernekler Kanunu’nda kanun yoluna ilişkin özel bir düzenleme bulunmadığından, itiraz usulü tamamen Kabahatler Kanunu’na tabidir.

2026 Yılı Dernek İdari Para Cezaları Ne Kadar?

Kanun metnindeki rakamlar 2008 yılına aittir ve güncel değildir. Kabahatler Kanunu m. 17/7 uyarınca idari para cezaları her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır; hesapta bir Türk lirasının küsuru dikkate alınmaz. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün 31.12.2025 tarihli 2025/13 sayılı Genelgesi ile, 585 Sıra No’lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği’nde ilan edilen %25,49 oranı esas alınarak 01.01.2026 tarihinden itibaren geçerli tutarlar belirlenmiştir.

Tablodaki (c) ve (u) bentlerinin tutarları neden sabit değildir? Çünkü bunlar nispi idari para cezasıdır. Kabahatler Kanunu m. 17/7’nin son cümlesi, yeniden değerleme kuralının nispi nitelikteki idari para cezaları açısından uygulanmayacağını söyler. Bu nedenle Bakanlık listesinde (c) bendi hiç yer almaz; (u) bendinde ise cezanın kendisi değil, bendin kendi hükmüyle artırılan 66.357 TL’lik işlem sınırı güncellenmiştir.

Ceza Kime Kesilir? Başkan, Yönetim Kurulu Üyeleri ve Dernek Tüzel Kişiliği

Uygulamada en sık rastlanan hata, cezanın yanlış kişiye yöneltilmesidir. Kanun bu konuda üç katmanlı bir yapı kurmuştur.

Kural: yönetim kurulu başkanı. Kanun’un 33/2. maddesi, 32. maddede geçen “dernek yöneticileri” ibaresinin dernek yönetim kurulu başkanını ifade ettiğini emredici biçimde düzenler. Bu nedenle (a), (b), (c), (l), (m), (s) ve (u) bentlerinde ceza yalnızca başkana yöneltilebilir; diğer yönetim kurulu üyelerine kesilen ceza hukuka aykırıdır. Anayasa Mahkemesi’nin 01.07.2015 tarihli E. 2015/20, K. 2015/64 sayılı kararı da bu normun geçerliliğini teyit etmiştir. Dernekler Yönetmeliği m. 83’ün beyanname verme yükümlülüğünü doğrudan “dernek yönetim kurulu başkanları”na yüklemesi de bu sonucu destekler; aynı şekilde Yönetmelik m. 17, genel kurul sonuç bildiriminin yapılmamasından yönetim kurulu başkanının sorumlu olduğunu açıkça belirtir.

İstisna: kanunun açıkça üyeyi gösterdiği hâller. Kanun koyucu bazı bentlerde muhatabı özel olarak belirlemiştir. (d) bendinin üçüncü cümlesi “bilerek bu şekilde gelir toplanmasına izin veren yönetim kurulu üyelerine” der; burada karara katılan üyeler de sorumludur. (h) bendinde muhatap basımevi yöneticileri, (g) bendinde izinsiz şube açan veya bunlarla iş birliği yapan kişilerdir. (ı) ve (r) bentlerinde ise yükümlülük doğrudan derneğe ait olduğundan ceza dernek tüzel kişiliğine yöneltilir.

Tüzel kişiye ceza sorunu. Kabahatler Kanunu m. 8, organ veya temsilcilik görevi yapan kişinin bu görevi kapsamında işlediği kabahatten dolayı tüzel kişi hakkında da idari yaptırım uygulanabileceğini, m. 8/3 ise kanunun organ veya temsilcide özel nitelik aradığı hâllerde de bu hükmün geçerli olduğunu söyler. Bu hüküm, 33/2’nin sınırlayıcı etkisini zayıflatacak biçimde yorumlanmaya elverişlidir. Ancak kanaatimizce 33/2, Dernekler Kanunu bakımından özel ve sonraki tarihli bir muhatap düzenlemesi olduğundan, kanun koyucunun bilinçli tercihi olarak genel hükmün önüne geçer. Nitekim idare uygulamasında da bu bentlerdeki cezalar başkana kesilmektedir. Aynı gerekçe, Kabahatler Kanunu m. 14/2’deki “özel faillik niteliği taşımayan iştirakçiye de fail olarak ceza verilir” kuralı için de geçerlidir; aksi kabul, 33/2’yi tümüyle işlevsiz kılar.

Yöneticinin sorumluluğu, fiilen görevde bulunduğu ve temsil yetkisini haiz olduğu dönemle sınırlıdır. Görevi sona eren başkanın, yerine seçilen kişi henüz idareye bildirilmemiş olsa dahi, görevden ayrıldıktan sonra işlenen ihlallerden sorumluluğuna gidilemez. Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun genel çerçevesi için dernek yönetim kurulunun hukuki sorumluluğu başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

Dernekler Kanunu’nda Hangi Fiiller Adli Ceza Gerektirir?

32. maddenin bazı bentleri idari para cezası değil, hapis veya adli para cezası öngörür. Bu fiiller kabahat değil suçtur; soruşturmayı Cumhuriyet savcılığı yürütür, yargılama ceza mahkemesinde yapılır ve sulh ceza hâkimliğine başvuru yolu işlemez.

(k) bendinin kapsamı özellikle dikkat çekicidir. Bent, Kanun’un 9 ve 19. maddelerinin üçüncü fıkralarına atıf yapar. 19/3, mülki idare amirinin görevlendirdiği memurlara bilgi ve belge gösterme zorunluluğudur. 9/3 ise denetim kurulu üyelerinin istemi üzerine bilgi, belge ve kayıtların gösterilmesi zorunluluğudur. Yani derneğin kendi iç denetim organına bilgi vermeyi reddetmek, dış denetimi engellemekle aynı ağırlıkta bir suç olarak düzenlenmiştir. Bu yükümlülüğün kapsamı için dernek denetim kurulunun görev ve yetkileri yazımıza bakılabilir.

19/3 kapsamındaki dış denetimin dayanağı da tartışmasız değildir. Dernekler Yönetmeliği Ek Madde 1’in risk gruplarına, denetim programlarına ve görevlendirilecek denetçilere ilişkin cümle ve fıkraları ile Ek Madde 3’ün tamamı, Danıştay 10. Dairesi’nin 28.05.2025 tarihli E. 2021/7556, K. 2025/2780 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle bir denetimin, iptal edilmiş risk değerlendirmesi hükümlerine dayandığı ileri sürülerek, (k) bendi uyarınca kesilen cezaya karşı ayrıca bir itiraz gerekçesi olarak kullanılması mümkündür.

33/2’deki “dernek yöneticileri eşittir yönetim kurulu başkanı” tanımı adli ceza öngören bentler bakımından da geçerlidir. Maddede tek bir tanım yapılmış olup idari ceza – adli ceza ayrımı gözetilmemiştir. Bu nedenle örneğin defter tutmama suçundan, yönetim kurulu başkanı dışındaki üyelerin cezalandırılması mümkün değildir. Buna karşılık (f) bendi metninde “yönetim kurulu başkanı ve üyeleri veya denetçiler ile derneğin diğer personeli” ifadesi yer aldığından, güveni kötüye kullanma bakımından sorumluluk çevresi geniştir.

Aynı Fiil Hem İdari Hem Adli Cezayı Gerektirirse Ne Olur?

İki yaptırım birlikte uygulanamaz. Aynı fiil hem idari para cezasını hem de hapis veya adli para cezasını gerektiriyorsa, yalnızca suçtan dolayı adli yaptırım uygulanır. İdari yaptırım ancak suçtan ceza verilemediği hâllerde devreye girer.

Bu kural, Dernekler Kanunu’nda en çok defterler bakımından tartışma doğurur. (d) bendi, defteri hiç tutmamayı ve tasdiksiz defter tutmayı suç; defteri usulüne uygun tutmamayı ise kabahat olarak düzenlemiştir. Bunlar farklı fiillerdir, dolayısıyla kural olarak içtima söz konusu olmaz. Ancak denetimde hem tasdiksiz defter hem usulsüz kayıt tespit edilirse, idarenin usulsüz kayıt için ayrıca idari para cezası kesmesi yerine dosyayı savcılığa göndermesi ve sonucu beklemesi gerekir.

Kabahatler Kanunu m. 24, kovuşturma konusu fiilin kabahat oluşturduğunun anlaşılması hâlinde idari yaptırım kararının mahkeme tarafından verileceğini; m. 23 ise Cumhuriyet savcısının da soruşturma sırasında idari yaptırım kararı verebileceğini düzenler. Dernekler Kanunu m. 19’un son fıkrası, denetimde suç teşkil eden fiil tespit edilirse mülki idare amirinin durumu derhal Cumhuriyet savcılığına ve derneğe bildireceğini söyler. Bu üç hüküm birlikte okunduğunda, suç şüphesi bulunan bir tespitte idarenin doğrudan idari para cezası kesmesi yerine savcılığa bildirim yapması gerektiği sonucuna varılır.

Ceza Kesilmeden Önce Otuz Gün Süre Verilmesi Zorunlu mudur?

Bu madde, dernek idari para cezaları bakımından bir usuli ön koşul oluşturur. Konusu suç teşkil etmeyen hata ve noksanlıklarda idare, önce yazılı istemde bulunup otuz günlük süre tanımak zorundadır. Eksiklik bu süre içinde giderilmezse ceza kesilebilir; süre tanınmadan doğrudan kesilen ceza hukuka aykırıdır.

Yargıtay 7. Ceza Dairesi’nin 10.01.2022 tarihli E. 2021/14893, K. 2022/40 sayılı kararı bu ilkeyi açıkça ortaya koymuştur. Somut olayda dernek yöneticisine, alındı belgelerinde bağışçıların kimlik ve vergi numaralarının yazılmadığı gerekçesiyle 32/d uyarınca idari para cezası kesilmiş, sulh ceza hâkimliği başvuruyu reddetmiştir. Daire, 17. madde uyarınca eksikliğin giderilmesi için süre verilmesine rağmen giderilmemesi hâlinde idari yaptırım kararı verilebileceğini, somut olayda mülki idare amirinin böyle bir bildiriminin bulunmadığını tespit ederek kararı bozmuş; idari para cezasının kaldırılmasına ve karar tutanağının iptaline hükmetmiştir.

Kararın kapsamı önemlidir. Ceza 32. maddenin (ı) bendinden değil, (d) bendinden kesilmişti. Yani 17. maddedeki otuz günlük şart, yalnızca kendisine aykırılığı cezalandıran (ı) bendinin konusu değildir; konusu suç teşkil etmeyen tüm usuli aykırılıklar bakımından genel bir ön koşuldur. Buna karşılık şartın iki sınırı vardır: fiil suç teşkil ediyorsa (örneğin defterin hiç tutulmaması) ve aykırılık giderilebilir nitelikte bir hata veya noksanlık değilse (örneğin süresi geçmiş bir bildirim) bu usul işlemez.

Bu ilke tek bir kararla sınırlı değildir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2025 tarihli E. 2023/11409, K. 2025/1507 sayılı kararında da aynı sonuca varmış ve 17. maddedeki otuz günlük giderme imkânı tanınmadan doğrudan ceza kesilmesini hukuka aykırı bulmuştur. İki kararın üç yıl arayla aynı ilkeyi tekrarlaması, bu yorumun Dairenin yerleşik içtihadı hâline geldiğini göstermektedir.

Mevzuatta Öngörülmemiş Bir Yükümlülükten Ceza Kesilebilir mi?

Kesilemez. Kabahatler Kanunu m. 4/2, kabahat karşılığı olan yaptırımların türü, süresi ve miktarının ancak kanunla belirlenebileceğini düzenler. İdarenin, yönetmelik hükmünü yorum yoluyla genişleterek mevzuatta bulunmayan bir yükümlülük türetmesi ve buna dayanarak ceza kesmesi mümkün değildir.

Yukarıda anılan Yargıtay 7. Ceza Dairesi kararının ikinci bozma gerekçesi tam olarak budur. Daire, Dernekler Yönetmeliği m. 45’in yalnızca alındı belgesinin şeklen nasıl doldurulacağına ilişkin yönteme dair açıklama içerdiğini; gerçek kişilerin kimlik numaralarının ve tüzel kişilerin vergi numaralarının alındı belgesinde yer almasını zorunlu kılan bir hüküm bulunmadığı gibi yer almamasının da yaptırıma bağlanmadığını belirtmiştir. Ayrıca bağışçılara ait kimlik ve vergi numaralarına ulaşılmasının hayatın olağan akışına uygun olmadığına işaret etmiştir.

Bu noktada bir hususa dikkat etmek gerekir. Yönetmelik m. 45’e 2020 yılında eklenen fıkra, alındı ve harcama belgelerinin, Yönetmelik ekindeki örneklerde gösterilen tüm bilgilerin eksiksiz doldurulması suretiyle düzenleneceğini öngörmektedir. İdare bu fıkraya dayanarak ceza kesme eğilimindedir. Ancak fıkra, belgede yer alacak bilgileri Yönetmelik ekindeki forma bırakmakta; forma dayanan bir eksikliğin yaptırımı ise Kanun’da gösterilmemektedir. Kabahatler Kanunu m. 4/1’in çerçeve hükmün içeriğinin idarenin düzenleyici işlemleriyle doldurulabileceğine dair kuralı, yaptırımın kendisini değil yalnızca fiilin tanımını kapsar. Dolayısıyla eksik doldurulmuş bir alındı belgesi, olsa olsa 17. madde kapsamında giderilmesi istenebilecek bir noksanlıktır; doğrudan ceza sebebi değildir.

Aynı sorun, (s) bendi kapsamındaki üyelik bildirimleri bakımından daha da belirgindir. Yönetmelik m. 83’ün sekizinci fıkrası, üye kayıt bilgilerinin otuz gün içinde elektronik ortamda (DERBİS) bildirilmesini öngörmekteydi. Ancak bu fıkra, Danıştay 10. Dairesi’nin 15.04.2021 tarihli E. 2018/5223, K. 2021/1866 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Kanun’un kendisinde üye bilgilerinin otuz gün içinde bildirilmesine ilişkin ayrı bir hüküm bulunmadığından, bu yükümlülüğün dayanağı ortadan kalkmıştır; iptal edilmiş bir yönetmelik fıkrasına dayanılarak (s) bendinden kesilen bir ceza, kanunilik ilkesi yönünden aynı gerekçeyle itiraz edilebilir.

Aynı İhlal Birden Fazla Kez İşlenirse Ceza Artar mı?

Kabahatler Kanunu’nda ceza artırıcı genel bir tekerrür kurumu yoktur. m. 15/2, aynı kabahatin birden fazla işlenmesi hâlinde her biri için ayrı ayrı idari para cezası verileceğini; kesintisiz fiille işlenebilen kabahatlerde ise idari yaptırım kararı verilinceye kadar fiilin tek sayılacağını düzenler.

Bu ikili yapının dernek uygulamasındaki karşılığı şudur. Beyanname verme yükümlülüğü, Kanun’un 19. maddesi uyarınca her takvim yılı için Nisan ayı sonuna kadar yerine getirilmesi gereken, süreye bağlı ve süresi geçtiğinde tamamlanmış sayılan bir yükümlülüktür. Her yıl ayrı bir yükümlülük doğduğu için, verilmeyen her yıl bağımsız bir kabahat oluşturur ve ayrı ayrı ceza kesilir. Kabahatler Kanunu m. 5/2’ye göre kabahat, failin icrai veya ihmali davranışı gerçekleştirdiği zaman işlenmiş sayılır; beyanname bakımından bu an, ilgili yılın Nisan ayının son günüdür. Dolayısıyla beyanname vermeme kesintisiz bir fiil değildir; her yıl için zamanaşımı da o yılın Nisan sonundan işlemeye başlar.

Buna karşılık, defter ve kayıtların Türkçe tutulmaması (32/1-r) veya izinsiz açılan bir tesisin işletilmeye devam edilmesi (32/1-m) gibi süregelen durumlar kesintisiz fiil niteliğindedir. Bu hâllerde idari yaptırım kararı verilinceye kadar geçen süre tek kabahat sayılır; idare her denetim için ayrı ceza kesemez. Karar verildikten sonra aykırılık sürerse yeni bir kabahat doğar.

Yurt Dışı Yardımlarda Bentler Arası Çakışma Sorunu

Kanun’un 21. maddesi, derneklerin mülki idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak şartıyla yurt dışından yardım alabileceğini ve nakdi yardımların bankalar aracılığıyla alınmasının zorunlu olduğunu düzenler. İkinci fıkra yurt dışına yapılacak yardımlar için de önceden bildirim öngörür.

Bu yükümlülüğün ihlali iki ayrı bende girmektedir. (c) bendi, yurt dışı yardımı bankalar aracılığıyla almayan yöneticiye alınan paranın %25’i oranında nispi ceza öngörür. 2020 yılında 7262 sayılı Kanun’la değiştirilen (k) bendinin son cümlesi ise 21. maddenin birinci ve ikinci fıkralarındaki yükümlülüklere aykırı hareket edenlere 2026 yılı için 47.397 TL ile 948.169 TL arasında idari para cezası verileceğini söyler. Kanun koyucu (k) bendine bu cümleyi eklerken (c) bendini yürürlükten kaldırmamıştır.

Nakdi yardımın banka dışı yolla alınması hâlinde her iki bent de uygulanabilir görünmektedir. Kabahatler Kanunu m. 15/1, bir fiille birden fazla kabahatin işlenmesi ve tanımlarda yalnızca idari para cezası öngörülmesi hâlinde en ağır idari para cezasının verileceğini düzenler. Karşılaştırma somut olaya göre yapılır: nispi cezanın tutarı alınan paraya bağlı olduğundan, küçük tutarlı bir yardımda (k) bendi, yüksek tutarlı bir yardımda ise (c) bendi daha ağır sonuç doğurabilir. İdarenin her iki bentten ayrı ayrı ceza kesmesi ise m. 15/1’e açıkça aykırıdır ve itiraz sebebidir.

Dayanağı İptal Edilmiş Bir Bent: 32/t

32. maddenin (t) bendi, “19 uncu maddenin dördüncü fıkrasına aykırı hareket edenler”e ceza öngörür. Ancak Kanun’un 19. maddesine 7262 sayılı Kanun’la eklenen fıkralar, Anayasa Mahkemesi’nin 18.01.2024 tarihli E. 2021/28, K. 2024/11 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Yürürlükteki metinde ilgili fıkranın yerinde yalnızca iptal şerhi bulunmaktadır.

Buna rağmen Bakanlık genelgesinde (t) bendi her yıl güncellenerek yer almaya devam etmektedir. Atıf yapılan norm yürürlükten kalktığında, atıf yapan ceza hükmü konusuz kalır ve uygulanamaz hâle gelir. Bu bentten ceza kesilmesi hâlinde, cezanın dayanağının ortadan kalktığı itiraz dilekçesinde öncelikle ileri sürülmelidir.

Aynı kararla Kanun’un 30/A maddesi (görevden uzaklaştırma ve faaliyetten geçici alıkoyma) de bütünüyle iptal edilmiştir. Bugün ayakta kalan tek görevden uzaklaştırma rejimi, kamu yararına çalışan dernekler için 27. maddede öngörülen ve İçişleri Bakanı kararıyla uygulanan, valinin sulh hukuk mahkemesinden kayyım atanmasını istemesiyle tamamlanan usuldür.

İzinsiz Yardım Toplamada Hangi Kanun Uygulanır?

Derneğin kendi üyelerinden aidat veya bağış toplaması ile kamuya yönelik yardım toplaması farklı hukuki rejimlere tabidir. Birincisi Dernekler Kanunu ve Dernekler Yönetmeliği’nin alındı belgesi ve yetki belgesi hükümlerine; ikincisi 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu’na tabidir. Dernekler Yönetmeliği m. 103 de yardım toplama konularında 2860 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanacağını açıkça belirtir.

Özel norm önceliği ilkesi gereğince kamuya yönelik izinsiz yardım toplama fiilinde 2860 sayılı Kanun uygulanır. Bu tercih teorik değildir; yaptırım farkı çok belirgindir. 2860 sayılı Kanun m. 29 uyarınca 2026 yılında izinsiz yardım toplayanlara 47.397 TL ile 948.169 TL, internet ortamında izinsiz yardım toplanması hâlinde 94.811 TL ile 1.896.350 TL arasında idari para cezası verilir. Uyarılmasına rağmen izin verilen yer dışında yardım toplamada ve izinsiz yardım toplanmasına yer ve imkân sağlamada da 47.397 TL’den başlayan cezalar söz konusudur. Bu tutarlar, Dernekler Kanunu’ndaki maktu cezaların kat kat üzerindedir.

Derneğin kendi içindeki gelir toplama düzeni bakımından ise Yönetmelik m. 46 önemli bir sınır çizer: yönetim kurulu asıl üyeleri ile Kanun’un 24. maddesine göre görevlendirilen temsilciler, yetki belgesi olmaksızın gelir tahsil edebilir. Dolayısıyla bir yönetim kurulu asıl üyesine, adına yetki belgesi düzenlenmediği gerekçesiyle 32/1-d uyarınca ceza kesilmesi hukuka aykırıdır. Ayrıca Yönetmelik m. 47 uyarınca gelir tahsil etmeye yetkili kişiler, tahsilatı otuz gün içinde saymana teslim eder veya derneğin banka hesabına yatırır; 2026 yılı için 47.397 TL’yi geçen tahsilatlarda ise otuz günlük süre beklenmeksizin en geç iki iş günü içinde banka hesabına yatırma zorunluluğu vardır.

Dernek Lokalleri İçin Ayrı Bir Yaptırım Rejimi Vardır

Lokaller bakımından iki ayrı yaptırım kaynağı bulunur ve bunlar örtüşmez. Kanun’un 32/1-m bendi, 26. maddede belirtilen tesisleri izinsiz açan yöneticiye idari para cezası verilmesini ve tesisin kapatılmasına karar verilebilmesini öngörür. Buna karşılık 2024 yılında 7533 sayılı Kanun’la eklenen 26/B maddesi, izinli lokallerin işletilmesine ilişkin ayrı bir rejim kurmuştur.

26/B’ye göre Kanun’a aykırı faaliyet gösterildiği, kumar oynandığı, izin alınmaksızın alkollü içki kullandırıldığı veya 5199 sayılı Kanun kapsamında hayvanlara kötü muamelede bulunulduğu tespit edilen lokaller, mülki idare amiri tarafından otuz günü geçmemek üzere geçici süreyle faaliyetten men edilir. Kumar oynanması için yer ve imkân sağlanması, uyuşturucu madde imal ve ticareti ya da kullanımı, 6136 sayılı Kanun’a aykırı silah bulundurulması veya satılması hâlinde ya da bir yıl içinde üç defa faaliyetten men edilen lokallerde fiilin tekrarı hâlinde, lokal açma ve işletme belgesi iptal edilir.

Bu yaptırımlar idari para cezası değildir; faaliyetten men ve belge iptali niteliğindeki idari tedbirlerdir. Dernekler Yönetmeliği’nin m. 66 ve 67 hükümleri ise hâlâ 2024 öncesi düzenlemeyi yansıtmakta ve “umuma açık yer durumuna gelme” veya “yazılı uyarıya rağmen lokal yönergesine aykırı hareket” gibi Kanun’da bulunmayan men sebepleri saymaktadır. Normlar hiyerarşisi gereği Kanun hükmü esas alınır; Yönetmeliğin Kanun’da karşılığı bulunmayan men sebeplerine dayanılarak verilen kararların hukuki dayanağı tartışmalıdır.

Dernek Cezalarında Zamanaşımı Süresi Ne Kadardır?

Kabahatler Kanunu m. 20, soruşturma zamanaşımının dolması hâlinde kabahatten dolayı idari para cezasına karar verilemeyeceğini düzenler. Süre, cezanın miktarına göre belirlenir: 100.000 TL ve üzeri cezayı gerektiren kabahatlerde beş, 50.000 TL ve üzerinde dört, 50.000 TL’nin altında üç yıldır. Nispi idari para cezasını gerektiren kabahatlerde ise süre sekiz yıldır.

Zamanaşımı süresi, fiilin işlenmesiyle veya neticenin gerçekleşmesiyle işlemeye başlar. Kabahati oluşturan fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, suça ilişkin dava zamanaşımı hükümleri uygulanır.

Kesinleşmiş bir cezanın infazı bakımından ise m. 21’deki yerine getirme zamanaşımı işler: 50.000 TL ve üzeri cezalarda yedi, 20.000 TL ve üzerinde beş, 10.000 TL ve üzerinde dört, 10.000 TL’nin altında üç yıl. Bu süre, kararın kesinleşmesinin rastladığı takvim yılını takip eden yılın başından itibaren işlemeye başlar.

Dernek İdari Para Cezasına Nasıl İtiraz Edilir?

Dernekler Kanunu’nda kanun yoluna ilişkin özel bir hüküm bulunmadığından Kabahatler Kanunu m. 27 uygulanır. Karara karşı, tebliğ veya tefhim tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulur. Kanun metninde “sulh ceza mahkemesi” yazsa da bu mahkemeler 2014 yılında kaldırılmış olup görev sulh ceza hâkimliklerine geçmiştir. Süre içinde başvurulmazsa karar kesinleşir.

Başvuru bizzat, kanuni temsilci veya avukat tarafından verilecek iki nüsha dilekçeyle yapılır. Dilekçede karara ilişkin bilgiler ve ileri sürülen deliller açıkça gösterilir. Mücbir sebeple süre kaçırılmışsa, sebebin ortadan kalktığı tarihten itibaren yedi gün içinde başvurulabilir; bu başvuru kesinleşmeyi engellemez ancak mahkeme yerine getirmeyi durdurabilir. Başvuru harca tabi değildir; masraflar ve vekâlet ücreti, başvurusu veya savunması reddedilen tarafça ödenir.

Hâkimlik ön inceleme sonucunda başvuruyu usulden kabul ederse dilekçenin bir örneğini idareye tebliğ eder. İdare on beş gün içinde cevap verir ve işlem dosyasının tamamının bir örneğini sunar. Mahkeme tarafları dinleyebilir. Son kararda, idari yaptırım kararının hukuka uygun olması hâlinde başvurunun reddine, hukuka aykırı olması hâlinde idari yaptırım kararının kaldırılmasına hükmedilir. Alt ve üst sınırı kanunda gösterilen cezalarda mahkeme, miktarda değişiklik yaparak da başvurunun kabulüne karar verebilir; bu yetki dernek cezaları bakımından (k) ve (t) bentleri için geçerlidir.

İtiraz yolu açıksa, hâkimliğin son kararına karşı Ceza Muhakemesi Kanunu’na göre, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Bu süre de 2024 yılında yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır. İtiraz dosya üzerinden incelenir.

Bir istisna vardır. Kabahatler Kanunu m. 27/8’e göre, idari yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişiyle ilgili olarak idari yargının görev alanına giren kararlar da verilmişse, idari para cezasına ilişkin hukuka aykırılık iddiaları bu işlemin iptali talebiyle birlikte idari yargıda görülür. Dernek uygulamasında bu durum, idari para cezasının yanında şube kapatma, tesis kapatma veya lokal belgesi iptali gibi bir kararın da verildiği hâllerde gündeme gelir. Böyle bir durumda başvurunun sulh ceza hâkimliğine değil idare mahkemesine yapılması gerekir.

Ödeme, Peşin Ödeme İndirimi ve Taksitlendirme

Dernekler Kanunu’nda ödeme süresi düzenlenmediğinden Kabahatler Kanunu m. 17/6 uygulanır: ceza, tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. Bu süre içinde ödenmesi hâlinde cezadan %25 oranında indirim yapılır. Ödeme yapılması, kişinin karara karşı kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez. Yani indirimli ödeme yapıp aynı zamanda sulh ceza hâkimliğine başvurmak mümkündür; başvuru kabul edilirse ödenen tutar iade edilir.

Ekonomik durumun müsait olmaması hâlinde, ilk taksitin peşin ödenmesi koşuluyla cezanın bir yıl içinde ve dört eşit taksitte ödenmesine karar verilebilir. Taksitlerin zamanında ve tam ödenmemesi hâlinde kalan kısmın tamamı tahsil edilir.

Ödenmeyen Ceza Yöneticinin Şahsi Malvarlığından Tahsil Edilebilir mi?

Kesinleşen ve genel bütçeye gelir kaydedilmesi gereken idari para cezaları, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilmek üzere ilgili tahsil dairelerine gönderilir.

Burada kritik bir ayrım vardır. Dernek yöneticilerinin vergi ve prim borçlarından doğan şahsi sorumluluğu ile idari para cezalarından doğan sorumluluk aynı değildir. Vergi ve prim asılları bakımından kanuni temsilcinin takibi mevzuatta açıkça düzenlenmişken, idari para cezaları cezai niteliktedir ve Anayasa’nın 38. maddesindeki cezaların şahsiliği ilkesine tabidir. Bu nedenle doğrudan dernek tüzel kişiliğine kesilmiş bir idari para cezasının, tüzel kişiliğin malvarlığından tahsil edilememesi hâlinde 6183 sayılı Kanun’un mükerrer 35. maddesine dayanılarak kanuni temsilcinin şahsi malvarlığına yansıtılması mümkün değildir.

Kaldı ki mükerrer 35. maddeye 5766 sayılı Kanun’la eklenen ve farklı dönemlerde görev yapan temsilcilerin sorumluluğunu düzenleyen fıkralar, Anayasa Mahkemesi’nin 19.03.2015 tarihli E. 2014/144, K. 2015/29 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu konunun ayrıntıları için dernek yöneticilerinin vergi ve SGK sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Zaten 32. maddedeki cezaların çoğunun muhatabı dernek tüzel kişiliği değil, gerçek kişi olarak yönetim kurulu başkanıdır. Bu hâllerde ceza zaten başkanın şahsi borcudur ve derneğin malvarlığından ödenmesi, derneğe ait paranın başkasının menfaatine kullanılması sonucunu doğurabileceğinden ayrıca sorun yaratır.

Cezalar Yalnızca Derneklere mi Uygulanır?

Hayır. Kanun’un 35. maddesi, 19, 20, 23, 26, 28, 29, 30 ve 31. maddelerin özel kanunlarında hüküm bulunmamak kaydıyla kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile işçi ve işveren sendikaları ve üst kuruluşları için de ceza hükümleriyle birlikte uygulanacağını düzenler. 36. madde ise Kanun hükümlerinin derneklerin şubeleri, dernek ve vakıfların üst kuruluşları ile merkezleri yurt dışında bulunan dernek, vakıf ve kâr amacı gütmeyen kuruluşların Türkiye’deki şube veya temsilcilikleri hakkında da ceza hükümleriyle birlikte uygulanacağını söyler.

Çocuk dernekleri bakımından ise 33/1 özel bir koruma getirir: bu Kanun’da belirtilen cezalar çocuk dernekleri hakkında, ancak yazılı olarak uyarılmasına rağmen ihlalin tekrar edilmesi hâlinde uygulanır. Ayrıca Kabahatler Kanunu m. 11/1 uyarınca fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında idari para cezası uygulanamaz.

Son olarak, dernekler bakımından fiilen en ağır parasal yaptırım Dernekler Kanunu’nda değil, Kabahatler Kanunu m. 43/A’da yer alır. Bir tüzel kişinin organ veya temsilcisi ya da onun faaliyeti çerçevesinde görev üstlenen bir kişi tarafından; uyuşturucu madde imal ve ticareti, dolandırıcılık, ihaleye fesat karıştırma, rüşvet, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya 6415 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki terörizmin finansmanı suçunun tüzel kişinin yararına işlenmesi hâlinde, ayrıca bu tüzel kişiye on bin liradan elli milyon liraya kadar idari para cezası verilir; ceza, işleme veya eyleme konu menfaatin iki katından az olamaz. Bu cezaya karar vermeye, ilgili suçtan yargılama yapmakla görevli mahkeme yetkilidir. Aynı suç listesi, Dernekler Kanunu m. 3/3’te bu suçlardan mahkûm olanların derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamayacağı kuralının da temelini oluşturur.

Sıkça Sorulan Sorular

Dernek idari para cezası kime tebliğ edilir?

Karar, Tebligat Kanunu hükümlerine göre hakkında idari yaptırım kararı verilen kişiye tebliğ edilir; tüzel kişi hakkında verilen kararlar her hâlde ilgili tüzel kişiye tebliğ edilir. Tebligat metninde başvurulabilecek kanun yolu, mercii ve süresi açıkça belirtilmek zorundadır.

Tebligatta itiraz yolu ve süresi yazmamışsa ne olur?

Kanun bu bilgilerin yazılmasını zorunlu tutmuştur. Bilgilendirme yapılmadan tebliğ edilen bir kararda, kişinin başvuru süresini kaçırmış olması kendisine yüklenemez; bu durum mücbir sebep benzeri bir gerekçe olarak ileri sürülebilir ve süre tartışmasında lehe değerlendirilir.

Beyanname vermeyen dernek her yıl için ayrı ayrı ceza alır mı?

Evet. Beyanname yükümlülüğü her takvim yılı için bağımsız doğduğundan, verilmeyen her yıl ayrı bir kabahat oluşturur ve her biri için ayrı idari para cezası kesilir. 2026 yılında bu ceza yıl başına 15.029 TL’dir.

Ceza yönetim kurulu üyelerinin hepsine birden kesilebilir mi?

Kural olarak hayır. Kanun’un 33/2. maddesi “dernek yöneticileri” ibaresini yönetim kurulu başkanı olarak tanımladığından, bu ibarenin geçtiği bentlerde ceza yalnızca başkana yöneltilir. Yalnızca kanunun açıkça yönetim kurulu üyelerini gösterdiği hâllerde, karara veya fiile katılan üyelere ceza uygulanabilir.

Görevden ayrılmış eski başkan sorumlu tutulabilir mi?

Sorumluluk, fiilen görevde bulunulan ve temsil yetkisinin bulunduğu dönemle sınırlıdır. Yeni yönetimin idareye bildirilmemiş olması, eski başkanı görev sonrası dönemde işlenen ihlallerden sorumlu kılmaz.

İdari para cezası ödenmezse hapis cezasına çevrilir mi?

Hayır. Kabahat karşılığı uygulanan idari para cezaları hapis cezasına çevrilmez; 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre cebri icra yoluyla tahsil edilir.

Cezayı ödersem itiraz hakkımı kaybeder miyim?

Kaybetmezsiniz. Kabahatler Kanunu m. 17/6’nın son cümlesi, ödeme yapılmasının kişinin karara karşı kanun yoluna başvurma hakkını etkilemeyeceğini açıkça düzenler. Süresinde ödeyip %25 indirimden yararlanmak ve aynı zamanda başvuruda bulunmak mümkündür.

Sulh ceza hâkimliğinin kararı kesin mi?

On beş bin lira dahil idari para cezalarına karşı başvuru üzerine verilen kararlar kesindir. 2026 yılı tutarları itibarıyla (ı), (s) bentleri ile 32. maddenin ikinci fıkrası bu kapsamdadır; diğer bentlerdeki cezalarda iki hafta içinde itiraz edilebilir.

Dernek defterlerini tutmayan yöneticiye hapis cezası verilir mi?

Tutulması gereken defter veya kayıtları hiç tutmama ya da tasdiksiz defter tutma, üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektiren bir suçtur. Defterlerin tutulmuş ancak usulüne uygun tutulmamış olması hâli ise idari para cezası gerektirir.

Hangi dernekler bilanço esasına göre defter tutmak zorundadır?

Kamu yararına çalışma statüsü bulunan dernekler ile 2026 yılı için yıllık brüt geliri 13.035.173 TL’yi aşan dernekler, takip eden hesap döneminden başlayarak bilanço esasına göre defter tutar. Şubesi bulunan derneklerin bilanço esasına geçmesi hâlinde şubeleri de aynı esasa tabi olur.

Denetim kuruluna belge vermemek suç mudur?

Evet. Dernekler Kanunu m. 9/3, denetim kurulu üyelerinin istemi üzerine her türlü bilgi, belge ve kaydın gösterilmesini zorunlu kılar; 32/1-k bendi bu zorunluluğa uymamayı üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırır.

Dernek yurt dışından yardım alırken hangi yükümlülükler vardır?

Yurt dışından yardım alınmadan önce mülki idare amirliğine bildirimde bulunulması ve nakdi yardımların bankalar aracılığıyla alınması zorunludur. Bildirimin yardım kullanılmadan önce yapılmış olması gerekir. Yurt dışına yapılacak yardımlar da önceden bildirime tabidir ve 2026 yılı için 869.009 TL’yi veya on bin avro ya da eşiti dövizi aşan nakdi yardımların banka, finans kuruluşu veya PTT aracılığıyla yapılması esastır.

İzinsiz açılan dernek lokali için ne yapılır?

İzinsiz açılan, izni iptal edildiği hâlde işletilen veya geçici olarak faaliyetten men edildiği hâlde süresinden önce açılan lokaller kolluk kuvvetlerince kapatılır. Ayrıca tesisi izinsiz açan yöneticiye 32/1-m uyarınca idari para cezası verilir.

Ceza kesilmeden önce savunma alınması zorunlu mudur?

Kabahatler Kanunu idari yaptırım kararı öncesinde genel bir savunma alma usulü öngörmez. Ancak konusu suç teşkil etmeyen hata ve noksanlıklarda, Dernekler Kanunu m. 17 uyarınca otuz günlük yazılı istem yapılması zorunludur; bu, fiilen savunma ve düzeltme imkânı sağlayan bir ön koşuldur.

Aynı denetimde birden fazla eksiklik tespit edilirse kaç ceza kesilir?

Her eksiklik ayrı bir kabahat oluşturuyorsa her biri için ayrı ceza kesilir. Ancak tek bir fiille birden fazla kabahat işlenmişse Kabahatler Kanunu m. 15/1 uyarınca yalnızca en ağır idari para cezası verilir. Uygulamada aynı fiilin farklı bentlere sokularak çoklu ceza kesilmesi sık rastlanan bir hatadır.

Sonuç

Dernek idari para cezaları, teknik görünümlü ama sonuçları ağır olabilen işlemlerdir. Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında arttığı için eski kaynaklara dayanmak yanıltıcıdır; kesinlik sınırı ve zamanaşımı süreleri doğrudan cezanın miktarına bağlı olduğundan güncel rakamı bilmek usul bakımından da belirleyicidir.

Cezaya karşı başvuru süresi yalnızca on beş gündür ve bu süre hak düşürücüdür. Başvuru dilekçesinde sırasıyla şu noktalar denetlenmelidir: cezanın muhatabı doğru belirlenmiş midir, konusu suç teşkil etmeyen bir noksanlık için otuz günlük yazılı istem yapılmış mıdır, cezaya dayanak yapılan yükümlülük mevzuatta gerçekten öngörülmüş müdür, aynı fiil için birden fazla bentten ceza kesilmiş midir, zamanaşımı dolmuş mudur ve cezanın dayandığı norm hâlen yürürlükte midir. Bu denetim, uygulamada kaldırılan cezaların büyük kısmının hangi gerekçeyle kaldırıldığını da özetler.

Süreç kısa ve teknik olduğundan, tebligatı aldıktan sonra vakit kaybetmeden bir dernek idari para cezasına itiraz avukatı ile görüşmek, hem süre kaybını hem de dilekçede gerekçe eksikliğini önler.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek İdari Para Cezaları ve İtiraz yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Derneklerde risk bazlı denetim, İçişleri Bakanlığı’nın dernekleri “yüksek”, “orta” ve “düşük” risk grubuna ayırarak buna göre denetim programı uyguladığı sistemdi; ancak Danıştay Onuncu Dairesi’nin 28.05.2025 tarihli ve E:2021/7556, K:2025/2780 sayılı kararıyla bu mekanizmayı kuran Dernekler Yönetmeliği Ek Madde 1’in çekirdek hükümleri ve Ek Madde 3’ün tamamı, hukuki belirlilik ilkesinin ihlal edildiği gerekçesiyle iptal edilmiştir. İptal, sistemin kendisini değil, idareye sınırsız ve denetimsiz bir takdir alanı tanıyan uygulama usulünü hedef almış; bu nedenle bugün itibarıyla kanundaki risk değerlendirmesi ilkesi fiilen askıda kalmış, geçmiş denetimler hukuki dayanaktan yoksun hale gelmiş ve toplanan veriler bakımından idareye re’sen imha yükümlülüğü doğmuştur.

Derneklerde Risk Bazlı Denetim Nedir?

Risk bazlı denetim, tüm derneklerin aynı sıklık ve yoğunlukta değil, her derneğin taşıdığı varsayılan risk düzeyine göre denetlenmesi anlayışına dayanan bir idari denetim modelidir. Model, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’na 2020 yılında 7262 sayılı Kanun’la eklenen bir cümleyle kanun düzeyinde ilke hâline getirilmiş, ardından Dernekler Yönetmeliği’ne 21.10.2021 tarihinde eklenen Ek Madde 1-5 ile somut bir uygulama mekanizmasına kavuşturulmuştur. Sistemin beyan edilen amacı, suçtan kaynaklanan mal varlığı değerlerinin aklanması ve terörizmin finansmanıyla mücadele (FATF standartları) çerçevesinde denetim kaynaklarının, gerçekten risk taşıyan derneklere yönlendirilmesidir.

Ancak sistemin özü, bir derneğin hangi risk grubuna gireceğine ve buna bağlı olarak ne sıklıkta, kimin tarafından denetleneceğine dair kararın idarenin kendi belirlediği kriterlere bırakılmış olmasıdır. Danıştay’ın 2025 tarihli iptal kararı, tam olarak bu noktaya; yani risk sınıflandırmasının hangi ölçütlere göre yapılacağının kanunda ve yönetmelikte nesnel ve öngörülebilir biçimde düzenlenmemiş olmasına yöneliktir.

5253 Sayılı Kanun m.19 ve Risk Değerlendirmesi İlkesi

Risk bazlı denetimin kanuni dayanağı, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 19’uncu maddesidir:

Maddenin “risk değerlendirmelerine göre” ibaresi 7262 sayılı Kanun’un 13’üncü maddesiyle eklenmiştir. Aynı kanun değişikliğiyle m.19’a eklenen dördüncü ve beşinci fıkralar ise Anayasa Mahkemesi’nin 18.01.2024 tarihli ve E:2021/28, K:2024/11 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu iptal, Danıştay kararından bağımsız, ayrı bir norm denetimi sürecidir; ancak dikkat çekicidir ki AYM de aynı gerekçe hattını izlemiş ve düzenlemenin belirsizliğini şu ifadeyle tescil etmiştir: “Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.” Kanunun risk değerlendirmesi ilkesini içeren cümlesi ise hâlâ yürürlüktedir; kanun koyucu bu ilkeyi soyut biçimde koymuş, uygulama usulünü ve görevlendirme esaslarını açıkça yönetmeliğe bırakmıştır.

Yönetmelik Ek Madde 1: Risk Grupları Mekanizması

Dernekler Yönetmeliği’ne eklenen Ek Madde 1, risk bazlı denetim sisteminin işletim mekanizmasını kurmuştur. Maddenin (iptalden önceki) tam kapsamı şu unsurları içeriyordu: Genel Müdürlük’ün derneklere yönelik olarak aklama ve terörün finansmanı ile mücadele kapsamında risk analizi yapması; derneklerin yüksek, orta ve düşük olmak üzere üç risk grubuna ayrılması; bu kriterlerin her yıl yeniden gözden geçirilmesi; yüksek ve orta risk grubundaki derneklerin doğrudan denetim programına alınması; düşük risk grubundakilerin ise ancak şikâyet veya beyanname değerlendirmesi üzerine denetlenmesi; ve denetimin Bakan tarafından mülkiye müfettişleri veya dernekler denetçileri, mülki idare amirlerince ise öncelikle sivil toplumla ilişkiler birimi personeli aracılığıyla yürütülmesi.

Bu mekanizmayı tamamlayan Ek Madde 3 ise “rehberlik ve geri bildirim” başlığını taşımakta; Genel Müdürlük’ün, derneklerin risk düzeyleriyle orantılı biçimde eğitim programları ve çalıştaylar düzenlemesini, iyi uygulamaları paylaşmasını ve derneklere ilişkin geri bildirim raporları oluşturmasını öngörmekteydi. Ek Madde 2 (denetim personelinin sertifikalandırılması) ve Ek Madde 4-5 (bilirkişilik hükümleri) ise risk sınıflandırmasıyla doğrudan bağlantılı olmayan, ayrı usul hükümleridir ve iptal kararının kapsamı dışında kalmıştır.

Danıştay’ın İptal Kararı: Hukuki Belirlilik İhlali

Danıştay Onuncu Dairesi, 28.05.2025 tarihli ve E:2021/7556, K:2025/2780 sayılı kararında, Anayasa’nın 2’nci maddesinde vücut bulan demokratik hukuk devleti ilkesinin, kamu gücünün kullanımında keyfiliği dışladığını ve idarenin tüm eylem ve işlemlerinin öngörülebilir, denetlenebilir ve belirli normatif kurallara tabi olmasını zorunlu kıldığını vurgulayarak şu tespiti yapmıştır: “Hukuki güvenlik ile belirlilik ilkeleri, hukuk devletinin ön koşullarındandır. Kişilerin hukuki güvenliğini sağlamayı amaçlayan hukuki güvenlik ilkesi, hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde Devlete güven duyabilmesini, Devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar.”

Daire’nin somut tespitine göre, iptal edilen düzenlemede bir derneğin hangi somut, teknik ve ölçülebilir koşullarda yüksek, orta veya düşük riskli sayılacağına dair hiçbir objektif kriter ve yasal güvenceye yer verilmemiş; hangi kriterlerin esas alınacağının idarenin uhdesinde bırakılması ve bu kriterlerin her yıl tek taraflı değiştirilebilecek olması, dernekler bakımından öngörülebilirlik zeminini ortadan kaldırmıştır. Aynı Daire’nin aynı tarihli ve E:2021/6971, K:2025/2774 sayılı paralel kararında da bu eksiklik şöyle ifade edilmiştir: “risk analizi değerlendirilmeleri yüksek, orta ve düşük olarak sınıflandırılmış ve kriterlerin her yıl yenileneceği ve değerlendirileceği belirtilmiş olmasına rağmen bu sınıflandırılma yapılırken hangi ölçüt ve kriterlerin esas alınacağı … objektif ve net bir kriter belirlenmediği … idarenin keyfi uygulamalarına yol açabileceği sonucuna varılmaktadır.”

Kararın nihai gerekçesi şu şekilde özetlenmiştir: “sınırları belirsiz, hukuki denetime elverişli bulunmayan uygulamalara ve keyfiliğe sebebiyet verebilecek nitelikteki düzenlemeler, hukuki belirlilik ve hukuk devleti ilkeleri ile bağdaşmayacaktır.” Bu gerekçeyle Danıştay, Ek Madde 1’in birinci fıkrasının 3., 4., 5. ve 6. cümleleri ile 2., 3. ve 4. fıkralarının iptaline karar vermiştir. İptal edilen bu bölüm, tam olarak risk gruplarının tanımını, kriterlerin yıllık gözden geçirilmesini, yüksek/orta risk grubundaki derneklerin denetim programına alınmasını, düşük risk grubunun denetim usulünü ve denetimi kimin yürüteceğini düzenleyen hükümlerdir. Ek Madde 1’in ilk iki cümlesi (risk analizi yapılacağına dair genel ilke) ile mülki idare amirlerince yaptırılan denetimlere ilişkin son paragraf, iptal kapsamı dışında kalarak yürürlükte kalmıştır.

Ek Madde 3’ün (Rehberlik ve Geri Bildirim) Bağımsız İptal Gerekçesi

İptal kararı yalnızca risk analizi ve gruplandırmasıyla sınırlı kalmamış; rehberlik ve geri bildirim mekanizmasını tesis eden Ek Madde 3 de bir bütün olarak iptal edilmiştir. Bu iptalin gerekçesi, önemli bir noktada risk gruplandırmasının iptal gerekçesinden bağımsızdır: Ek Madde 3’ün hukuka aykırılığı, salt risk düzeyi kavramına bağlı olmasından değil, kanunda karşılığı bulunmayan yeni bir denetim ve vesayet türünün alt düzenlemeyle ihdas edilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. 5253 sayılı Kanun’un 19’uncu maddesi, idareye derneklerin tüzüklerindeki amaçlara uygun faaliyet gösterip göstermediğini ve defter/kayıtlarını mevzuata uygun tutup tutmadığını denetleme yetkisi vermiştir; bu denetim yetkisinin sınırlarını ve aktörlerini kanun koyucu münhasıran çizmiştir. Buna karşılık mevzuatta, İçişleri Bakanlığına veya mülki idare amirliklerine, genel denetim yetkisinden bağımsız olarak derneklere yönelik bir rehberlik mekanizması kurma, derneklerin işleyişini puanlama veya geri bildirim adı altında idari sonuçlar doğuran bir vesayet yetkisi tanıyan hiçbir kanun hükmü bulunmamaktadır.

Danıştay, bu tür bir yetkinin idarece kendiliğinden yaratılamayacağını, daha önce Danıştay Onbeşinci Dairesi’nin 28.02.2018 tarihli ve E:2014/9330, K:2018/2154 sayılı kararında ortaya konan ilkeyle temellendirmiştir: “Yasa’dan kaynaklanan düzenleme yetkisi Yasa’da belirtildiği gibi yönetmelik çıkarılmak suretiyle kullanılması gerektiği halde dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddeleri ile; anılan hususların Bakanlıkça çıkarılacak alt düzenlemelerle belirleneceğinin öngörülmesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.” Danıştay’ın tespitine göre Ek Madde 3, masum bir bilgilendirme faaliyeti olmanın ötesinde, derneklerin iç işleyişine yönelik bağlayıcı geri bildirimler oluşturma ve bu bildirimleri risk puanlamasında veya müstakbel denetim süreçlerinde aleyhe veri olarak kullanma imkânı tanıyan, kanuni dayanaktan yoksun sürekli bir idari izleme mekanizması niteliğindedir. Rehberlik faaliyetinin hangi şartlarda yapılacağı, hangi personelin bu görevi ifa edeceği ve derneklerin hazırlanan raporlara karşı hangi itiraz güvenceleriyle korunacağı yönetmelikte dahi belirsiz bırakılmıştır; bu nedenle madde tüm unsurlarıyla iptal edilmiştir. İdari işlemlerin yasal dayanağının zorunlu olduğu ilkesi, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun 05.02.2025 tarihli ve E:2023/2158, K:2025/209 sayılı kararında da teyit edilmiştir: “yasal dayanağı kalmayan para cezasına yönelik herhangi bir yasal düzenlemenin hali hazırda olmaması nedeniyle, Kurulumuzca maddi olay yönünden bir irdeleme yapılmasına da olanak bulunmadığı sonucuna varılmaktadır.” Bu itibarla, idarenin artık Ek Madde 3’e dayanarak herhangi bir dernek nezdinde rehberlik faaliyeti yürütmesi, geri bildirim raporu tanzim etmesi veya bu tür raporları derneklerin aleyhine idari işlemlere dayanak kılması hukuken kesin olarak men edilmiştir.

Normlar Hiyerarşisi: İdarenin Türevsel Yetkisinin Sınırı

Danıştay’ın iptal kararının arka planında, idare hukukunun kurucu ilkelerinden biri olan normlar hiyerarşisi ve idarenin düzenleme yetkisinin ikincil (talî) niteliği yatmaktadır. Anayasa’nın 124’üncü maddesi, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin ancak görev alanlarını ilgilendiren kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabileceğini emreder. Danıştay Onuncu Dairesi’nin 15.04.2025 tarihli ve E:2022/691, K:2025/2023 sayılı kararında bu ilke şöyle temellendirilmiştir: “hukuk düzeni, farklı kademede yer alan Anayasa, kanun, yönetmelik ve diğer düzenleyici işlemlerden oluşan birçok normu içermekte ve her norm geçerliliğini bir üst basamakta yer alan normdan almaktadır.” Aynı Daire’nin aynı tarihli E:2022/935, K:2025/2022 sayılı kararında ise alt düzenlemelerin sınırı şöyle çizilmiştir: “kanundan sonra gelen yönetmelik, genelge, tebliğ, talimat gibi düzenlemelerin ancak kanunda verilmiş olan hakkın kullanılmasının açıklanması ile ilgili olacağı, bu metinlerde kanun ile verilmiş olan hakkı genişletici veya daraltıcı mahiyette hükümlere yer verilemeyeceği kabul edilmektedir.”

Bu ilke, Danıştay Onüçüncü Dairesi’nin 09.03.2021 tarihli ve E:2021/159, K:2021/848 sayılı kararında tavizsiz bir dille özetlenmiştir: “İdare yasama organı tarafından önceden kanunla düzenlenmemiş bir alanda faaliyette bulunamaz. İdare faaliyette bulunabilmek için mutlaka kanundan aldığı bir yetkiye sahip olmalıdır. İdarenin işlemleri kanuna dayanmak zorundadır. Kanun olmayan yerde idare de yoktur.” 5253 sayılı Kanun m.19, denetimin risk değerlendirmesine göre yapılmasını esas kabul etmiş, ancak bu değerlendirmenin yöntemini ve görevlendirme usullerini yönetmeliğe bırakmıştır; yasa koyucu risk gruplarının sayısını, puanlama kriterlerini veya denetim programlarının içeriğini kanunda düzenlememiştir. Aynı ilke Danıştay Onuncu Dairesi’nin bir başka kararında (E:2022/948, K:2025/2027) da tekrarlanmıştır: normlar hiyerarşisi gereğince kanundan sonra gelen alt düzenlemelerin ancak kanunda tanınmış hakkın kullanılmasının açıklanması ile sınırlı kalması zorunludur; alt düzenlemelerde kanunla verilen hakkı daraltıcı veya genişletici hükümlere yer verilemez. Dolayısıyla bu unsurları ihdas eden yönetmelik hükümlerinin iptal edilmesiyle birlikte, idarenin doğrudan kanun metnine dayanarak veya kendi iç uygulamasıyla, kanunda karşılığı olmayan yeni bir risk analizi yöntemi türetmesi, normlar hiyerarşisinin ve kanuni idare ilkesinin açık ihlali anlamına gelecektir.

İptal Sonrası Hukuki Durum: Risk İlkesi Fiilen Askıda

Bu noktada karşılaşılan soru şudur: idare, iptal edilen usul hükümleri olmaksızın, salt kanundaki “risk değerlendirmesine göre” ibaresine dayanarak dernekleri risk grubuna ayırmaya ve buna göre denetlemeye devam edebilir mi? Cevap hayırdır. Risk analizi gibi tamamen teknik, metodolojik ve nesnel ölçütlere dayalı olması gereken bir sistemin; risk grupları, puanlama kriterleri, risk göstergeleri ve görevlendirme mekanizmaları mevcut olmaksızın doğrudan kanun metnine dayanılarak yürütülmesi hukuken mümkün değildir. Bir denetim yetkisinin kullanılabilmesi için o denetimin kim tarafından, hangi usul takip edilerek, hangi nesnel emarelere istinaden ve hangi periyotta icra edileceğinin hukuken belirli olması şarttır; nitekim Danıştay Onbeşinci Dairesi’nin E:2014/9330, K:2018/2154 sayılı kararında da “yasa hükmü bir kanunun yönetmelikle düzenlenmesini öngörüyorsa düzenlemenin yönetmelikle yapılması … zorunludur” denilmiştir.

Sonuç olarak, 5253 sayılı Kanun’un 19’uncu maddesindeki “risk analizine göre denetim esastır” ilkesi, Danıştay’ın iptal gerekçelerine uygun, objektif, şeffaf ve denetlenebilir yeni bir yönetmelik düzenlemesi yürürlüğe konuluncaya kadar fiilen askıdadır. Bu askı hâli süresince idarenin, yürürlükte olmayan risk gruplarını varmış gibi kabul ederek risk analizi gerekçesiyle denetim başlatması, açık bir yetki aşımı teşkil edecek ve bu süreçte tesis edilen her türlü idari işlemi yetki ve usul yönünden sakatlayacaktır. İdarenin, iptal edilen yönetmelik hükümlerinin yerine geçecek biçimde adsız idari işlemlerle, genelgelerle veya idari takdirle kendiliğinden risk analizi kriterleri üretmesi de aynı şekilde kanuni idare ilkesine aykırıdır.

Bu durumun idare üzerindeki etkisi hukuken bağlayıcıdır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 28’inci maddesi uyarınca idare, iptal kararlarının gereğini gecikmeksizin yerine getirmek zorundadır; bu süre kararın idareye tebliğinden itibaren otuz günü geçemez. Anayasa’nın 138’inci maddesinin son fıkrası da yasama ve yürütme organları ile idarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda olduğunu, bu kararları hiçbir surette değiştiremeyeceğini ve yerine getirilmesini geciktiremeyeceğini emreder. Dolayısıyla İçişleri Bakanlığı’nın, iptal edilen hükümlerin yerine yeni ve nesnel kriterler içeren bir düzenleme yapması, isteğe bağlı bir seçenek değil, yasal bir yükümlülüktür.

İdare Otuz Gün İçinde Harekete Geçmezse: Tazminat Davası Hakkı

İYUK m.28’in üçüncü fıkrası, bu yükümlülüğün yaptırımını da düzenler: Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemesi kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde, idare aleyhine Danıştay veya ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Aynı maddenin devamında, mahkeme kararlarının süresi içinde yerine getirilmemesi hâlinde bu tazminat davasının ancak ilgili idare aleyhine açılabileceği, kararı uygulamayan kamu görevlisinin şahsen taraf gösterilemeyeceği belirtilmiştir. Bu hüküm, dernekler açısından somut bir imkân doğurur: İçişleri Bakanlığı, iptal kararının gereğini otuz günlük süre içinde yerine getirmez ve bu süre boyunca fiilen eski uygulamayı sürdürürse, bu ihmalden zarar gördüğünü ileri süren dernekler İçişleri Bakanlığı aleyhine tazminat davası açma imkânına sahip olur.

İptalin Geriye Yürümesi: Ex Tunc Etki

İdari yargıda iptal davaları, idari işlemlerin tesis edildikleri andaki hukuka aykırılıklarını tespit eden ve bu işlemleri o andan itibaren hukuk düzeninden silen inşai nitelikte davalardır. Bir düzenleyici işlemin (yönetmelik hükmünün) iptali, yalnızca kararın verildiği tarihten itibaren ileriye etkili sonuç doğurmaz; iptal kararı, düzenlemenin Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdiği ilk tarihe kadar geriye yürüyerek onu hiç var olmamış hale getirir (ex tunc etki).

Bu noktada gözden kaçırılmaması gereken anayasal bir ayrım vardır: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 153’üncü maddesinin beşinci fıkrası, iptal kararlarının geriye yürümezliği istisnasını münhasıran Anayasa Mahkemesi’nin kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine ilişkin norm denetimi kararları için öngörmüştür. Buna karşılık ne Anayasa’da ne de 2577 sayılı İYUK’ta, idari yargı yerlerince (Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri) verilen iptal kararlarının geriye yürümesini sınırlayan herhangi bir kural bulunmaktadır. Bu nedenle idari yargıda asıl olan, hukuka aykırı bulunan düzenleyici normların geçmişe etkili olarak tüm sonuçlarıyla tasfiye edilmesidir; idarenin, iptal kararının yalnızca ileriye etkili sonuç doğuracağını savunması idare hukukunun bu temel kuralıyla bağdaşmaz.

İYUK m.28/1 uyarınca idarenin yükümlülüğü de bu geriye etkiyi fiilen ve hukuken gerçekleştirmektir: idare, iptal edilen yönetmelik hükümleri sebebiyle hakları haleldar olan derneklerin durumunu, iptal edilen işlem hiç tesis edilmemiş olsaydı hangi noktada bulunacak idiyseler o noktaya getirmekle (status quo ante) yükümlüdür. Somut olayda bu, İçişleri Bakanlığı’nın risk analizi ve gruplandırma yapma yetkisinin, yönetmelik değişikliğinin yürürlüğe girdiği ilk tarihten itibaren hiçbir zaman hukuken geçerli bir dayanağa sahip olmamış kabul edilmesi anlamına gelir. İptal kararının Resmî Gazete’de yayımlanması yalnızca kararın aleniyet kazanmasını sağlayan usuli bir işlemdir; maddi hukuk bakımından geriye etkili hükümsüzlük sonucu, yönetmeliğin yürürlüğe konulduğu ilk andan itibaren işlemeye başlar.

Geçmiş Denetimlerin Hukuka Aykırılığı İleri Sürülebilir mi?

İdare hukukunda kabul edilen zincirleme işlemler (işlem dizisi) teorisi gereğince, bir üst düzenleyici işleme dayanılarak tesis edilen bireysel işlemler, hukuka uygunluk karinelerini üst normun geçerliliğinden alır. Dayanak norm yargı kararıyla iptal edildiğinde, bu norma istinaden tesis edilmiş tüm bireysel işlemler sebep unsuru yönünden sakatlanır ve hukuki dayanaktan yoksun hale gelir. Geçmiş dönemde bu mekanizma üzerinden yüksek veya orta risk grubuna dahil edilen dernekler hakkında denetim programları uygulanmış, bu denetimler sonucunda idari para cezaları, ihtarlar ve organ feshi talepleri gibi çeşitli yaptırımlar tesis edilmiştir. Danıştay Altıncı Dairesi’nin 20.10.2021 tarihli ve E:2019/17877, K:2021/11628 sayılı kararında vurgulandığı üzere, idarenin kanuniliği ilkesi gereği, yasal dayanağı bulunmaksızın üçüncü kişilerin denetimine yönelik yetki kullanılamaz; Danıştay Onikinci Dairesi’nin 22.04.2021 tarihli ve E:2019/4399, K:2021/2362 sayılı kararı da kamu makamlarına tanınan müdahale yetkisinin sınırlarının açıkça gösterilmesi ve keyfiliğe izin vermeyecek güvenceler içermesi gerektiğini teyit etmiştir.

Bu çerçevede iki ayrı hukuki senaryo ortaya çıkmaktadır. Birinci senaryoda, risk bazlı denetim kapsamında idari para cezasına, ihtara veya faaliyet kısıtlamasına maruz kalan ve bu işlemlere karşı süresi içinde idari yargıda dava açmış ya da 5326 sayılı Kabahatler Kanunu uyarınca sulh ceza hâkimliğine başvurmuş dernekler yer alır. Bu derdest süreçlerde, işlemin dayanağı olan yönetmelik hükümleri iptal edildiğinden, işlemin sebep unsuru bütünüyle çökmüştür ve yargı mercilerinin bunu gözeterek işlemleri iptal etmesi gerekir. İkinci senaryoda ise, geçmişte risk grubuna dahil edilerek denetlenmiş ancak o tarihte doğrudan dava açmamış, işlemi kesinleşmiş dernekler bulunur. İşlemin kesinleşmiş olması, hukuka aykırılığın süresiz korunacağı anlamına gelmez; bu durumdaki dernekler, 2577 sayılı İYUK’un 10’uncu maddesi kapsamında İçişleri Bakanlığı’na ve Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’ne başvurarak geçmişteki risk sınıflandırmasının sicil ve kayıtlardan terkin edilmesini, denetim raporlarının ve sicil notlarının hükümsüz kılınarak geri alınmasını talep edebilir. İdarenin bu talebi reddetmesi veya otuz günlük yasal süre içinde cevap vermeyerek zımnen reddetmesi hâlinde, dernekler ret veya zımni ret işleminin iptali istemiyle süresi içinde idare mahkemesinde dava açabilir.

Derdest Davalarda Mahkemelerin İzlemesi Gereken Yol

Anayasa’nın 138’inci maddesinin birinci fıkrası, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduklarını, Anayasa’ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vereceklerini emreder. Bir düzenleyici işlemin idari yargı merciince iptal edilmiş olması, kamu düzenine ilişkin bir vakıadır ve yargılamanın her aşamasında mahkemelerce re’sen dikkate alınmak zorundadır. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu’nun 31.10.2022 tarihli ve E:2022/889, K:2022/3052 sayılı kararında ortaya konan ilke — “Anayasa Mahkemesince … iptal edilmiş olduğu bilindiği halde eldeki davaların Anayasa’ya aykırılığı saptanmış olan kurallara göre görüşülüp çözümlenmesi, Anayasa’nın üstünlüğü prensibine ve hukuk devleti ilkesine aykırı düşeceği için uygun görülemez” — kaynağı Anayasa Mahkemesi kararları olsa da, normlar hiyerarşisinde daha alt seviyede yer alan bir yönetmelik hükmünün Danıştay tarafından iptal edilmesi hâlinde evleviyetle geçerlidir.

Bu ilkeden hareketle, risk bazlı denetim uygulaması nedeniyle açılmış ve ilk derece mahkemesinde, istinafta veya temyizde derdest olan davalarda izlenmesi gereken yol üç aşamalıdır: İlk olarak, mahkemeler dava konusu bireysel işlemin dayanağı olan ancak sonradan iptal edilen Ek Madde 1 ve Ek Madde 3 hükümlerini uyuşmazlığın çözümünde normatif dayanak olarak kullanamaz; bu hükümler geçmişe etkili olarak hukuk aleminden kaldırıldığından, işlemlerin sebep unsuru çökmüştür. İkinci olarak, sebep unsuru yok olan bir idari işlemin hukuka uygunluğundan söz edilemeyeceğinden, işin esasına dair başkaca bir inceleme yapılmasına gerek kalmaksızın dava konusu işlemlerin iptaline karar verilmelidir. Üçüncü olarak, sulh ceza hâkimlikleri önünde itiraz aşamasında olan idari para cezaları bakımından da durum farksızdır; kabahatin unsurları iptal edilen risk analizi sistemine dayandığı ölçüde, dayanağı kalmayan idari para cezasının varlığını sürdürmesi mümkün değildir ve hâkimlikler iptal kararını re’sen gözeterek yaptırımın kaldırılmasına hükmetmelidir. Görülmekte olan davalarda idarenin iptal edilen yönetmelik hükümlerini savunma gerekçesi olarak ileri sürmesi veya mahkemelerin bu hükümleri kararlarına esas alması, yargı kararlarının bağlayıcılığı kuralını ihlal eden ve kararı temyiz veya istinaf aşamasında mutlak bozma yaptırımına maruz bırakacak ağır bir hukuki yanılgı teşkil edecektir.

Toplanan Kişisel ve Özel Nitelikli Verilerin Akıbeti

Risk analizi sürecinde Genel Müdürlük tarafından derneklerin mali hareketleri, bağış ve yardım akışları, yönetim ve denetim kurulu üyelerinin kimlik ve iletişim bilgileri, yurt dışı temasları ve üye yapılarına ilişkin geniş kapsamlı veriler toplanmış, algoritmalara tabi tutularak risk puanlamasına dönüştürülmüştür. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 4’üncü maddesi uyarınca kişisel veriler ancak kanunda öngörülen usul ve esaslara uygun olarak işlenebilir; işleme hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun, belirli/açık/meşru amaçlarla sınırlı ve ölçülü olmak zorundadır. Bu verilerin toplanmasının yegâne dayanağı olan Ek Madde 1 ve Ek Madde 3 hükümleri iptal edildiğinden, KVKK m.7 uyarınca “işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması” hâli gerçekleşmiş olur: “Bu Kanun ve ilgili diğer kanun hükümlerine uygun olarak işlenmiş olmasına rağmen, işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması hâlinde kişisel veriler resen veya ilgili kişinin talebi üzerine veri sorumlusu tarafından silinir, yok edilir veya anonim hâle getirilir.” Danıştay Onuncu Dairesi’nin 15.04.2021 tarihli ve E:2018/5251, K:2021/1860 sayılı kararında da aynı ilke teyit edilmiştir: “kişisel verilerin alınması, depolanması ve işlenmesi konusunda işlem tesis etme yönünden davalı idareye yetki veren bir yasa mevcut değildir.”

Bu verilerin niteliği de ayrıca önem taşır. 6698 sayılı Kanun’un 6’ncı maddesi uyarınca kişilerin dernek üyeliklerine ilişkin bilgiler özel nitelikli kişisel veri statüsündedir; bu tür veriler öğrenildiği takdirde ilgili kişi hakkında ayrımcılık veya mağduriyete yol açma riski taşıdığından en üst düzeyde korumaya tabidir. Özel nitelikli kişisel veriler kural olarak ancak açık rıza ile, rızanın bulunmadığı hallerde ise ancak kanunda açıkça öngörülmüşse işlenebilir. Anayasa’nın 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası, kişisel verilerin ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebileceğini ve bu esasların kanunla düzenleneceğini emreder; bu kural, idareye yönetmelik yoluyla özel nitelikli veri işleme alanı oluşturma imkânını kapatmaktadır. Danıştay Onuncu Dairesi’nin 15.04.2021 tarihli ve E:2018/5249, K:2021/1855 sayılı kararında, dernek üyelerinin T.C. kimlik numarası, mesleği ve öğrenim durumu gibi bilgilerinin özel nitelikli kişisel veri olduğu ve açık rıza alınmadan işlenmesinin özel kanunla yasaklandığı açıkça tespit edilmiştir.

Bu çerçevede, hukuki dayanağı kalmayan risk analizi kayıtlarının, risk puanlarının ve özel nitelikli üye/yönetici verilerinin idare tarafından ilgili kişinin başvurusu aranmaksızın re’sen silinmesi, yok edilmesi veya anonim hâle getirilmesi gerekir. Verilerin, meşru bir işleme şartı kalmamasına rağmen sistemde tutulmaya devam edilmesi, yalnızca KVKK m.7’ye aykırılık değil, aynı zamanda Türk Ceza Kanunu’nun verileri yok etmeme suçunu düzenleyen 138’inci maddesi çerçevesinde ilgili idari personelin şahsi sorumluluğunu da gündeme getirebilecek ağırlıktadır. Ayrıca idarenin, dernek faaliyetlerinin şeffaflığı veya kamu düzeni gibi meşru amaçları öne sürerek verileri saklamaya devam etmesi de yeterli bir savunma oluşturmaz; Anayasa m.13 uyarınca bir müdahalenin meşru amaca yönelik olması tek başına yeterli olmayıp, öncelikle kanunla öngörülmüş olması gerekir — nitekim Danıştay Onuncu Dairesi’nin 15.04.2021 tarihli ve E:2018/5008, K:2021/1870 sayılı kararında da “Kanunun tanıdığı açık yetki olmaksızın, temel hak ve özgürlük kapsamındaki kişisel verinin … Yönetmelik değişikliği yoluyla işlenmesine olanak sağlaması anayasal düzenlemeye aykırı nitelik taşımaktadır” tespitine yer verilmiştir. Aynı doğrultuda E:2018/5251, K:2021/1860 sayılı kararda da, kanunda düzenlenmemiş olmasına rağmen idareye tanınan yetkinin sınırlarını genişleten ve kişisel verilerin açık rıza alınmadan işlenmesini sağlayan düzenlemelerde hukuki isabet bulunmadığı ayrıca vurgulanmıştır.

Verilerin dayanaksız biçimde saklanmaya devam etmesinin sonuçları soyut değildir. İptal edilmiş bir yönetmeliğin ürünü olan bu risk puanları ve etiketlemeler idarenin dahili veri tabanlarında tutulmaya devam ederse, derneklerin ileride yapacağı kamu yararına çalışan dernek statüsü başvurularında, izin almadan yardım toplama yetkisi taleplerinde, yurt dışı fon kullanımı bildirimlerinde veya rutin idari temaslarında gayriresmi bir kara liste mekanizması işletilmesinin önü fiilen açık kalır. İptal edilmiş bir düzenlemenin ürünü olan bu kayıtların idarece sessizce bekletilmesi ve fiili kararlarda aleyhe bir kanaat unsuru olarak kullanılması, idari işlemlerin şeffaflığı ve belirliliği ilkesini kökünden sarsar.

Anayasal Çerçeve: Örgütlenme Özgürlüğü ve Kanunilik

Danıştay’ın iptal kararının arkasındaki anayasal temel, Anayasa’nın 33’üncü maddesinde güvence altına alınan dernek kurma hürriyetidir. Madde, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma hürriyetine sahip olduğunu, bu hürriyetin ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabileceğini öngörür. Anayasa m.13 ise bu sınırlamaların demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağını ekler. Bir derneğin hangi sıklıkta, hangi yoğunlukta ve hangi gerekçeyle denetleneceği, doğrudan örgütlenme özgürlüğünün kullanımını etkileyen bir müdahaledir; bu müdahalenin idarenin kendi iç kriterleriyle, derneklerin önceden bilemeyeceği ve itiraz edemeyeceği bir usulle yapılması kanunilik ve ölçülülük ilkeleriyle bağdaşmaz.

Bir derneğin riskli ilan edilmesi yalnızca tüzel kişiliği değil, o derneğe üye olan veya yönetiminde yer alan bireyleri de dolaylı olarak etkiler; zira sivil toplum faaliyetlerinin doğası gereği, bireylerin hangi amaçlar doğrultusunda bir dernek çatısı altında bir araya geldikleri bilgisi düşünce ve vicdan hürriyetlerinin dolaysız bir yansımasıdır. İdarenin kanuni dayanaktan yoksun kriterlerle dernekleri risk kategorilerine ayırması, bu bireyler bakımından da bir tür fişleme ve damgalama sonucu doğurabilir. Anayasa m.124, yürütme organlarının ancak kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabileceğini düzenler; bir yönetmeliğin, kanunun çizdiği çerçeveyi aşarak idareye sınırsız takdir alanı tanıması normlar hiyerarşisiyle çelişir. Anayasa m.2’de ifadesini bulan hukuk devleti ilkesi de idarenin işlemlerinin öngörülebilir, denetlenebilir ve hukuki belirlilik taşımasını şart koşar; Anayasa m.138 ise idarenin mahkeme kararlarına uyma zorunluluğunu pekiştirir. Danıştay’ın iptal kararı, bu ilkelerin somut bir uygulaması olarak okunmalıdır.

Uluslararası Standartlarla (FATF) İlişki

Türkiye’nin Mali Eylem Görev Gücü (FATF) bünyesinde üstlendiği taahhütler, kâr amacı gütmeyen kuruluşların terörizmin finansmanı amacıyla kötüye kullanılmasının önlenmesi için risk bazlı bir yaklaşım benimsenmesini içerir (FATF 8 No’lu Tavsiye Kararı). 5253 sayılı Kanun’a 7262 sayılı Kanun’la eklenen risk değerlendirmesi kuralı da bu uluslararası uyum sürecinin bir parçası olarak mevzuata girmiştir. Ancak Danıştay’ın iptal kararının FATF yükümlülükleriyle bir çatışma yarattığı yönündeki olası bir savunma, hem uluslararası standardın kendi içeriğiyle hem de anayasal hiyerarşiyle bağdaşmaz.

İlk olarak, FATF standartları üye devletlere sivil toplum kuruluşlarını toptancı ve belirsiz biçimde potansiyel risk odağı ilan eden denetim rejimleri kurmalarını değil, hedefe yönelik, orantılı ve meşru dernek faaliyetlerini sekteye uğratmayacak tedbirler almalarını öngörür. İptal edilen yönetmelik hükümleri, risk analizi adı altında hiçbir somut ve nesnel kriter içermediğinden, FATF’ın aradığı hedefe yönelik ve orantılı denetim standardını dahi karşılamaktan uzaktır; dolayısıyla iptal kararı uluslararası standartlarla çatışmamakta, aksine bu standartların asgari hukuk devleti ilkelerine uygun biçimde hayata geçirilmesi gerektiğini teyit etmektedir. İkinci ve belirleyici husus ise anayasal üstünlük ilkesidir: uluslararası bir tavsiye kararı ne denli bağlayıcı sayılırsa sayılsın, Anayasa’nın üstünlüğünü bertaraf edemez. Yürütme organı, uluslararası bir gerekliliği yerine getirme saikiyle hareket ettiğini öne sürerek kanunda sınırları çizilmemiş bir alanı yönetmelikle tanzim edemez; bu, doğrudan kanunilik ilkesinin ihlali sonucunu doğurur. Danıştay’ın kararı, Türkiye’nin aklama ve terörün finansmanıyla mücadele etmesine bir engel getirmemekte; bu mücadelenin ancak demokratik hukuk devleti standartlarına ve örgütlenme özgürlüğüne riayet edilerek yürütülebileceğini ortaya koymaktadır.

Yeni Düzenleme Yapılırsa Uyulması Gereken Sınırlar

İdarenin, doğan normatif boşluğu doldurmak amacıyla yeni bir düzenleme yapması hukuken beklenen bir adımdır; ancak bu düzenlemenin aynı hukuka aykırılığı tekrarlamaması için belirli sınırlara uyması gerekir:

• Somut ve nesnel kriterler: Risk göstergeleri; derneğin bütçe büyüklüğü, uluslararası fon transferlerinin hacmi, nakit işlem yoğunluğu veya açık yasal yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediği gibi ölçülebilir ve doğrulanabilir maddi kriterlere bağlanmalıdır. Buna karşılık bir derneğin faaliyet alanı, benimsediği felsefi veya toplumsal amaçlar ya da eleştirel duruşu gibi sübjektif unsurlar hiçbir surette risk puanlamasına dahil edilemez.
• Şeffaflık: Risk kriterlerinin asgari çekirdeği, idare tarafından her yıl kapalı genelgelerle keyfince değiştirilebilecek bir nitelik taşımamalı; mevzuatta açık ve herkes tarafından erişilebilir biçimde ilan edilmelidir. Dernekler, kendi mali ve idari tablolarına bakarak hangi risk kategorisinde yer alacaklarını önceden öngörebilmelidir.
• Yargısal denetime elverişlilik: Bir dernek hakkında risk sınıflandırması yapıldığında, bu sınıflandırmanın dayandığı somut veri ve gerekçeler ilgili derneğe resmi ve gerekçeli bir idari işlemle tebliğ edilmelidir. Derneklerin risk puanına ve dahil edildikleri gruba karşı idari itiraz yollarını işletebilmeleri ve 2577 sayılı Kanun kapsamında idare mahkemesinde dava açabilmeleri için gerekli usul güvenceleri düzenleyici metinde açıkça yer almalıdır.
• Veri işleme rejiminin yeniden kurgulanması: Kişisel ve özel nitelikli verilerin işlenmesi, KVKK’nın ölçülülük ve amaçla sınırlılık ilkelerine uygun olarak, açık kanuni dayanak gösterilerek yeniden düzenlenmelidir.

Bu parametrelerin herhangi birinin eksik bırakılması, yeni düzenlemenin de aynı anayasal ve idari gerekçelerle yargı organlarınca iptal edilmesi sonucunu doğurabilir; zira idarenin düzenleme yetkisi asli değil türevsel niteliktedir ve kanunda çerçevesi çizilmemiş bir alanda yeni haklar veya yükümlülükler ihdas edemez.

Derneklerin Bu Süreçte Dikkat Etmesi Gerekenler

İptal kararı sonrası geçiş döneminde dernek yöneticilerinin dikkat etmesi gereken başlıca hususlar şunlardır:

• Daha önce risk sınıflandırması nedeniyle denetlenmiş ve bu denetim sonucunda idari yaptırıma maruz kalmış derneklerin, ilgili işlemlere karşı dava/itiraz süreleri henüz dolmamışsa, iptal kararını dayanak göstererek hukuki yollara başvurması değerlendirilmelidir.
• İşlemi kesinleşmiş dernekler bakımından, İYUK m.10 uyarınca İçişleri Bakanlığı’na başvurularak sicil ve kayıtların terkini talep edilebilir; otuz gün içinde cevap verilmemesi zımni ret sayılır ve dava hakkı doğar.
• Risk analizi kapsamında toplanan kişisel/özel nitelikli verilerin KVKK m.7 uyarınca silinmesi veya anonim hâle getirilmesi talebiyle Genel Müdürlüğe başvuru yapılabilir.
• 5253 sayılı Kanun’un m.19’daki temel yükümlülükler (yıllık beyanname verme, defter ve kayıtların mevzuata uygun tutulması) risk bazlı denetim tartışmasından bağımsız olarak yürürlükte olduğundan, bu yükümlülüklere uyulmaya devam edilmelidir.
• İdare, iptal kararının gereğini otuz günlük yasal süre içinde yerine getirmez ve bu ihmal nedeniyle zarar doğarsa, İYUK m.28 uyarınca İçişleri Bakanlığı aleyhine maddi/manevi tazminat davası açılması değerlendirilebilir.
• İdarenin yeni bir düzenleme yapması hâlinde, düzenlemenin Resmî Gazete’de yayımlanma tarihi ve içeriği takip edilmeli, buna göre uyum çalışmaları planlanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Derneklerde risk bazlı denetim tamamen ortadan mı kalktı?

Hayır. Kanundaki “risk değerlendirmesine göre denetim yapılması esastır” ilkesi hâlâ yürürlüktedir; iptal edilen, bu ilkeyi somut olarak uygulayan yönetmelik hükümleridir. İdare, yeni ve nesnel kriterler içeren bir düzenleme yapana kadar bu ilkeyi fiilen uygulayamaz.

Danıştay hangi hükümleri, tam olarak hangi kapsamda iptal etti?

Danıştay Onuncu Dairesi, 28.05.2025 tarihli ve E:2021/7556, K:2025/2780 sayılı kararıyla Dernekler Yönetmeliği Ek Madde 1’in birinci fıkrasının 3., 4., 5. ve 6. cümleleri ile 2., 3. ve 4. fıkralarını (risk gruplarının tanımı, kriterlerin yıllık gözden geçirilmesi, yüksek/orta risk grubu denetim programı, düşük risk grubu usulü ve denetimi kimin yapacağı) ve rehberlik/geri bildirime ilişkin Ek Madde 3’ün tamamını iptal etmiştir.

Bu karar, 5253 sayılı Kanun’un m.19’unu da iptal etti mi?

Hayır. Danıştay’ın yetkisi yönetmelik hükümlerinin denetimiyle sınırlıdır; kanun hükümlerinin iptali ancak Anayasa Mahkemesi’nin yetkisindedir. Kanunun risk değerlendirmesi ilkesini içeren cümlesi yürürlüktedir.

5253 m.19’da başka bir iptal kararı var mı?

Evet, ayrı bir süreçte Anayasa Mahkemesi 18.01.2024 tarihli ve E:2021/28, K:2024/11 sayılı kararıyla 7262 sayılı Kanun’la m.19’a eklenen dördüncü ve beşinci fıkraları iptal etmiştir. AYM de kararında benzer bir hukuki belirlilik gerekçesine dayanmıştır.

Ek Madde 3’ün iptal gerekçesi risk gruplandırmasıyla aynı mı?

Hayır, bağımsızdır. Ek Madde 3’ün iptali, risk düzeyi kavramına bağlı olmasından değil, kanunda hiçbir karşılığı bulunmayan bir rehberlik/geri bildirim/vesayet yetkisinin doğrudan yönetmelikle ihdas edilmiş olmasından, yani ayrı bir kanunilik ihlalinden kaynaklanmaktadır.

İdare, iptal edilen hükümler olmadan risk sınıflandırması yapmaya devam edebilir mi?

Hayır. Nesnel ve öngörülebilir kriterler içeren yeni bir düzenleme yapılmadan, idarenin kendi iç uygulamasıyla risk grubu belirlemeye devam etmesi, Danıştay’ın tespit ettiği hukuka aykırılığı yeniden üretir ve açık bir yetki aşımı oluşturur.

Daha önce yüksek risk grubunda denetlenen bir dernek ne yapabilir?

Denetim sonucunda tesis edilmiş ve dava/itiraz süresi henüz dolmamış işlemler bakımından, iptal kararını dayanak göstererek işlemin hukuka aykırılığını ileri sürebilir. İşlemi kesinleşmiş dernekler ise İYUK m.10 uyarınca idareye başvurarak sicil ve kayıtların terkinini talep edebilir; ret veya otuz gün içinde cevap alınamaması hâlinde dava açabilir.

Derdest davalarda mahkemeler iptal edilen yönetmelik hükmüne dayanarak karar verebilir mi?

Hayır. İptal edilen bir düzenlemenin varlığı kamu düzenine ilişkin bir husustur ve mahkemelerce re’sen gözetilmek zorundadır. Mahkemeler, dayanağı çöken bireysel işlemleri, işin esasına girmeden sebep unsuru yönünden iptal etmelidir; aynı ilke, itiraz aşamasındaki idari para cezaları için sulh ceza hâkimlikleri bakımından da geçerlidir.

Risk analizi kapsamında toplanan veriler ne olacak?

Bu verilerin işlenme amacının hukuki dayanağı ortadan kalktığından, KVKK m.7 uyarınca resen veya ilgili kişinin talebi üzerine silinmesi, yok edilmesi veya anonim hâle getirilmesi gerekir. Dernek üyelik/yöneticilik bilgileri KVKK m.6 uyarınca özel nitelikli kişisel veri olduğundan bu yükümlülük daha da güçlüdür.

İdare iptal kararına ne kadar sürede uymak zorunda?

2577 sayılı İYUK m.28 uyarınca idare, iptal kararının gereğini gecikmeksizin ve her hâlde kararın kendisine tebliğinden itibaren otuz gün içinde yerine getirmekle yükümlüdür.

İdare otuz gün içinde yeni düzenleme yapmazsa ne olur?

Bu durumda İYUK m.28 uyarınca, ihmalden zarar gördüğünü ileri süren dernekler İçişleri Bakanlığı aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Tazminat davası, kararı uygulamayan kamu görevlisi şahsen değil, ilgili idare aleyhine açılır.

Dernekler, denetimden tamamen muaf mı kaldı?

Hayır. 5253 sayılı Kanun m.19’daki genel denetim yetkisi (defter/kayıt/amaç uygunluğu denetimi) ve buna bağlı usul kuralları (mesai saatleri içinde denetim, 24 saat önceden bildirim, kolluk görevlendirilememesi) hâlâ yürürlüktedir. İptal edilen, yalnızca risk bazlı sınıflandırma ve rehberlik mekanizmasıdır.

Bu iptal kararı, Türkiye’nin FATF gibi uluslararası yükümlülükleriyle çatışır mı?

Hayır. FATF standartları zaten hedefe yönelik, orantılı ve nesnel kriterlere dayalı bir risk yaklaşımı öngörmektedir; toptancı ve keyfi bir sınıflandırmayı desteklemez. İptal edilen düzenleme bu standardı dahi karşılamadığından, karar FATF ile çatışmamakta, aksine uygulamanın uluslararası standarda gerçek anlamda uygun hâle getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Ayrıca anayasal üstünlük ilkesi gereği, uluslararası bir tavsiye kararı kanunilik ilkesinin ihlaline gerekçe oluşturamaz.

Yeni yapılacak düzenlemede idare hangi kriterleri kullanabilir, hangilerini kullanamaz?

İdare; bütçe büyüklüğü, fon transferi hacmi, nakit işlem yoğunluğu gibi somut ve ölçülebilir mali/idari verileri kriter olarak kullanabilir. Buna karşılık derneğin faaliyet alanı, felsefi veya toplumsal amacı ya da eleştirel duruşu gibi sübjektif unsurlar hiçbir şekilde risk kriteri olamaz; bu tür kriterler yeniden aynı hukuka aykırılığı doğurur.

İdare yeni bir düzenleme yapmak zorunda mı?

Anayasa m.138 ve İYUK m.28 gereğince idare, iptal kararının gereğini yerine getirmekle yükümlüdür. Risk bazlı denetim sistemini sürdürmek isteyen idarenin, iptal edilen usulün yerine nesnel kriterler içeren, şeffaf ve yargısal denetime elverişli yeni bir düzenleme yapması hukuki bir zorunluluktur.

Sonuç

Derneklerde risk bazlı denetim sistemi, Danıştay Onuncu Dairesi’nin 2025 tarihli iptal kararıyla önemli bir kırılma yaşamıştır. Kanundaki ilke soyut olarak yürürlükte kalsa da, bu ilkeyi somut olarak hayata geçiren yönetmelik hükümlerinin çekirdeği ile rehberlik ve geri bildirim mekanizmasının tamamı ortadan kalkmış; idare, yeni ve kanunilik ile ölçülülük ilkelerine uygun bir düzenleme yapana kadar fiilen elini kolunu bağlanmış durumdadır. Bu süreç, hem geçmişte risk sınıflandırması nedeniyle denetlenmiş derneklere derdest davalarda ve kesinleşmiş işlemler bakımından İYUK m.10 yoluyla hukuki itiraz imkânı tanımakta, hem de toplanan kişisel ve özel nitelikli verilerin akıbeti bakımından KVKK temelli talep hakları doğurmakta, hem de idarenin otuz gün içinde harekete geçmemesi hâlinde tazminat sorumluluğu doğurabilmektedir. Konunun idare hukuku, kişisel verilerin korunması mevzuatı ve anayasal örgütlenme özgürlüğünü aynı anda ilgilendiren çok boyutlu niteliği, somut olaylarda alanında uzman bir dernek denetimi avukatından hukuki destek alınmasını gerekli kılmaktadır.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Derneklerde Risk Bazlı Denetim yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Derneğin kendiliğinden sona ermesi, Türk Medeni Kanunu’nun 87. maddesinde sayılan sebeplerden birinin gerçekleşmesiyle, hiçbir mahkeme veya idari makam kararına ihtiyaç olmaksızın kanun gereği meydana gelen bir tüzel kişilik sona erme biçimidir. Amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ilk genel kurulun süresinde yapılamaması, borç ödemede acze düşme, yönetim kurulunun oluşturulamaması ya da olağan genel kurulun iki defa üst üste toplanamaması hâllerinden biri gerçekleştiği anda dernek infisah eder. Sulh hukuk mahkemesinin bu yöndeki kararı, infisahı yaratan kurucu bir karar değil, kanun gereği daha önce gerçekleşmiş olan bu olguyu resmiyete kavuşturan bildirici (deklaratif) bir tespit hükmüdür.

TMK m.87 Neyi Düzenler?

Türk Medeni Kanunu’nun 87. maddesinde düzenlenen kendiliğinden sona erme kurumu, dernek tüzel kişiliğini sonlandıran ve kanunda tahdidi (sınırlı) olarak sayılan beş olguya bağlanan sona erme biçimidir. Maddenin lafzı, sistematiği ve getirdiği hukuki mekanizma incelendiğinde, kanun koyucunun infisah olgusunu doğrudan doğruya kanunda tarif edilen maddi ve hukuki olguların tamamlandığı ana bağladığı görülür.

Maddenin son fıkrasında yer alan “her ilgili, sulh hâkiminden, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir” hükmü, bu beş sebepten birinin gerçekleştiğinin yargı mercii önünde tespit ettirilmesini düzenler. Bu tespit, aşağıda ayrıntılı olarak açıklandığı üzere infisahı doğuran değil, daha önce doğmuş infisahı saptayan bir işlemdir.

Sulh Hukuk Mahkemesinin Tespit Kararı Kurucu mu, Bildirici mi?

Uygulamada ve doktrinde en sık tartışılan mesele, sulh hukuk mahkemesince verilecek tespit kararının inşai yani kurucu bir karar mı, yoksa deklaratif yani bildirici nitelikte bir karar mı olduğu sorunudur. Bu ayrım, derneğin tüzel kişiliğinin sona erme anının ve ehliyet alanının sınırlandırıldığı tarihin tayini bakımından kilit önemdedir. Kurucu kararlar, hükmün kesinleştiği andan itibaren yeni bir hukuki durum meydana getiren yargısal tasarruflardır; bildirici kararlar ise mevcut bir hukuki durumun, ilişkinin veya olgunun varlığını yahut yokluğunu geçmişe etkili olarak tespit ve teyit eden hükümlerdir.

TMK m.87 metninde kanun koyucunun fesih kavramı yerine “kendiliğinden sona erer” ifadesini bilinçli olarak tercih ettiği görülür. Mahkemece derneğin feshine karar verilmesi hâlleri, kanunun 89. maddesinde mahkemenin fesih kararı başlığı altında ayrıca düzenlenmiştir; bu hâllerde tüzel kişiliğin sona ermesi mahkemenin vereceği kurucu nitelikteki fesih kararına bağlıdır. Oysa kendiliğinden sona erme yani infisah hâlinde, tüzel kişiliği sona erdiren bizzat kanunun kendisidir. Mahkeme, sona ermeyi meydana getiren kurucu bir işlem tesis etmemekte; yalnızca kanunun emredici hükmü uyarınca gerçekleşmiş bulunan objektif sona erme sebebini maddi vakıalar ışığında inceleyerek saptamaktadır.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 09.07.2014 tarihli, E. 2014/11747 ve K. 2014/11012 sayılı ilamında, “her ilgili, sulh hâkiminden, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir” düzenlemesinin emredici olduğu ve kanun koyucunun bu istemin sulh hukuk mahkemesince incelenmesini emrettiği vurgulanmıştır. Kararda görev uyuşmazlığı çözülürken davanın “derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti ve tasfiyesine karar verilmesi istemine” ilişkin olduğu belirtilerek sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğuna hükmedilmiştir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 28.05.2018 tarihli, E. 2017/8673 ve K. 2018/13275 sayılı ilamında da aynı doğrultuda, TMK m.87/5 kapsamındaki tespit isteminin sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girdiği ve mahkemenin işin esasına girerek infisah şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğini denetlemesi gerektiği ifade edilmiştir. Nitekim aynı kararda, mahkemenin tüm delilleri toplayıp işin esasını incelemek yerine görevsizlik gerekçesiyle davayı usulden reddetmesinin isabetsiz olduğu belirtilmiştir.

Bu yaklaşım, benzer bir tüzel kişilik yapısına sahip kooperatiflerin infisahı hususunda da geçerlidir; uygulamada üst üste üç yıl genel kurul yapılmamış olması hâlinde kooperatifin feshedilmiş sayılacağı kanunun kendi ifadesi kabul edilmekte, mahkeme kararının kurucu değil geçmişe etkili bir tespit işlemi olduğu benimsenmektedir. Bu kıyasın hukuki temeli tesadüfi değildir: TMK m.5 uyarınca “bu Kanun ve Borçlar Kanununun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır” ve TTK m.1 uyarınca Türk Ticaret Kanunu, Türk Medeni Kanunu’nun “ayrılmaz bir parçası”dır. Dolayısıyla TMK, TBK ve TTK tek bir özel hukuk bütünü oluşturduğundan, kooperatif ve dernek gibi farklı özel kanunlara tâbi tüzel kişilikler arasında infisah kurumunun ortak mantığı bakımından kıyasen değerlendirme yapılması, ceza hukukunun aksine özel hukukta geçerli olan kıyas serbestisiyle ve kanunun kendi bütünlük anlayışıyla tam olarak uyumludur.

Tüzel kişiliğin infisah sebebinin gerçekleştiği tarih ile mahkeme kararının kesinleştiği tarih birbirinden ayrılmalıdır: infisah, kanunda sayılan sebebin fiilen ve hukuken gerçekleştiği tarihte meydana gelir; mahkeme kararı bu tarihi geçmişe dönük olarak tespit eder. Nitekim Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 08.06.2017 tarihli, E. 2017/1018 ve K. 2017/8644 sayılı kararında, kanuni şartlar gerçekleştiğinde mahkemenin pasif kalarak uyuşmazlığı sonuçsuz bırakmasının hukuka aykırı olduğu, davanın kabulü ile derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti yerine “karar verilmesine yer olmadığına” karar verilmesinin isabetsiz bulunduğu hükme bağlanmıştır. Mahkemenin görevi, kanunda sayılan objektif sona erme olgusunun hangi tarihte gerçekleştiğini dosyadaki delillerle tespit etmek ve bu tespitle derneğin hukuki durumunu tereddütsüz şekilde açığa kavuşturmaktır.

Burada iki farklı “sona erme” anının birbirine karıştırılmaması önemlidir. Birincisi, infisahın tetiklendiği andır: kanunda sayılan sebebin fiilen gerçekleştiği, derneğin normal hukuki hayatının sona erdiği ve tasfiye ehliyetine geçildiği tarihtir. İkincisi, tüzel kişiliğin tam anlamıyla ortadan kalktığı andır: aşağıda ayrıntılı olarak açıklanacağı üzere TMK m.52 uyarınca tasfiye amacıyla sınırlı ehliyet, tasfiye tamamlanıp kayıt dernekler kütüğünden silinene kadar devam eder. Bu iki an arasındaki fark, derneğin “ara dönem” olarak nitelendirilen sürecinin hukuki temelini oluşturur.

Derneğin Kendiliğinden Sona Erme Sebepleri

Amacın Gerçekleşmesi, İmkânsız Hâle Gelmesi veya Sürenin Sona Ermesi

Dernekler, TMK m.56 uyarınca kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere kurulan tüzel kişilik sahibi kişi topluluklarıdır. Amaç, derneğin varlık sebebini ve tüzel kişiliğin hak ehliyetinin genel sınırlarını oluşturan kurucu unsurdur. Amacın bulunmadığı veya ulaşılamaz hâle geldiği bir yerde dernek tüzel kişiliğinin varlığını sürdürmesi hukuken anlamsızlaşır.

TMK m.87/1’de bu bakımdan üç ayrı alt hâl düzenlenmiştir: amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi ve tüzükte öngörülen sürenin sona ermesi. Bir dernek, tüzüğünde belirli ve sınırlı bir süre için kurulduğunu açıkça öngörmüşse — örneğin belirli bir projeyi veya etkinliği gerçekleştirmek üzere sınırlı bir faaliyet süresi belirlenmişse — bu sürenin dolması, amacın gerçekleşip gerçekleşmediğinden veya imkânsızlaşıp imkânsızlaşmadığından bağımsız olarak, kendiliğinden sona erme sonucunu doğurur. Bu üçüncü alt hâl, tüzel kişiliğin ömrünün kurucu iradeyle önceden sınırlandırılmış olmasının doğal bir sonucudur; sürenin sona ermesiyle birlikte, tıpkı amacın imkânsızlaşmasında olduğu gibi, başkaca bir organ kararına veya mahkeme müdahalesine gerek kalmaksızın infisah kendiliğinden gerçekleşir.

Amacın gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi hem fiilî hem de hukuki sebeplerden kaynaklanabilir. Fiilî imkânsızlık, tüzükte hedeflenen amacın yöneldiği maddi konunun, fiziki varlığın veya tesisin tamamen ve geri döndürülemez biçimde ortadan kalkması durumunda gerçekleşir. Hukuki imkânsızlık ise, tüzükte belirlenen amacın yürürlüğe giren emredici mevzuat değişiklikleri sebebiyle icrasının hukuken yasaklanması veya kamu idarelerinin münhasır tekeline bırakılması hâllerinde ortaya çıkar. İmkânsızlık kavramının, derneğin amacını bir süreliğine geciktiren dönemsel krizlerden, idari gecikmelerden veya geçici kaynak yetersizliklerinden kesin hatlarla ayrılması gerekir; imkânsızlığın objektif, sürekli, kalıcı ve giderilmesi mümkün olmayan bir mahiyet taşıması zorunludur.

Amacın gerçekleşmesinin imkânsız hâle geldiği kesinleştiği anda, başkaca hiçbir organ kararına veya idari işleme gerek kalmaksızın dernek tüzel kişiliği kanun gereği kendiliğinden infisah eder. Bu noktada genel kurulun sonradan toplanarak tüzükteki amacı değiştirmek suretiyle sona ermeyi bertaraf edip edemeyeceği sorusu önem taşır; cevap TMK’nın emredici hükümleri karşısında olumsuzdur. TMK m.87/1 uyarınca infisah gerçekleştiği anda, derneğin normal hukuki hayatı sona ermiş ve tüzel kişilik TMK m.52 gereğince tasfiye evresine girmiştir. Hak ve fiil ehliyeti yalnızca tasfiye gayesine hasredilmiş bir tüzel kişilikte, genel kurulun derneği yeniden faal kılacak kurucu kararlar alma yetkisi kanunen son bulur. Amaç bir kez imkânsız hâle gelip kanun gereği infisah sonucu doğduktan sonra, genel kurulun toplanarak yapacağı bir tüzük değişikliği bu sonucu ortadan kaldırmaz; infisahtan sonraki tüzük tadili, infisahın gerçekleştiği tarihi esas alan tespit kararını etkilemez. Üyelerin veya son yöneticilerin yeni bir amaç doğrultusunda faaliyet yürütmek istemeleri hâlinde izlemeleri gereken yol, infisah eden derneğin tasfiye sürecini eksiksiz tamamlatıp sicilden terkinini sağlamak ve ardından tamamen yeni bir dernek tüzel kişiliği kurmaktır.

İlk Genel Kurul Toplantısının Süresinde Yapılmaması

Kanunda öngörülen süre içinde ilk genel kurul toplantısının yapılmaması ve buna bağlı olarak yönetim ve denetim kurulu gibi zorunlu organların oluşturulamaması, derneğin daha kuruluş aşamasında organik işlerlik kazanamadığını gösteren objektif bir infisah sebebidir. Kurucular tarafından tüzük hazırlanıp dernek tüzel kişilik kazandıktan sonra, kanunun öngördüğü sürede zorunlu organların teşkil edilememesi, tüzel kişiliğin varlık sebebini fiilen ortadan kaldırır.

Borç Ödemede Acze Düşme

TMK m.87/3’te düzenlenen borç ödemede acze düşmüş olma hâli, dernek tüzel kişiliğinin ekonomik varlığını yitirmesi ve mali taahhütlerini ifa edemez duruma gelmesi sonucunda öngörülmüş objektif bir infisah sebebidir. Bu kurumun İcra ve İflas Kanunu bağlamındaki iflas müessesesinden farkı net olarak ortaya konulmalıdır. İİK m.43 uyarınca iflas yoluyla takip, kural olarak yalnızca Türk Ticaret Kanunu anlamındaki tacirlere ve tacir sıfatındaki kişilere özgülenmiştir. Dernekler, kazanç paylaşma amacı gütmeyen kişi toplulukları olduklarından kural olarak tacir sıfatına sahip değillerdir ve doğrudan iflasa tâbi tüzel kişilikler arasında yer almazlar. Kanun koyucu, derneklerin iflasa tâbi olmamasından kaynaklanan hukuki boşluğu doldurmak ve mali yönden batmış derneklerin hukuk âleminde süresiz dolaşarak yeni borçlar üretmesini engellemek amacıyla TMK m.87/3’te borç ödemede acze düşmeyi müstakil bir kendiliğinden sona erme sebebi olarak öngörmüştür.

Borç ödemede acze düşme, geçici nitelikteki nakit akışı sıkışıklıklarından veya tekil borçların vadesinde ödenmesinde yaşanan anlık gecikmelerden ayrılmalıdır. Derneğin belirli bir tarihte kasasında veya banka hesabında nakit para bulunmaması, tek başına acze düştüğünü göstermez; aciz hâli, derneğin malvarlığı değerlerinin mevcut ve muaccel borçlarını karşılamaya yetmediğinin ve bu durumun süreklilik arz eden yapısal bir nitelik taşıdığının somut olgularla ortaya konulmasını gerektirir. Uygulamada bu hususun ispatı, İİK m.143 uyarınca ya da İİK m.105/I delaletiyle haczedilecek mal bulunamaması nedeniyle icra dairesince düzenlenen kesin aciz belgesiyle aranmaktadır; icra dairesi aracılığıyla derneğin bilinen adreslerinde fiilî haciz yapılmış olması, banka hesapları ile taşınır ve taşınmaz malları üzerinde kapsamlı araştırmaların yürütülmüş bulunması ve tüm bu cebri icra safahatına rağmen borcu karşılayacak malvarlığı unsuruna rastlanmamış olması aranır. Bu titiz ispat standardının amacı, derneklerin mali güçlük gerekçesiyle kötü niyetli veya afaki iddialarla infisah tehdidi altında bırakılmasını önlemektir; bir alacaklının salt alacağını tahsil edemediğini beyan etmesi veya dernek aleyhine ilamsız icra takibi başlatmış olması aciz hâlinin varlığını kabule yetmez.

Yönetim Kurulunun Tüzük Gereğince Oluşturulamaması

Tüzükte öngörülen usule göre yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi de ayrı bir infisah sebebidir. Bu hâl, genel kurulun toplanabildiği ancak tüzükte aranan asgari üye sayısını veya nitelikleri karşılayacak yönetim kurulu üyelerinin bulunamadığı durumlarda ortaya çıkabilir; sonucu, derneğin en temel yürütme organından mahrum kalmasıdır.

Olağan Genel Kurulun İki Defa Üst Üste Yapılamaması

TMK m.87/5’te yer alan bu bent, dernek tüzel kişiliğinin demokratik meşruiyetini ve organik işlerliğini yitirmesi neticesinde öngörülmüş objektif bir infisah sebebidir. Genel kurul, dernek organlarının seçildiği, faaliyet ve hesapların ibra edildiği, tüzük değişikliklerinin yapıldığı ve tüzel kişiliğin nihai akıbetinin tayin edildiği en yetkili organdır; genel kurulun toplanma kabiliyetini yitirmesi, tüzel kişiliğin irade oluşturma yeteneğinin felce uğradığını gösterir.

Kanun metnindeki “toplantının yapılamaması” ifadesi dar veya lafzi bir yoruma tâbi tutulamaz; kanun koyucu, toplantının hangi somut sebeple yapılamadığına dair bir ayrım gözetmemiştir. Bu düzenleme hem yönetim organının genel kurulu hiç toplantıya çağırmaması hâlini, hem de usulüne uygun çağrı yapılmasına rağmen toplantının fiilen gerçekleştirilememesi durumunu kapsar. İkinci ihtimal tek başına nisap yetersizliğinden ibaret değildir; toplantı ve karar nisaplarının sağlanamaması bu ihtimalin en sık rastlanan görünümü olmakla birlikte, çağrı usulüne uygun yapıldığı hâlde toplantının fiilen icra edilmesini engelleyen başka fiili imkânsızlık sebepleri de aynı kapsamda değerlendirilir. İlk ihtimalde yönetim organının görevini ihmal etmesi veya dağılması söz konusuyken, ikinci ihtimalde üyelerin derneğe karşı bütünüyle ilgisiz kaldığı ve iradi katılımın dağıldığı yahut toplantının fiilen yapılmasını önleyen somut bir engelin ortaya çıktığı bir tablo söz konusudur; kanunun aradığı objektif olgu bakımından bu hâller arasında sonuç doğurma yönünden fark yoktur.

Bu noktada yalnızca mücbir sebep niteliğindeki istisnai hâller ayrık tutulmalıdır. Doğal afet, savaş hâli veya kamu sağlığını tehdit eden salgın hastalık dönemlerinde olduğu gibi, mevzuat gereği genel kurulların idari makamlarca ertelendiği veya yasaklandığı süreçlerde toplantıların yapılamaması, TBK’daki mücbir sebep kavramının genel çerçevesi uyarınca dernek organlarının veya üyelerinin iradi bir eksikliğine dayandırılamaz; böyle bir dönemde gerçekleşen toplantısızlık, kendiliğinden sona erme sonucunu doğurmaz. Bu tür hukuki ve idari mücbir sebeplerin bulunmadığı olağan şartlarda ise genel kurulun üst üste iki defa gerçekleştirilememesi, TMK m.87/5 uyarınca derneğin kendiliğinden sona ermesi sonucunu doğurur.

İnfisahtan Tasfiyenin Tamamlanmasına Kadar Geçen Ara Dönem

Sona erme sebebinin gerçekleştiği tarih ile sulh hukuk mahkemesinin tespit kararının kesinleşmesi ve tasfiye işlemlerinin tamamlanarak derneğin dernekler kütüğünden silinmesi arasında geçen süre, dernekler hukukunda ara dönem olarak nitelendirilir. Bu dönemde derneğin tüzel kişiliğinin akıbeti, TMK’nın genel tüzel kişilik rejimini düzenleyen amir hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Bu hüküm, kanun koyucunun infisah eden bir tüzel kişiliğin bir anda tamamen yok olmasını benimsemediğini, aksine bunun kamu düzenini, üçüncü kişilerin haklarını ve dernek alacaklılarının menfaatlerini zedeleyeceğini öngörerek tüzel kişiliğin varlığını tasfiye amacıyla sınırlı olmak kaydıyla koruduğunu ortaya koyar. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 27.10.2011 tarihli, E. 2011/3765 ve K. 2011/6395 sayılı kararında, tasfiye gerçekleşmeden derneğin dernek kütüğünden silinemeyeceği ve tüzel kişiliğini koruyacağı vurgulanarak, malvarlığının bulunmamasının tasfiyeye engel olmayacağının gözardı edilmesinin isabetsiz olduğu belirtilmiştir. Aynı ilke, Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 27.10.2011 tarihli, E. 2011/4852 ve K. 2011/6445 sayılı kararında ve 29.03.2012 tarihli, E. 2012/965 ve K. 2012/2351 sayılı kararında yinelenmiş; Yargıtay 18. Hukuk Dairesi de 14.04.2014 tarihli, E. 2014/4604 ve K. 2014/6857 sayılı ilamında tasfiye gerçekleşmeden tüzel kişiliğin sona ermeyeceğini emredici şekilde ifade etmiştir.

Bu içtihatların ortaya koyduğu temel gerçek şudur: derneğin kendiliğinden sona erme sebebinin gerçekleşmesiyle birlikte tüzel kişilik derhal ve bütünüyle ortadan kalkmaz; dernek kütüğündeki kayıt terkin edilene kadar tüzel kişilik mevcudiyetini sürdürür. Nitekim Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 25.12.2024 tarihli, E. 2024/12402 ve K. 2024/13751 sayılı kararında geçen, davalı derneğin ilgili valilik yazısından belirli bir tarih itibarıyla feshedilip kaydının silindiği ve bu tarih itibarıyla tüzel kişiliğini yitirdiği yönündeki tespit, tüzel kişiliğin tam anlamıyla ortadan kalkmasının ancak kaydın silinmesi anında gerçekleştiğini gösterir. Kayıt kütükte durduğu sürece tüzel kişilik hukuken mevcuttur; ancak bu mevcudiyet TMK m.52 uyarınca hak ve fiil ehliyeti bakımından mutlak bir sınırlandırmaya tâbidir — yani infisahın tetiklendiği an ile tüzel kişiliğin nihai olarak ortadan kalktığı an aynı tarih değildir, aralarındaki süre tasfiye amacıyla sınırlı ehliyetle köprülenir.

Bu yasal sınırlandırmanın hukuki sonucu şudur: infisah anından itibaren dernek organlarının temsil yetkisi, derneğin olağan faaliyetlerini yürütmek veya genişletici işlemler tesis etmek bakımından son bulmuştur. Dernek, sona erme sebebinin gerçekleştiği andan itibaren kanun gereği tasfiye evresine girmiştir. Dernek adına tesis edilen hukuki işlemler, yalnızca mevcut malvarlığının muhafazası, üçüncü kişilere olan borçların tasfiyesi, alacakların tahsili ve tasfiye işlemlerinin yürütülmesi amacıyla sınırlı olduğu ölçüde tüzel kişiliği bağlar. Tasfiye amacını taşımayan, yeni borç altına sokan işlemler — örneğin uzun vadeli kira sözleşmeleri imzalanması veya yeni istihdam yaratılması — dernek tüzel kişiliğini bağlamaz; bu tür muameleler tüzel kişi yönünden ehliyet sınırını aşan yetkisiz temsil niteliğinde kalır. Buna karşılık derneğin varlığını korumaya matuf koruyucu işlemler, acil bakım ve onarımlar, menkul ve gayrimenkullerin zıyaını önleyici tedbirler ile tasfiye masraflarını karşılamaya yönelik olağan tasarruflar tasfiye gayesi kapsamında geçerli kabul edilir ve doğrudan dernek malvarlığını bağlar. Üçüncü kişilerin iyi niyet iddiaları da bu kanunen daralmış ehliyet alanını genişletemez; zira tüzel kişinin ehliyetsiz olduğu bir alanda borç altına girmesi hukuken mümkün değildir.

Ara Dönemde Yöneticilerin Şahsi Sorumluluğu

TMK m.87’deki infisah şartlarının gerçekleştiğini bilen veya bilmesi gereken dernek yöneticileri, bu tarihten itibaren derneğin olağan faaliyetlerini durdurmak ve tasfiye sürecine sokmakla yükümlüdür. Yöneticilerin infisah vuku bulmamış gibi hareket ederek üçüncü kişilerle yeni borç doğurucu sözleşmeler akdetmeleri veya dernek malvarlığını riske atacak taahhütlere girmeleri hukuka aykırılık teşkil eder.

Bu durumlarda tasfiye amacını aşan işlemler tüzel kişiliği bağlamayacağından, bu işlemlerden doğan zararlar bakımından işlemi yapan yöneticilerin üçüncü kişilere karşı doğrudan şahsi sorumluluğu gündeme gelir. Türk Borçlar Kanunu’nun yetkisiz temsile ilişkin hükümleri kıyasen işletildiğinde, temsil yetkisinin tasfiye amacıyla sınırlandığını bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen iyi niyetli üçüncü kişilerin uğradığı zararlardan, yetki sınırını bilerek aşan yöneticiler şahsen ve müteselsilen sorumlu olur. Bu sorumluluk yalnızca üçüncü kişilere karşı değil, bizzat dernek tüzel kişiliğine ve üyelere karşı da doğar; infisah ettiğini bilmesine rağmen mahkemeye başvurarak durumu tespit ettirmeyen ve tasfiye sürecini başlatmayan yöneticiler, vekâlet akdine ilişkin genel hükümler uyarınca özen ve sadakat borçlarını ihlal etmiş sayılır ve verdikleri zararı şahsi malvarlıklarıyla tazmin etmekle yükümlü olur.

Taraf teşkili bakımından da tüzel kişiliği sona eren derneklerde yöneticilerin ve tasfiye memurlarının rolü kritiktir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 13.02.2025 tarihli, E. 2024/16023 ve K. 2025/1921 sayılı ilamında, sona ermiş bir dernek hakkında taraf ehliyeti bulunmadan hüküm kurulamayacağı belirtilmiş; derneğin ihyasının sağlanması bakımından son yönetim kuruluna husumet yöneltilerek ayrı bir dava açılması için davacı tarafa süre verilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 25.12.2024 tarihli, E. 2024/12402 ve K. 2024/13751 sayılı ilamında da, tasfiye sürecinde derneğe tasfiye memuru atanmak üzere süre verilip atama yapıldıktan sonra tebligat yapılarak taraf teşkilinin sağlanması ve delillerin toplanmasından sonra karar verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Tespit Davasını Kimler Açabilir? “Her İlgili” Kavramı

TMK m.87’nin son fıkrasındaki “her ilgili” ifadesi, tespit davasını yalnızca derneğin kurucularına veya yönetim organlarına özgülenen dar bir hak alanı olarak değil, tüzel kişiliğin mevcudiyetiyle doğrudan ya da dolaylı bağı bulunan geniş bir sübjektif hak ve menfaatler grubunu kapsayan bir dava ehliyeti olarak düzenler. Medeni usul hukukunun genel prensipleri uyarınca, HMK m.114 çerçevesinde davacının bu tespiti istemekte meşru, somut, güncel ve korunmaya değer bir menfaatinin bulunması gerekir.

Üyeler ve Alacaklılar

“Her ilgili” kavramının ilk halkasını dernek üyeleri oluşturur. Bir derneğin organlarının çalışamaz hâle gelmesi, amacının imkânsızlaşması veya olağan genel kurullarının yapılamaması, üyelerin yönetsel haklarını, genel kurula katılma ve oy kullanma yetkilerini ve derneğin faaliyetlerini denetleme haklarını doğrudan felce uğratır. Dolayısıyla bir dernek üyesinin, infisah sebeplerinden birinin gerçekleştiğini ileri sürerek sulh hukuk mahkemesinden tespit talep etmesinde doğrudan ve güncel bir hukuki yararı bulunduğu tartışmasızdır; bu davayı açabilmesi için üyenin herhangi bir yöneticilik sıfatına sahip olması gerekmez.

İkinci halkayı ise dernek tüzel kişiliği ile borç-alacak ilişkisi içine girmiş üçüncü kişiler, bilhassa dernek alacaklıları oluşturur. Kendiliğinden sona erme sebepleri ortaya çıkmış veya yönetim organları dağılmış bir dernekle karşı karşıya kalan alacaklılar bakımından hukuki güvenlik ciddi bir tehdit altındadır; alacağın dernek malvarlığından tahsili veya tasfiye sonucunda kalan malvarlığından pay alınabilmesi, infisahın resmen tespiti ve ardından bir tasfiye kurulunun atanmasıyla doğrudan bağlantılıdır. Bununla birlikte, dernekle sürekli borç ilişkisi içinde olan üçüncü kişiler ile dernek aleyhine açılmış derdest bir davada taraf olan karşı yanlar da bu kapsamda değerlendirilir. Buna karşılık kanundaki “her ilgili” tabiri, dernekle üyelik bağı, hukuki veya mali bir ilişkisi ya da korunmaya değer somut bir menfaati bulunmayan kişilerin salt meraktan dava açabileceği bir halk davası (actio popularis) mekanizması olarak yorumlanamaz; HMK m.114/1-h uyarınca davacının hukuki korunma ihtiyacını somut olgularla ortaya koyması gerekir.

Mülki İdare Amirliği ve Cumhuriyet Savcılığı

Özel hukuk kişilerinin sübjektif menfaatlerinin ötesinde, mülki idare amirliği ve Cumhuriyet savcılığının bu tespit davasını açma ehliyetine sahip olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Dernekler Kanunu’nun 19. maddesi, idarenin dernekler üzerindeki genel denetim yetkisini düzenler: dernekler, faaliyetlerini ve gelir-gider işlemlerinin sonuçlarını gösteren beyannameyi her yıl mülki idare amirliğine vermekle yükümlüdür; İçişleri Bakanlığı veya mülki idare amiri gerekli gördüğü hâllerde derneklerin tüzükte gösterilen amaçlar doğrultusunda faaliyet gösterip göstermediğini denetletebilir ve suç teşkil eden fiillerin tespiti hâlinde durum Cumhuriyet savcılığına bildirilir.

Bir derneğin organlarını yitirerek fiilen ortadan kalkmasına rağmen resmi kayıtlarda faal gibi görünmesi, kamusal güveni ve işlem güvenliğini zedeler; tabelası asılı duran ancak yöneticisi bulunmayan, genel kurulu toplanmayan ve denetlenemeyen bir tüzel kişiliğin varlığı, kamu düzenini tehdit eden eylemler için paravan olarak kullanılma riski taşır. Uygulamada, kooperatif gibi benzer tüzel kişilik yapılarında da ilgili kamu idarelerinin tüzel kişiliğin münfesih olduğunun tespiti ve tasfiye memuru atanması için dava açma ehliyetine sahip olduğu kabul edilmektedir; yukarıda açıklanan TMK m.5 ve TTK m.1’deki bütünlük ilkesi çerçevesinde bu yaklaşımın dernekler bakımından da kıyasen değerlendirilmesi, kamu düzenini koruma amacıyla tutarlıdır.

Cumhuriyet savcılığı bakımından da benzer bir hukuki zemin söz konusudur. TMK m.89 uyarınca derneğin amacının kanuna ve ahlaka aykırı hâle gelmesi hâlinde feshini isteme yetkisi Cumhuriyet savcısına ve her ilgiliye tanınmıştır. Bu, mahkeme kararıyla fesih müessesesine ilişkin ayrı bir hükümdür; ancak savcıya amacın kanuna aykırı hâle gelmesinde re’sen dava açma yetkisi tanıyan kanun koyucunun, organları tamamen çökmüş ve fiilen sahipsiz kalmış bir derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini savcılık makamının isteyemeyeceğini öngördüğü düşünülemez; bu çıkarım, TMK m.87 ile TMK m.89’un aynı tüzel kişilik rejiminin parçaları olması ve “her ilgili” kavramının her iki maddede de aynı geniş anlamda kullanılmış olması sebebiyle kıyasen desteklenmektedir — kesin bir Yargıtay içtihadına değil, kanunun sistematik yorumuna dayanan bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. Sonuç olarak, TMK m.87’deki “her ilgili” ibaresi, yalnızca sübjektif hakları etkilenen üyeleri ve alacaklıları değil, kamu düzenini ve dernekler kütüğünün sıhhatini korumakla görevli mülki idare amirlerini ve Cumhuriyet savcılarını da kapsayacak şekilde geniş yorumlanmalıdır.

Hiçbir üyenin, alacaklının veya idarenin tespit davası açmadığı hâllerde dahi derneğin hukuki durumu süresiz olarak askıda kalamaz. Dernekler Kanunu m.19’daki yıllık beyanname ve denetim mekanizması işletildiğinde, genel kurulun toplanamadığı veya yönetim kurulunun teşkil edilemediği anlaşıldığı takdirde, idarenin bu durumu görmezden gelmesi hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz; idare, kendiliğinden sona eren bir derneği doğrudan idari bir kararla dernekler kütüğünden silemeyeceğinden, tespit edilen infisah bulgularını sulh hukuk mahkemesine veya Cumhuriyet Başsavcılığına intikal ettirerek tasfiye mekanizmasını harekete geçirebilir.

Tasfiye Süreci Nasıl İşler?

Sulh hukuk mahkemesince verilen tespit kararı kesinleştiğinde, ilgililerin yeniden mahkemeye başvurarak ayrı bir tasfiye davası açmasına gerek yoktur; mahkemenin hükmü tasfiye sürecini başlatan yargısal tasarruftur. Nitekim Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 09.07.2014 tarihli, E. 2014/11747 ve K. 2014/11012 sayılı ilamında, kendiliğinden sona erdiğinin tespiti talebinin zorunlu olarak tasfiyeyi de kapsadığı ve bu bütünsel uyuşmazlığın sulh hukuk mahkemesinde görülmesi gerektiği tescil edilmiştir.

Kanun koyucu, kendiliğinden sona ermenin tespiti ile tasfiye işlemlerini birbirini tamamlayan iki aşamalı tek bir hukuki süreç olarak kurgulamıştır. Tespit kararının kesinleşmesiyle tasfiye mekanizması şu şekilde işletilir: dernek tüzüğünde infisah hâlinde tasfiyenin ne şekilde yürütüleceğine dair uygulanabilir bir mekanizma öngörülmüşse, bu kurul (örneğin son yönetim kurulu üyelerinden oluşan bir tasfiye kurulu) derhal işe başlayarak tasfiye işlemlerini Dernekler Yönetmeliği hükümleri dairesinde yürütür. Tüzükte bu konuda açıklık bulunmuyorsa veya tasfiye genel kurul kararına bırakılmış ancak genel kurul toplanamıyorsa, tasfiye doğrudan mahkeme kararıyla ve mahkemece atanacak tasfiye memurları eliyle yürütülür; sulh hukuk hâkimi, tespit kararını tesis ederken talep hâlinde veya kamu düzeni gereği re’sen tasfiyeye de karar vermeli ve bir tasfiye kurulu oluşturmalıdır.

Tasfiye kurulu, göreve başladığı andan itibaren TMK m.53’te tüzel kişilerin malvarlığının tasfiyesinde terekenin resmi tasfiyesi hükümlerine yapılan atıf ve Dernekler Yönetmeliği’nin amir hükümleri uyarınca derneğin bütün defter, kayıt ve belgelerini teslim alır, alacaklıları alacaklarını bildirmeye davet eder, derneğin mevcut hak ve alacaklarını tahsil eder, borçlarını öder ve artan malvarlığı varsa bunu kanun ve tüzük hükümlerine göre amaca en yakın derneğe veya Hazineye devreder. Tüm tasfiye ve intikal işlemlerinin tamamlanmasını müteakip düzenlenen tasfiye sonu raporu mülki idare amirliğine sunulur ve Dernekler Kanunu m.15/2 gereğince il sivil toplumla ilişkiler müdürünün onayıyla derneğin sicil kaydı dernekler kütüğünden terkin edilir.

Malvarlığı Bulunmasa Dahi Tasfiye Kurulu Zorunlu mudur?

Yargı uygulamasında en sık düşülen usuli hata, derneğin üzerine kayıtlı hiçbir malvarlığı bulunmadığı gerekçesiyle davanın konusuz kaldığından bahisle karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesi veya tasfiye kurulu atanmaksızın doğrudan sicilden terkin kararı verilmesidir. Bu yaklaşım, tüzel kişilik rejiminin mantığına ve yüksek yargının yerleşik içtihatlarına aykırıdır.

Tasfiye, salt mevcut bir malvarlığının paylaştırılmasından ibaret bir işlem değildir; tüzel kişinin doğurduğu tüm hukuki münasebetlerin, alacak ve borç ilişkilerinin, kamusal yükümlülüklerinin ve resmi defter ve kayıtlarının incelenip kapatılmasını sağlayan resmi bir tasfiye nizamıdır. Bir derneğin görünürde malvarlığının bulunmaması, geçmişten gelen vergi borçlarının, SGK prim borçlarının veya üçüncü kişilere karşı akdi taahhütlerinin bulunmadığı anlamına gelmez; bu durumun resmi bir merci tarafından araştırılması gerekir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 07.03.2024 tarihli, E. 2022/1056 ve K. 2024/1497 sayılı kararında, derneğin malvarlığının bulunmaması hiçbir surette tasfiye kurulu oluşturulmasına engel teşkil etmediği, mahkemece emredici düzenlemeler doğrultusunda bir tasfiye kurulu belirlenmeksizin karar verilmesine yer olmadığı şeklinde hüküm tesisinin açık bir bozma sebebi olduğu belirtilmiştir. Benzer şekilde Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 08.06.2017 tarihli, E. 2017/1018 ve K. 2017/8644 sayılı kararında da mahkemenin pasif kalarak karar verilmesine yer olmadığına hükmedemeyeceği, mutlaka tespit kararı vermesi gerektiği hükme bağlanmıştır. Aynı hukuki zorunluluk Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 27.10.2011 tarihli, E. 2011/3765 K. 2011/6395; 27.10.2011 tarihli, E. 2011/4852 K. 2011/6445; ve 29.03.2012 tarihli, E. 2012/965 K. 2012/2351 sayılı kararlarında istikrarlı biçimde vurgulanmıştır. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi de 14.04.2014 tarihli, E. 2014/4604 ve K. 2014/6857 sayılı kararında, malvarlığı bulunmadığı gerekçesiyle tasfiye konusunda karar vermeye yer olmadığına dair kurulan yerel mahkeme hükmünü hukuka aykırı bularak bozmuştur.

Malvarlığı bulunmasa dahi tasfiye kurulunun oluşturulmasını zorunlu kılan hukuki gerekçeler şöyle sıralanabilir:

• Dernekler kütüğünün sıhhati ve terkin şartı: Dernekler Kanunu m.15 gereğince bir derneğin kaydının kütükten silinebilmesi için tasfiye işlemlerinin tamamlandığına dair tasfiye tutanağının mülki idare amirliğine sunulması kanuni bir ön koşuldur; ortada bir tasfiye kurulu ve resmi bir tasfiye sonu tutanağı bulunmadıkça idare kütük kaydını hukuken silemez.
• Defter ve evrakların muhafazası: Tasfiye edilen derneklerin defter, karar ve evraklarının belirli sürelerle saklanması kamu düzeni gereğidir; malvarlığı olmasa dahi bu görevi ancak resmi bir tasfiye kurulu yerine getirebilir.
• Gizli veya sonradan çıkabilecek alacak ve borçların tasfiyesi: Derneğin görünürde malvarlığının olmaması, tasfiye ilanları sırasında ortaya çıkabilecek alacaklıların bulunmadığını peşinen kanıtlamaz; alacaklılara çağrı yapılması ve derneğin muhtemel haklarının araştırılması ancak tasfiye organı marifetiyle mümkündür.
• Taraf teşkili ve temsil boşluğunun önlenmesi: Tüzel kişiliği sona eren derneklerde taraf teşkilinin sağlanabilmesi, tebligatların ifası ve yargısal işlemlerin yürütülmesi tasfiye memurlarının varlığına bağlıdır.

Bu nedenlerle, sulh hukuk mahkemesince derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitine karar verilirken, derneğin üzerinde hiçbir malvarlığı unsuru bulunmasa dahi mutlaka bir tasfiye kurulu oluşturulmasına ve tasfiyenin bu kurul marifetiyle yürütülmesine hükmedilmesi kanuni bir zorunluluktur.

Sıkça Sorulan Sorular

Dernek hangi hâllerde kendiliğinden sona erer?

TMK m.87 uyarınca amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ilk genel kurulun süresinde yapılamaması, borç ödemede acze düşme, yönetim kurulunun oluşturulamaması ve olağan genel kurulun iki defa üst üste toplanamaması hâllerinden birinin gerçekleşmesiyle dernek kendiliğinden sona erer.

Kendiliğinden sona erme ile mahkeme kararıyla fesih arasındaki fark nedir?

Kendiliğinden sona ermede tüzel kişiliği sona erdiren bizzat kanundur; mahkeme kararı sadece bu olguyu tespit eder. Mahkeme kararıyla fesihte (TMK m.89) ise sona erme, mahkemenin vereceği kurucu nitelikteki fesih kararına bağlıdır.

Tespit davasını hangi mahkemede açmak gerekir?

TMK m.87’nin son fıkrası uyarınca bu tespit, sulh hukuk mahkemesinden istenir.

Dernek infisah ettikten sonra hâlâ hukuki işlem yapabilir mi?

TMK m.52 uyarınca tüzel kişiliğin ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlı olmak üzere devam eder. Bu sınırlar içinde kalan koruyucu ve tasfiyeye yönelik işlemler geçerlidir; tasfiye amacını aşan yeni borç doğurucu işlemler ise tüzel kişiliği bağlamaz.

İnfisahtan sonra yapılan işlemlerden kim sorumlu olur?

Tasfiye amacını aşan işlemleri yapan yöneticiler, bu işlemlerden doğan zararlardan üçüncü kişilere ve derneğe karşı şahsen ve müteselsilen sorumlu olur.

Tespit davasını kimler açabilir?

Dernek üyeleri, dernek alacaklıları, dernekle sürekli hukuki ilişki içindeki üçüncü kişiler; kamu düzenini koruma görevi çerçevesinde mülki idare amirliği ve Cumhuriyet savcılığı da bu davayı açma ehliyetine sahiptir.

Derneğin malvarlığı yoksa tasfiye yine de yapılır mı?

Evet. Malvarlığının bulunmaması tasfiye kurulu oluşturulmasına engel değildir; yerleşik Yargıtay içtihadına göre mahkeme malvarlığı olmasa dahi tasfiye kurulu oluşturulmasına karar vermek zorundadır.

Dernek ne zaman tüzel kişiliğini tamamen kaybeder?

İnfisahın tetiklendiği tarih ile tüzel kişiliğin tamamen ortadan kalktığı tarih farklıdır. Tüzel kişilik, tasfiye tamamlanıp kayıt dernekler kütüğünden silinene kadar tasfiye amacıyla sınırlı olarak varlığını sürdürür.

Genel kurulun iki defa toplanamaması ne anlama gelir?

Bu hüküm hem yönetim kurulunun genel kurulu hiç toplantıya çağırmamasını hem de usulüne uygun çağrıya rağmen toplantı ve karar nisaplarının sağlanamamasını kapsar; her iki hâlde de sonuç aynıdır.

Pandemi veya afet nedeniyle yapılamayan genel kurul infisaha yol açar mı?

Hayır. Mücbir sebep niteliğindeki istisnai durumlarda — örneğin idari makamların genel kurulları erteleyen veya yasaklayan düzenlemeleri sırasında — toplantının yapılamaması, dernek organlarının veya üyelerinin kusuruna dayandırılamayacağından infisah sonucunu doğurmaz.

Borç ödemede acze düşme nasıl ispatlanır?

Uygulamada bu hâl, icra takipleri sonucunda dernek hakkında düzenlenmiş kesin aciz belgesiyle ispatlanır; tek bir alacaklının tahsil edememe beyanı yeterli değildir.

Genel kurul, infisahtan sonra tüzük değiştirerek derneği canlandırabilir mi?

Hayır. İnfisah bir kez gerçekleştikten sonra genel kurulun ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlanır; bu aşamadan sonra alınacak tüzük değişikliği kararları infisahı bertaraf etmez.

Sonuç

Derneğin kendiliğinden sona ermesi, kanun koyucunun tüzel kişilik rejimine dair benimsediği en katı ve en az takdire yer bırakan mekanizmalardan biridir: infisah, mahkeme kararını beklemeksizin, kanunda sayılan olgunun gerçekleştiği anda meydana gelir. Bu yapının doğru işletilmesi, hem derneğin üyeleri ve alacaklıları hem de yöneticileri bakımından ciddi hukuki ve mali sonuçlar doğurur — özellikle ara dönemde yapılan işlemlerin geçerliliği, yöneticilerin şahsi sorumluluğu ve tasfiye kurulunun zamanında oluşturulması, uygulamada sık sık hatalı yönetilen konulardır. Bu sürecin başından sonuna doğru şekilde yürütülmesi, uzman bir hukuki danışmanlık gerektirir. Derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti davası avukatı desteğiyle hareket etmek, hem tespit sürecinin hem de tasfiyenin usulüne uygun ve hak kaybı yaşanmadan tamamlanmasını sağlar.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu
Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Derneğin Kendiliğinden Sona Ermesi yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Derneklerin denetimi, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 19. maddesi uyarınca İçişleri Bakanlığı veya mülki idare amirliği tarafından kamu görevlilerine yaptırılır; bu denetimlerde kolluk kuvveti mensubu görevlendirilemez, denetim en az yirmi dört saat önceden derneğe bildirilir ve mesai saatleri içinde yürütülür. Buna karşılık kolluk kuvvetlerinin dernek merkezine ve eklentilerine girmesi, arama yapması veya eşyaya el koyması tamamen ayrı bir hukuki rejime — 5253 sayılı Kanun’un 20. maddesine — tabidir ve kural olarak hâkim kararı, istisnaen de mülki idare amirinin yazılı emri şartına bağlanmıştır. Bu iki rejimin birbirine karıştırılmaması, hem idarenin denetim yetkisini hukuka uygun kullanması hem de dernek yönetiminin haklarını doğru zeminde savunabilmesi bakımından belirleyicidir.

Derneklerin Denetimi Nedir?

Dernekler, tüzel kişiliğe sahip özerk yapılar olmakla birlikte, kamu düzeniyle ve mali saydamlıkla ilgili nedenlerle devletin denetim alanı dışında değildir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu bu denetimi tek bir mekanizmaya değil, birbirinden farklı işlevlere sahip birkaç ayrı araca dağıtmıştır: derneğin kendi iç işleyişini denetleyen denetim kurulu, mali/faaliyet denetimi yapan mülki idare amirliği ve İçişleri Bakanlığı, beyannameleri inceleyen valilik, ve son olarak kamu düzeninin korunması amacıyla harekete geçen kolluk kuvvetleri.

Bu makale, idarenin 5253 m.19 kapsamındaki denetim yetkisini, bu yetkinin kullanılmasında uyulması zorunlu usul güvencelerini, denetim sırasında ortaya çıkabilecek suç şüphesinin sonuçlarını ve kolluk kuvvetlerinin m.20 kapsamındaki giriş/arama/el koyma yetkisini bütünlük içinde ele alır.

İç Denetim – İdari Denetim Ayrımı

5253 sayılı Kanun’un 9. maddesi uyarınca derneklerde iç denetim esastır; genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulu tarafından ya da bağımsız denetim kuruluşlarına yaptırılarak icra edilir. Genel kurul, yönetim kurulu veya bağımsız bir denetim kuruluşunca denetim yapılmış olması, denetim kurulunun kanuni yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Bu iç denetim mekanizmasının kapsamı, denetim kurulunun görev ve sorumlulukları ile birlikte dernek denetim kurulunun görev ve yetkileri başlıklı yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Bu makalenin konusu olan denetim ise idari denetimdir: derneğin kendi iradesi dışında, devletin İçişleri Bakanlığı veya mülki idare amirliği eliyle yürüttüğü, kamu gücüne dayanan ve kanunda ayrıca sayılan usul güvenceleriyle sınırlandırılmış bir denetim türüdür. İç denetimin yapılmış olması, idarenin 19. maddedeki denetim yetkisini kullanmasına herhangi bir şekilde engel oluşturmaz; iki denetim türü birbirinden bağımsız yürür.

İdari Denetimin Usul Şartları (5253 m.19)

Denetimi başlatma yetkisi ve “gerekli görülen hâller”

Kanun, denetim başlatma konusunda İçişleri Bakanı veya mülki idare amirine bir takdir alanı tanımıştır; ancak bu takdir sınırsız değildir. “Gerekli görülme” hâli idarenin soyut kanaatine bırakılamaz; derneğin beyannamelerinde çelişki bulunması, somut bir ihbar veya şikâyetin intikal etmesi ya da mevzuata aykırılık yönünde denetlenebilir emarelerin ortaya çıkması gibi objektif bir olgunun varlığı aranır. Danıştay Onuncu Dairesi, sınırları belirsiz ve kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına zemin hazırlayan düzenleme ve uygulamaların hukuk devleti ve hukuki belirlilik ilkeleriyle bağdaşmayacağını istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.^[4],[10] İdarenin denetim yetkisini belirli dernekler üzerinde caydırıcı bir baskı aracı olarak kullanması, Anayasa’nın 33. maddesindeki örgütlenme özgürlüğünü ^[1] ve 13. maddesindeki ölçülülük ilkesini ^[2] ihlal eden bir yetki saptırması oluşturur.

Bu takdirin idari yargı denetimine tabi olup olmadığı, denetimin hangi aşamada olduğuna göre değişir. Denetim onayı veya müfettiş görevlendirilmesi kural olarak bir hazırlık işlemidir ve tek başına iptal davasına konu edilemez; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 14. maddesinin üçüncü fıkrasının (d) bendi uyarınca böyle bir dava usulden reddedilir. Ancak denetim sonucunda idari para cezası kesilmesi, mülki amir işlemi tesis edilmesi veya fesih davası açılması hâlinde, bu nihai işlemlere karşı açılacak davada denetimin başlatılmasındaki takdirin hukuka uygunluğu esastan incelenir; denetimin keyfî başlatıldığı saptanırsa, buna dayanan yaptırımlar da sebep unsuru yönünden iptal edilir.^[8] Denetim takdirinin kanuni amaç dışında ve derneğin faaliyetlerini felce uğratacak biçimde kullanılması ayrıca bir hizmet kusuru oluşturur ve idare aleyhine tam yargı (tazminat) davasına konu edilebilir.

Yirmi dört saat önceden bildirim şartı

Denetimin derneğe en az yirmi dört saat önceden bildirilmesi, denetimin öngörülebilir olmasını ve derneğin kayıtlarını hazırlayabilmesini sağlayan emredici bir usul güvencesidir; kanunda acil hâller için bir istisna öngörülmemiştir. Bildirimin hiç yapılmaması veya sürenin tamamlanmaması, denetimi usul yönünden hukuka aykırı hâle getirir. Ancak bu aykırılık, elde edilen her bulgunun kendiliğinden ve mutlak biçimde hükümsüz sayılması sonucunu otomatik olarak doğurmaz; hukuki sonuç, ihlalin derneğin hazırlık ve açıklama imkânını somut olarak etkileyip etkilemediğine ve bulguların hangi işleme dayanak yapıldığına göre belirlenir. Usulsüz denetime dayanılarak tesis edilen bir idari işlem, işlemin münhasıran bu bulgulara dayanması hâlinde sebep unsuru yönünden sakatlanır ve iptali gerekebilir.

Kanun metninde 24 saatlik bildirim cümlesinin hemen ardından yer alan altıncı cümle, Anayasa Mahkemesinin 18.01.2024 tarihli, E.2021/28, K.2024/11 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.^[9] Karışıklığa mahal vermemek için belirtmek gerekir: iptal edilen bu cümle denetim yetkisinin kendisiyle değil, denetimde görevlendirilen kamu görevlilerine ödenecek ücretin İçişleri Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenmesiyle ilgiliydi. Anayasa Mahkemesi, mali ve özlük haklarına ilişkin esasların kanunla belirlenmesi zorunluluğu (kanunilik ilkesi) karşısında, ücretin herhangi bir ölçüt gösterilmeksizin iki bakanlığın takdirine bırakılmasını Anayasa’ya aykırı bulmuştur. Dolayısıyla bu iptalin sonucu, denetim yapma yetkisinin ortadan kalkması değil; yeni bir kanuni dayanak kurulmadıkça denetim görevlilerine ek ücret ödenememesidir.

Mesai saatleri içinde yapılma ve kolluk kuvveti görevlendirilememesi

Kanun, denetimlerin mesai saatleri içerisinde yapılmasını ve bu denetimlerde kolluk kuvveti mensuplarının görevlendirilememesini açık ve emredici bir dille düzenlemiştir. Bu ikinci yasak özellikle önemlidir: kanun koyucunun kolluk görevlilerini idari denetimden hariç tutmasındaki amaç, sivil toplum kuruluşları üzerinde kolluk baskısı ve fiilî vesayet algısı yaratılmasını önlemek, Anayasa’nın 33. maddesiyle güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğünü korumaktır.^[1] Yetki kuralları idare hukukunda kamu düzenine ilişkindir; idarenin takdiriyle genişletilemez veya değiştirilemez.^[5] Bu nedenle denetime kolluk mensubunun fiilen katılması — tutanağı imzalaması, evrak incelemesi veya sorgulama yapması — denetimi yetki unsuru yönünden ağır biçimde sakatlar. Buna karşılık mülki idare amirinin genel asayiş görevi kapsamında denetim mahallinin dışında çevre güvenliği tedbiri alınması, kolluğun fiilen denetime katıldığı anlamına gelmez; bu ayrımın sınırı, kolluk mensubunun denetim işlemlerini bizzat icra edip etmediğidir.

Yetkisiz veya kanunla görevlendirilmesi açıkça yasaklanmış kişiler eliyle yürütülen bir denetim sonucunda düzenlenen rapor, idare hukukunun yerleşik ilkeleri uyarınca tek başına hukuki geçerliliğe sahip olamaz.^[6],[7] Bu rapora dayanılarak idari para cezası, ihtar veya başka bir yaptırım tesis edilmişse, zincirleme işlemler teorisi gereğince türev işlemler de sebep ve usul yönünden sakatlanır ve idari yargı mercilerince iptal edilir.^[8] Denetim esnasında suç unsuru tespit edildiği ileri sürülse dahi, kanuna açıkça aykırı biçimde görevlendirilen kolluk personelince elde edilen bilgi ve belgeler hukuka aykırı delil niteliği taşır ve Anayasa m.38/6 ile CMK m.217/2 uyarınca ceza yargılamasında hükme esas alınamaz.

Bilirkişi görevlendirilmesi

Denetim sırasında uzmanlık veya teknik bilgi gerektiren durumlarda İçişleri Bakanlığı, valilikler veya kaymakamlıklarca bilirkişi görevlendirilebilir. Bu yetki rutin veya otomatik değildir; yalnızca denetim görevlilerinin genel bilgisiyle çözülemeyecek somut bir teknik meselenin bulunması hâlinde kullanılabilir — karmaşık muhasebe kayıtlarının incelenmesi, dijital veri bütünlüğünün tespiti veya taşınır/taşınmaz değerlemesi gibi. Bilirkişi, denetim makamının yerine geçemez; bir fiilin suç oluşturup oluşturmadığına, idari yaptırım uygulanıp uygulanmayacağına veya denetimin hukuka uygunluğuna dair bağlayıcı karar veremez. Bilirkişi raporu idare bakımından kendiliğinden bağlayıcı değildir; idare raporu kabul veya reddedebilir, ancak her iki durumda da gerekçesini açıklamak zorundadır. Yalnızca rapora dayanılarak ve içeriği tartışılmaksızın tesis edilen bir işlem, gerekçe ve sebep unsurları yönünden hukuka aykırı olabilir.

Denetimde istenen bilgi, belge ve girişin sağlanması zorunluluğu

Denetim sırasında görevli memurlar tarafından istenen her türlü bilgi, belge ve kaydın gösterilmesi veya verilmesi; yönetim yerlerine, müesseselere ve eklentilere girme isteğinin yerine getirilmesi kanuni bir zorunluluktur. Bu yükümlülüğün haklı bir neden olmaksızın yerine getirilmemesi, 5253 sayılı Kanun’un 32. maddesinin (k) bendi kapsamında üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasını gündeme getirebilir; bu nedenle fiil salt idari bir eksiklik değil, adli soruşturma konusu olabilecek bir isnattır. Sorumluluk, bilgi veya belgeyi vermekle ya da girişi sağlamakla fiilen yükümlü olan gerçek kişilere yöneliktir; ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi gereğince, denetimin engellenmiş olması derneğin tüzel kişiliğinin kendiliğinden cezalandırılması veya faaliyetten men edilmesi sonucunu doğurmaz.

Bu yaptırımın uygulanabilmesi için istenen bilginin kanuni denetim konusuyla bağlantılı, yetkili görevlilerce yöneltilmiş, belirli ve anlaşılır olması; talebin ölçülülük ilkesine ve kişisel verilerin korunmasına uygun bulunması gerekir. Denetim görevlilerinin yetkisi dışında kalan veya açıkça hukuka aykırı bir talebin yerine getirilmemesi ile kanuna uygun bir talebin kasten engellenmesi aynı hukuki durumda değildir; dernek yetkilileri, hukuka aykırı bulunduğunu düşündükleri talebe ilişkin itirazlarını tutanağa geçirmeli, fiziksel engelleme veya delil yok etme gibi davranışlardan kaçınmalıdır. Belgelerin yalnızca ibraz edilmemesi ile gizlenmesi, yok edilmesi veya tahrif edilmesi ayrı değerlendirilir; ikincisi 5253 m.32/e kapsamına girebilir. Cebir veya tehdit kullanılarak görevlinin engellenmesi hâlinde, şartları oluşuyorsa Türk Ceza Kanunu’ndaki kamu görevlisine direnme suçuna ilişkin hükümler de ayrıca gündeme gelebilir.

Denetim Sonucunda Düzenlenen Raporun Hukuki Niteliği

Denetim sonucunda düzenlenen tespit raporu, idare hukukunun yerleşik ilkeleri ve 2577 sayılı Kanun’un 14. ve 15. maddeleri çerçevesinde kural olarak bir hazırlık işlemidir; yetkili makam rapordaki tespit ve önerilerle bağlı değildir, rapordan ayrılabilir. Bu nedenle rapora karşı doğrudan açılan bir iptal davası, kesin ve yürütülmesi zorunlu bir işlem bulunmadığı gerekçesiyle usulden reddedilir. Rapor, ancak derneğin hak alanına başkaca bir işlem tesisine gerek kalmaksızın doğrudan müdahale ediyorsa — örneğin bir statünün başkaca işlem yapılmaksızın fiilen askıya alınmasına yol açıyorsa — istisnaen icrai nitelik kazanır ve tek başına dava konusu edilebilir.

Uygulamada asıl hukuki koruma, rapora dayanılarak tesis edilen nihai işleme (idari para cezası, mülki amir kararı, fesih davası) karşı açılan davada sağlanır; bu davada raporun içeriği ve denetimin hukuka aykırılığı esastan ileri sürülebilir. Nihai işlemin dayanağı olan tespitlerin gerçeği yansıtmadığı, bilirkişinin yetkisini aştığı veya denetimin hukuka aykırı yapıldığı ispatlandığında, işlem sebep unsuru yönünden sakatlanır ve iptal edilir.^[8] Dayanağı iptal edilen risk analizi ölçütlerine göre düzenlenen tespitler de aynı şekilde nihai işlemi dayanaksız kılar.^[4] Denetim sonuçlarının DERBİS gibi idare sistemlerinde tutulan verileri, dayanağı iptal edildiğinde veya hukuka aykırılığı yargı kararıyla teyit edildiğinde, 6698 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve İYUK m.10 çerçevesinde silinmesi talep edilebilir; bu talebin reddi ayrıca dava konusu edilebilir.^[12]

Beyanname İncelemesi ve Otuz Günlük Düzeltme Süresi

Dernekler, yıl sonu faaliyet, gelir ve gider sonuçlarını her yıl Nisan ayı sonuna kadar mülki idare amirliğine beyanname ile bildirmekle yükümlüdür. Beyannameler valiliklerce, gerekli görülen hallerde Bakanlıkça da incelenir. Dernekler Yönetmeliği’nin 84. maddesi uyarınca, beyannamede suç oluşturmayan bir hata veya eksiklik tespit edilirse idare, derneğe yazılı bildirimde bulunarak otuz günlük düzeltme süresi tanımak zorundadır; bu süre verilmeden doğrudan yaptırım uygulanamaz, aksi hâlde kesilen para cezası idari yargıda usul sakatlığı gerekçesiyle iptale tabidir.

Bu süreye rağmen eksikliğin giderilmemesi hâlinde beyanname hiç verilmemiş veya geçersiz verilmiş sayılır ve dernek yöneticileri hakkında 5253 m.32/l uyarınca idari para cezası uygulanır. Buna karşılık m.19 kapsamında yapılan yerinde denetimde tespit edilen eksiklikler bakımından kanunda genel bir otuz günlük tamamlama süresi öngörülmemiştir; ihlal tamamlanmış bir kabahat fiili ise (örneğin defter ve kayıtların usulsüz tutulması), idare ek süre vermeksizin denetim tutanağına dayanarak doğrudan yaptırım sürecini işletebilir. Defter ve kayıtların usulsüz tutulması m.32/d kapsamında, zayi belgesi alınmaması ise m.32/k kapsamında değerlendirilir ve ikincisi hapis cezasına kadar uzanabilir. Beyanname eksiklikleri kural olarak derneğin feshi veya faaliyetinin kısıtlanması sonucunu doğurmazken, denetimde tespit edilip giderilmeyen ve süreklilik arz eden usulsüzlükler, derneğin kanuna aykırı faaliyet yürütüp yürütmediğiyle bağlantılı görülerek TMK m.89 kapsamında fesih davası açılmasının önünü açabilir. Beyannamelerin incelenmesi sırasında suç oluşturan bir husus tespit edilirse, mülki idare amirliğince durum Cumhuriyet Başsavcılığına bildirilir; bu, m.19’daki genel bildirim yükümlülüğüyle aynı işlevi görür.

Denetimde Suç Tespiti Hâlinde İzlenecek Yol

5253 sayılı Kanun’un 19. maddesinin son fıkrası uyarınca, denetim sırasında suç teşkil eden bir fiilin tespit edilmesi hâlinde mülki idare amiri durumu derhal Cumhuriyet savcılığına ve derneğe bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim yalnızca bir suç ihbarı niteliğindedir; tek başına derneğin faaliyetlerini durdurmaz veya askıya almaz. Masumiyet karinesi ve ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkeleri gereğince, soruşturma başlatılması derneğin faaliyetten men edilmesinin tek başına dayanağı olamaz.

30/A’nın iptali sonrası faaliyetten alıkoyma: TMK m.89 ve m.90 ayrımı

5253 sayılı Kanun’un mülki idare amirine ve İçişleri Bakanlığına idari kararla geçici faaliyetten men yetkisi tanıyan 30/A maddesi, Anayasa Mahkemesince tamamen iptal edilmiştir.^[9] Anayasa’nın 33. maddesinin dördüncü fıkrası, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde idareye faaliyetten men yetkisi verilebilmesini açıkça “kanunla bir merci yetkilendirilebilir” şartına bağlamıştır^[1]; 30/A’nın iptaliyle bu yetkiyi idareye veren kanuni dayanak ortadan kalkmıştır. Bu nedenle idare, kamu düzenini tehdit eden acil bir durumda dahi tek taraflı bir idari işlemle derneği faaliyetten men edemez; böyle bir işlem tesis edilirse ağır yetki tecavüzü nedeniyle hukuka aykırı olur.

Bu boşlukta idarenin ve savcılığın başvurabileceği yürürlükteki hukuki yol, Türk Medeni Kanunu’nun 89. ve 90. maddelerinde iki ayrı ve birbirinden bağımsız mekanizma olarak düzenlenmiştir. Bu iki mekanizma sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır; oysa amaç, talep yetkisi ve kapsam bakımından belirgin biçimde ayrışırlar:

Pratikte ayrım şöyle işler: tespit edilen aykırılık derneğin amacının bütünüyle kanuna veya ahlaka aykırı hâle geldiğini gösteriyorsa, savcılık TMK m.89 uyarınca fesih davası açar ve dava sürerken tedbiren faaliyetten alıkoyma talep edebilir; bu konu mahkeme kararıyla dernek feshi davası yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Buna karşılık ihlal derneğin feshini gerektirecek ağırlıkta değilse — belirli, sınırlı bir faaliyetin yasağa aykırılığından ibaretse — savcılık derneğin varlığını hiç sorgulamaksızın, doğrudan ve müstakilen TMK m.90/3 uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesinden yalnızca o faaliyetin durdurulmasını talep edebilir. İdari merciler (mülki idare amirliği, kolluk) bu talebi doğrudan ileri süremez; tespit ettikleri aykırılığı Cumhuriyet Başsavcılığına intikal ettirmekle yetinir, yargı yoluna başvurup başvurmama takdiri savcılığa aittir. Mahkemece verilecek karar, Anayasa’nın 13. maddesindeki ölçülülük ilkesi gereğince^[2] ihlalin ağırlığıyla orantılı olmalı; aykırılık derneğin münferit bir faaliyetinden kaynaklanıyorsa, tüm çalışmaların değil yalnızca o faaliyetin durdurulmasına hükmedilmelidir.

Suç tespitinin bireysel bir yönetici veya çalışanın fiiline dayanması hâlinde, adli tedbirler (adli kontrol, tutuklama gibi) tüzel kişiliğe değil suçu işlediği iddia edilen şahıslara yöneltilir; bireysel suç fiilleri tek başına derneğin toptan faaliyetten men edilmesini gerektirmez.

Kolluk Kuvvetlerinin Yetkisi (5253 m.20)

Madde 19 kapsamındaki idari denetim ile madde 20 kapsamındaki kolluk yetkisi birbirinden tamamen ayrıdır ve karıştırılmamalıdır. Madde 19, derneğin faaliyet, defter ve kayıtlarının incelenmesine ilişkindir; bu denetimlerde kolluk kuvveti mensupları hiçbir şekilde görevlendirilemez. Madde 20 ise kamu düzeninin korunması veya bir suçun önlenmesi amacıyla yapılan giriş, arama ve el koyma tedbirlerini düzenler; kolluğun bu alanda görev alması ancak hâkim kararı veya istisnai olarak mülki idare amirinin yazılı emri bulunması şartıyla mümkündür. Madde 20, hiçbir koşulda kolluğun rutin idari denetime katılmasını meşrulaştıran bir hüküm olarak kullanılamaz.

“Gecikmesinde sakınca bulunan hâl” ölçütü

Kanun bu kavramı ayrıca tanımlamamıştır; bu nedenle kavram, Anayasa’nın özel hayat ve konut/işyeri dokunulmazlığına ilişkin hükümleri ile ölçülülük ilkesi ışığında somut olay temelinde yorumlanmalıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâlden söz edilebilmesi için, hâkim kararının beklenmesi hâlinde kamu düzenine yönelik yakın ve ciddi bir tehlikenin gerçekleşeceğine, bir suçun işlenmesinin veya devamının önlenemeyeceğine, delillerin yok edileceğine veya kişilerin can ya da mal güvenliği bakımından somut bir riskin doğacağına ilişkin objektif olgular bulunmalıdır. Derneğe yönelik genel bir şüphe, faaliyet alanının hassas görülmesi veya geçmişte bir ihlal yaşanmış olması, tek başına bu hâli oluşturmaz. Mülki idare amirinin yazılı emrinin geçerli olabilmesi için; müdahalenin yalnızca kamu düzeni veya suç önleme amacına bağlı olması, somut ve yakın bir tehlikenin bulunması, emrin mutlaka yazılı verilmesi (sözlü talimat yeterli değildir), emirde dayanılan olguların ve müdahalenin kapsamının açıkça gösterilmesi ve müdahalenin gerekli olmayan alanlara yayılmamış olması gerekir.

“Eklenti” kavramının kapsamı

Madde 20’de geçen “eklenti” kavramı da ayrıca tanımlanmamıştır. Dernek adına kullanılan her taşınmaz, yalnızca mülkiyet veya kiracılık ilişkisi nedeniyle kendiliğinden eklenti sayılmaz; taşınmazın dernek merkeziyle fiilî, mekânsal ve işlevsel bağlantısı bulunup bulunmadığına bakılır. Dernek merkezinin arşiv, demirbaş veya faaliyet malzemesi için sürekli kullandığı ayrı bir depo veya ek bina, şartlarına göre eklenti kabul edilebilirken; derneğin yalnızca maliki veya kiracısı olduğu, faaliyetle fiilî bağı bulunmayan bağımsız bir taşınmaz bu kapsama girmez. Bir yerin eklenti sayılması, kolluğa önceden izinsiz ve sınırsız giriş yetkisi vermez; giriş, arama veya el koyma yine hâkim kararı ya da yazılı emir şartına tabidir.

Yirmi dört ve kırk sekiz saatlik süreler

Mülki idare amirinin kararı 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Bu onay zorunluluğu yalnızca el koyma yapılan hâllere özgü değildir; eşyaya hiç el konulmamış olsa dahi, sırf giriş ve arama yapılıp sona eren hâllerde de geçerlidir. Kanun metninde onay zorunluluğunu düzenleyen cümle arama ile el koyma arasında bir ayrım yapmamaktadır; “el koymadan itibaren kırk sekiz saat” ibaresi yalnızca el koymanın kendiliğinden kalkması yönünden özel bir müeyyidedir, hâkim denetiminin arama işlemlerini kapsam dışı bıraktığı anlamına gelmez. Bu yorum, Anayasa’nın 20. ve 21. maddelerindeki özel hayatın gizliliği ve konut dokunulmazlığı güvenceleriyle de örtüşür; her iki madde de yetkili merci kararının 24 saat içinde hâkim onayına sunulmasını ve hâkimin 48 saat içinde karar vermemesi hâlinde arama ve el koymanın kendiliğinden kalkacağını aynı ifadeyle düzenlemiştir. Hâkim 48 saat içinde el koyma kararını açıklamazsa el koyma kanun gereği (ipso iure) kendiliğinden ortadan kalkar; idarenin veya kolluğun eşya üzerindeki fiilî hâkimiyeti hukuki dayanağını yitirdiğinden, ruhsatsız silah veya uyuşturucu gibi bulundurulması bizatihi suç teşkil eden eşyalar hariç olmak üzere, el konulan tüm dernek evrakı, defteri ve eşyasının derhal iade edilmesi zorunludur. İadenin geciktirilmesi, ilgili kamu görevlileri hakkında görevi kötüye kullanma suçundan şikâyet ve idare aleyhine tazminat davası açılması sonucunu doğurabilir. Aramanın ve el koymanın hukuka aykırı olması hâlinde, elde edilen bulgular hukuka aykırı delil niteliği taşır ve idari yaptırımda veya ceza soruşturmasında hükme esas alınamaz.

Arama usulünde CMK güvencelerinin uygulanması

Dernek ve eklentilerinde yapılacak arama, somut bir suç şüphesine ve delil eldesine yönelikse teknik anlamda bir adli aramadır ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 116-122. maddeleri doğrudan uygulanır; bu durumda CMK m.119/4 uyarınca, Cumhuriyet savcısı hazır bulunmaksızın kapalı mahallerde yapılacak aramada ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulması kanuni bir geçerlilik şartıdır. Arama, henüz somut bir suç isnadı bulunmaksızın yalnızca kamu düzeninin korunması amacıyla yapılıyorsa önleyici arama niteliği taşır; bu hâlde dahi CMK’daki temel usul güvenceleri kıyasen ve evleviyetle uygulanır. Zira dernek binaları, Anayasa’nın 20. ve 33. maddeleri kapsamında korunan bir mekânsal mahremiyet alanıdır ve tanık bulundurma kuralının amacı — kolluğun işlemlerinin denetlenebilirliğini sağlamak, keyfiliği önlemek, sonradan delil yerleştirildiği iddialarının önüne geçmek — dernek belgeleri söz konusu olduğunda evleviyetle geçerlidir. İlgilisi veya temsilcisi hazır bulunmaksızın ve kanunda öngörülen tanıklar refakat etmeksizin icra edilen aramalar sonucunda düzenlenen tutanaklar hukuka aykırı delil teşkil eder.

Usulsüz Arama ve El Koymaya Karşı Hukuki Çareler

Mülki idare amirinin kararını onaylayan veya doğrudan arama/el koyma kararı veren merci, kural olarak Sulh Ceza Hâkimliğidir; karar dernek yöneticilerine yazıyla tebliğ edilir. Tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde CMK’nın 267 ve 268. maddeleri uyarınca kararı veren Sulh Ceza Hâkimliğine itiraz edilebilir; itirazda gecikmesinde sakınca bulunan hâlin somut olarak gerçekleşmediği, gerekçenin soyut bırakıldığı veya tedbirin ölçülülük sınırını aştığı ileri sürülebilir. Kırk sekiz saatlik sürenin dolmasıyla el koyma kendiliğinden kalkarsa, dernek yönetimi eşyanın derhal iadesini yazılı olarak talep edebilir; iade edilmezse CMK m.131 kapsamında hâkimden iade kararı istenebilir.

Hukuka aykırı arama ve el koyma nedeniyle derneğin tüzel kişilik itibarının zedelenmesi veya faaliyetlerinin sekteye uğraması hâlinde, idarenin hizmet kusuruna dayanılarak 2577 sayılı Kanun kapsamında idare mahkemesinde tam yargı (tazminat) davası açılabilir. Kanundaki süre ve usul şartlarına uyulmaksızın elde edilen deliller Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a uyarınca hukuka aykırı delil sayılır ve bu delillere dayanan idari yaptırımlara veya ceza soruşturmalarına karşı açılacak davalarda ileri sürülebilir. Sulh Ceza Hâkimliğinin itirazı kesin olarak reddetmesi hâlinde, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde örgütlenme özgürlüğü, mekânsal mahremiyet ve mülkiyet hakkı ihlalleri gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir. Son olarak, hâkim kararı veya geçerli bir yazılı emir bulunmaksızın ya da onay süresi aşıldığı hâlde dernek binasına giren, arama yapan veya eşyaya el koyan kolluk personeli ve amirleri hakkında Türk Ceza Kanunu’ndaki işyeri dokunulmazlığının ihlali, haksız arama ve görevi kötüye kullanma suçları kapsamında Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulabilir.

Risk Bazlı Denetim Uygulamasının İptali

5253 m.19’daki “risk değerlendirmelerine göre” denetim yapılması esasının alt düzenlemeleri — risk grupları, ölçütleri ve denetim usulleri — Danıştay Onuncu Dairesinin 28.05.2025 tarihli ve E.2021/7556, K.2025/2780 sayılı kararıyla iptal edilmiştir^[4]; aynı yöndeki bir başka karar da E.2021/6971, K.2025/2774 sayısıyla verilmiştir.^[10] Bu iptaller, idarenin “derneğin risk puanı yüksek çıktı” gibi algoritma temelli soyut gerekçelerle denetim takdiri oluşturmasını hukuken askıya almış; takdir yetkisinin ancak somut ve münferit mevzuat ihlali emarelerine dayandırılabileceğini ortaya koymuştur. Ancak bu iptal, m.19’daki genel denetim yetkisini ortadan kaldırmamaktadır; yalnızca risk bazlı programlamanın alt usul ve ölçütlerine ilişkindir. Konunun ayrıntıları ve iptalin kapsamı derneklerde risk bazlı denetim ve Danıştay iptal kararı yazımızda ele alınmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Dernek denetimi ne kadar sürede bir yapılır?

5253 m.19 uyarınca denetimlerin, yapılacak risk değerlendirmelerine göre üç yılı geçmeyecek şekilde her yıl yapılması esastır; ancak risk bazlı denetim usulünün alt düzenlemeleri Danıştay tarafından iptal edildiğinden, idarenin bu iptal sonrası hangi somut ölçütlerle denetim programlaması yapacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Denetim sırasında kolluk görevlisi bulunabilir mi?

Hayır. 5253 m.19 bu denetimlerde kolluk kuvveti mensubu görevlendirilmesini açıkça yasaklamıştır; kolluğun fiilen denetim işlemlerine katılması denetimi yetki unsuru yönünden sakatlar.

Denetimden 24 saat önce haber verilmezse denetim geçersiz mi sayılır?

Bildirim şartına uyulmaması denetimi usul yönünden hukuka aykırı hâle getirir; ancak bu aykırılığın nihai işlemi iptal ettirip ettirmeyeceği, ihlalin derneğin hazırlık ve savunma imkânını somut olarak etkileyip etkilemediğine göre değerlendirilir.

Kolluk, hâkim kararı olmadan dernek binasına girebilir mi?

Kural olarak hayır. Kolluk ancak usulüne göre verilmiş hâkim kararıyla, istisnaen de gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki idare amirinin yazılı emriyle dernek ve eklentilerine girebilir; yazılı emir 24 saat içinde hâkim onayına sunulmak zorundadır.

El konulan eşya ne zaman iade edilir?

Hâkim, el koymadan itibaren 48 saat içinde kararını açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar ve bulundurulması bizatihi suç teşkil eden eşyalar hariç, el konulan tüm eşyanın derhal iade edilmesi zorunludur.

Denetim raporuna karşı doğrudan iptal davası açılabilir mi?

Kural olarak hayır; rapor bir hazırlık işlemi sayılır. Raporun hukuka aykırılığı, buna dayanılarak tesis edilen idari para cezası, mülki amir kararı veya fesih davası gibi nihai işlemlere karşı açılacak davada ileri sürülür.

Denetimde suç tespit edilirse dernek otomatik olarak kapatılır mı?

Hayır. Savcılığa yapılan bildirim bir suç ihbarı niteliğindedir ve tek başına derneğin faaliyetlerini durdurmaz; faaliyetten alıkoyma ancak TMK m.89 veya m.90 uyarınca mahkeme kararıyla sağlanabilir.

TMK m.89 ile m.90 arasındaki fark nedir?

TMK m.89, derneğin amacının bütünüyle kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelmesi durumunda açılan fesih davasına bağlı, geçici bir tedbirdir. TMK m.90/3 ise derneğin varlığını hiç sorgulamaksızın, yalnızca belirli bir faaliyetin yasağa aykırılığını gerekçe göstererek savcının doğrudan talep edebileceği, ayrı bir dava şartı aranmayan bağımsız bir tedbirdir.

Beyannamedeki eksiklik ile denetimde tespit edilen eksiklik aynı sonucu mu doğurur?

Hayır. Beyanname eksikliğine idarenin otuz günlük düzeltme süresi tanıması zorunludur ve giderilmemesi yalnızca m.32/l uyarınca idari para cezasına yol açar; yerinde denetimde tespit edilen eksiklikler için böyle genel bir süre şartı yoktur ve eksikliğin türüne göre daha ağır yaptırımlar (hapis cezasına kadar) doğrudan uygulanabilir.

Denetimde istenen belgeyi vermeyen yöneticiye ne olur?

Haklı bir neden olmaksızın bilgi, belge veya girişin engellenmesi, 5253 m.32/k uyarınca üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasını gündeme getirebilir; bu sorumluluk şahsidir ve derneğin otomatik olarak kapatılması sonucunu doğurmaz.

Sonuç

Derneklerin denetimi, idarenin faaliyet ve kayıtları incelediği idari denetim (5253 m.19) ile kolluğun kamu düzeni gerekçesiyle giriş, arama ve el koyma yetkisini kullandığı ayrı bir rejimden (5253 m.20) oluşur; her iki rejim de kanunda sıkı usul güvenceleriyle sınırlandırılmış, 30/A’nın iptaliyle idarenin tek taraflı faaliyetten men yetkisi ortadan kalkmış ve bu alan tamamen yargısal denetime (TMK m.89, m.90) bırakılmıştır. Usul güvencelerinin ihlal edildiği bir denetim veya kolluk müdahalesiyle karşılaşan dernekler bakımından, hem idari yaptırıma karşı iptal davası hem de arama/el koymaya karşı itiraz ve tazminat yolları güncel içtihatlarla desteklenmiş durumdadır. Bu süreçlerin doğru zeminde ve süresinde yürütülmesi, derneğin hak kaybına uğramaması açısından belirleyicidir; konuyla ilgili destek için bir dernek denetimi avukatından hukuki yardım almanız faydalı olacaktır.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu — Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Derneklerin Denetimi yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek denetim kurulu, derneğin iç işleyişini, mali disiplinini ve tüzüksel faaliyetlerini genel kurul adına denetleyen bir murakabe organıdır; derneği mahkemeler önünde temsil etme veya dernek adına dava açma yetkisi bulunmaz. Kanunun denetim kuruluna yüklediği görev, tespit ettiği usulsüzlükleri ayrıntılı bir raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunmak, gerektiğinde olağanüstü genel kurulu harekete geçirmek ve suç teşkil eden fiilleri yetkili adli mercilere bildirmekle sınırlıdır. Bu yazıda dernek denetim kurulunun görev ve yetkilerini, iç işleyişini, gizlilik yükümlülüğünü ve hukuki sorumluluğunu 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 5253 sayılı Dernekler Kanunu, Dernekler Yönetmeliği ve ilgili yargı içtihatları ışığında ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Dernek Denetim Kurulu Nedir? Hukuki Niteliği ve Kanuni Dayanağı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, dernek tüzel kişiliğinin işleyişini üç zorunlu organ üzerine kurmuştur: genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu. Bu organların görev, yetki ve sorumlulukları birbirinden bağımsız ve devredilemez niteliktedir.

Genel kurul derneğin en yetkili karar organı, yönetim kurulu ise yürütme ve temsil organıdır. Denetim kurulunun konumu bu ikisinden farklıdır: denetim kurulu, ne karar alan ne de dışarıya karşı derneği temsil eden bir organdır; derneğin iç işleyişinin, mali disiplininin ve tüzüksel faaliyetlerinin mevzuata uygunluğunu genel kurul adına gözetleyen bir iç murakabe (kontrol) organıdır.

Denetim kurulunun asgari üye sayısı üç asıl ve üç yedek olarak belirlenmiştir; tüzükte daha yüksek bir sayı öngörülebilir ama bu asgari sınırın altına inilemez. Kurulun denetleme usulü ise öncelikle dernek tüzüğüne bırakılmıştır — kanun yalnızca çerçeveyi çizmiş, ayrıntıyı tüzük özerkliğine terk etmiştir.

Denetim Kurulunun Görevleri Nelerdir?

Denetim kurulunun görev kapsamı 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 9. maddesinde somut olarak tarif edilmiştir.

Bu düzenlemeden üç somut görev çıkar: birincisi, derneğin tüzükte gösterilen amaç ve çalışma konuları doğrultusunda faaliyet gösterip göstermediğini denetlemek; ikincisi, defter, hesap ve kayıtların mevzuata ve tüzüğe uygunluğunu incelemek; üçüncüsü, bu denetimin sonuçlarını bir raporla yönetim kuruluna ve toplandığında genel kurula sunmaktır. Uygulamada mahkemeler de denetçilerin kanun ve tüzükle kendilerine yüklenen bu görevleri yerine getirmekle yükümlü olduğunu istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

Kanun koyucunun getirdiği “bir yılı geçmeyen aralıklarla denetler” ibaresi emredicidir. Dernek tüzüğünde denetim sürelerine dair hiçbir hüküm bulunmasa veya tüzükte bir yıldan daha uzun periyotlar (iki yılda veya üç yılda bir denetim gibi) öngörülmüş olsa dahi, bu tüzük hükmü kanunun emredici kuralı karşısında geçersiz kalır; denetim kurulu en geç yılda bir kez kapsamlı bir denetim yapmak ve yıllık raporunu tanzim etmek zorundadır. Bu, denetim kurulunun daha sık denetim yapmasına engel değildir; kurul dernek işlerinin hacmi veya yönetim kurulunun şüpheli işlemleri karşısında gerekli gördüğü her zaman ara denetim yapabilir, üçer veya altışar aylık periyotlarla denetim kararlaştırabilir.

Denetim görevinin fiilen yerine getirilebilmesi için kanun, denetim kurulu üyelerine geniş bir bilgi ve erişim hakkı tanımıştır: her türlü defter, hesap, banka kaydı ve belgenin gösterilmesi, yönetim yerleri ve eklentilerine girilmesi talebi dernek yetkilileri tarafından yerine getirilmek zorundadır. Yönetim kurulu, tüzükte toplantı veya denetim aralığının ayrıca gösterilmediğini ileri sürerek bu erişimi engelleyemez; böyle bir engelleme kanunun emredici hükmünün açık ihlalidir.

Denetimin iç denetimle sınırlı olmadığını da belirtmek gerekir. 5253 sayılı Kanun’un 19. maddesi uyarınca dernekler, mülki idare amirliğine karşı da hesap verme yükümlülüğü altındadır; gerekli görülen hallerde derneklerin tüzükte gösterilen amaçlar doğrultusunda faaliyet gösterip göstermedikleri, İçişleri Bakanı veya mülki idare amiri tarafından görevlendirilen kamu görevlilerince de denetlenebilir ve bu denetim sırasında suç teşkil eden bir fiil tespit edilirse durum derhal Cumhuriyet savcılığına bildirilir. Bu, denetim kurulunun iç denetim yükümlülüğünü ortadan kaldıran değil, ona ek olarak işleyen ayrı bir devlet denetimidir.

Denetim Kurulunun Dava Açma ve Derneği Temsil Yetkisi Var mıdır?

Uygulamada en çok karıştırılan nokta budur: denetim kurulu, incelemeleri sırasında ciddi bir usulsüzlük veya dernek malvarlığını eksilten bir zarar tespit ettiğinde, bizzat dernek adına dava açabilir mi? Cevap kanunun lafzında açıkça yazılıdır: hayır.

Dernek tüzel kişiliğinin hem idari ve icrai alanda yürütme yetkisi hem de resmi makamlar ve üçüncü kişiler nezdindeki harici temsil yetkisi, kanun tarafından münhasıran yönetim kuruluna hasredilmiştir. Dernek adına dava ikame etmek, alacak takip etmek, borç altına girmek gibi bütün hukuki işlemler yönetim kurulunun (veya onun usulünce yetkilendirdiği vekilin) yetkisindedir. Denetim kurulunun ise dernek tüzel kişiliğini haricen temsil etme, dernek adına borçlandırıcı işlem yapma veya mahkemelerde aktif husumet ehliyetini kullanma yetkisi yoktur.

Bu sonuç, denetim kurulu üyelerinin ciddi bir usulsüzlük veya zarar tespit etmiş olmasıyla değişmez. Kurulun tespit ettiği bir usulsüzlük, kendisine dernek adına doğrudan bir alacak veya tazminat davası açma yetkisi bahşetmez. Dava takip yetkisi ve tüzel kişiliğin usulüne uygun temsili kamu düzenine ilişkindir; davanın yönetim kurulu veya onun yetkilendirdiği vekil dışında biri tarafından açılması, davanın usulden (taraf teşkilatı ve temsil yetkisi yokluğu sebebiyle) reddi sonucunu doğurur.

Denetim kurulu üyeleri bu durumda tamamen çaresiz de değildir; ancak sahip oldukları haklar derneği temsilen dava açmaktan farklı bir hukuki nitelik taşır. Denetim kurulu üyeleri, dernek üyesi sıfatıyla, tüzüğe veya kanuna aykırı genel kurul kararlarının iptali gibi kanunun bizzat üyelere tanıdığı dava haklarını kendi adlarına kullanabilir; olağanüstü genel kurul talebinin yerine getirilmemesi halinde de yine üye sıfatıyla sulh hukuk mahkemesine başvurabilirler (bu iki yol aşağıda ayrıca ele alınmıştır). Ancak bu, dernek tüzel kişiliğini temsilen alacak veya tazminat davası açmaktan tamamen ayrı bir şeydir.

Aşağıdaki tablo, yönetim kurulu ile denetim kurulunun yetki alanlarını özetlemektedir:

Kooperatifler Kanunu veya Türk Ticaret Kanunu’nun anonim şirketlere ilişkin bazı hükümlerinde (örneğin genel kurul kararı üzerine denetçilere yönetim aleyhine sorumluluk davası açma görevi verilmesi gibi) denetim organına dava yetkisi tanıyan özel düzenlemeler bulunabilir; ancak dernekler mevzuatında böyle bir yetki denetim kuruluna tanınmamıştır. Dolayısıyla yönetim kurulu üyelerinin eylemleri neticesinde dernek somut bir zarara uğramış olsa bile, denetim kurulunun tek başına veya heyet halinde mahkemeye müracaat ederek dernek adına dava ikame etmesi hukuken mümkün değildir.

Bağımsız Denetim Kararını Hangi Organ Alır, Maliyeti Kim Karşılar?

5253 sayılı Kanun’un 9. maddesinin ilk fıkrası, iç denetimin genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulu eliyle yapılabileceğini, bununla birlikte bağımsız denetim kuruluşlarına da denetim yaptırılabileceğini düzenlemiştir. Peki bu karara hangi organ verebilir?

Genel kurul, derneğin en yetkili karar organı sıfatıyla, derneğin tüm mali tablolarının veya belirli bir hesap döneminin bağımsız bir denetim kuruluşuna denetlettirilmesine her zaman karar verebilir; bu karar yürütme organı olan yönetim kurulu açısından bağlayıcıdır. Yönetim kurulu da, TMK m.85 uyarınca derneğin yürütme organı ve bütçe yöneticisi olması sıfatıyla, tüzükte veya bütçede aksine bir kısıtlama bulunmadıkça, dernek idaresinin gerektirdiği hallerde re’sen bir bağımsız denetim kuruluşundan hizmet almaya ve bu yönde sözleşme akdetmeye yetkilidir.

Denetim kurulunun bu konudaki durumu farklıdır. 5253 sayılı Kanun’un 9. maddesinde “bağımsız denetim kuruluşlarına da denetim yaptırılabilir” ifadesi yer alsa da, bu ibare denetim kuruluna dernek adına harici sözleşme yapma ve derneği borç altına sokma yetkisi vermez; derneğin dış temsili ve borçlandırıcı işlem yapma yetkisi TMK m.85 uyarınca yönetim kuruluna aittir. Denetim kurulu, kendi denetim faaliyeti sırasında özel uzmanlık gerektiren bir durumla karşılaştığında veya yönetim kurulunun işlemlerinin bağımsız bir gözle incelenmesini gerekli gördüğünde, bizzat bir bağımsız denetim firmasıyla dernek adına sözleşme imzalayamaz. Bu durumda yapabileceği şey, bu denetimin yaptırılmasını gerekçeli bir raporla yönetim kurulundan talep etmektir; yönetim kurulu bu talebi yerine getirmezse, denetim kurulu konuyu olağanüstü toplantıya çağıracağı genel kurula taşıyarak bağımsız denetim yönünde karar alınmasını sağlayabilir. Tüzükte denetim kuruluna bu amaçla müstakil bir bütçe ve doğrudan hizmet alım yetkisi açıkça verilmedikçe, denetim kurulunun tek başına derneği mali yükümlülük altına sokacak şekilde bağımsız denetçi ataması mümkün değildir.

Maliyet konusunda ise net bir kural vardır: bağımsız denetim hizmeti şahsi bir tasarruf değil, derneğin mali intizamı ve hesap verilebilirliği amacıyla yürütülen kurumsal bir faaliyettir; 5253 sayılı Kanun’un 9. maddesi gereğince bağımsız denetim, dernek içi denetimin bir parçası ve tamamlayıcısı olarak öngörülmüştür. Genel kurul kararıyla veya yönetim kurulunun yetkisi dahilinde icra edilen bağımsız denetim sözleşmelerinden doğan fatura bedelleri, dernek bütçesinden karşılanır; ne denetim kurulu üyelerinin ne de bağımsız denetim talep eden üyelerin bu masrafları şahsi malvarlıklarından karşılama yükümlülüğü vardır. Dernek bütçesinde bu amaçla ayrılmış özel bir ödenek bulunmaması durumunda dahi, yetkili organ kararıyla icra edilen denetimin maliyeti dernek tüzel kişiliğinin borcu niteliğindedir.

Denetim Kurulu Üyesi Olabilmek İçin Dernek Üyesi Olma Şartı Var mıdır?

Dernekler, kazanç paylaşma amacı gütmeden en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bir araya gelmesiyle kurulan kişi topluluklarıdır; bu yapı derneği sermaye şirketlerinden köklü biçimde ayırır ve tüzel kişiliğin temeline üyelik bağını yerleştirir. TMK m.68 uyarınca dernek üyeleri eşit haklara sahiptir; her üyenin genel kurulda bir oy hakkı ve dernek organlarına seçilme hakkı vardır — ancak bu seçilme hakkı, kişi topluluğu niteliğindeki dernek yapısında öncelikle üyelik bağına dayanır. TMK m.86’daki “dernek tüzüğünde belirtilen esas ve usullere göre” ifadesi ve genel kurulun organları seçme yetkisini düzenleyen TMK m.80, kanunun bu konuya bakışını birlikte ortaya koyar: denetim kuruluna seçilebilmek için öncelikle dernek üyeliği sıfatının kazanılmış olması asıl kuraldır.

Bir dernek tüzüğünde açık bir yetkilendirme bulunmadığı takdirde, genel kurulun dernek üyesi olmayan üçüncü kişileri denetim kurulu asıl veya yedek üyeliğine seçmesi hukuken geçersizdir. Öte yandan tüzük özerkliği ilkesi gereği, dernek tüzüğüne denetim kurulunun en azından bir kısım üyelerinin mali müşavir, avukat veya bağımsız denetçi gibi mesleki uzmanlığa sahip üçüncü kişilerden seçilebileceğine dair sarih bir hüküm konulması, istisnai olarak mümkün kabul edilir. Ancak tüzükte böyle açık bir izin yoksa, sermaye şirketlerindeki profesyonel yöneticilik anlayışı dernekler hukukuna kıyasen uygulanamaz ve üye olmayan kişiler denetim kuruluna seçilemez.

Tüzükte açık cevaz bulunmaksızın dernek üyesi olmayan bir kişinin denetim kuruluna seçilmesi halinde, bu seçim kararı tüzüğe ve kanunun amacına aykırılık teşkil eder. Böyle bir durumda her dernek üyesinin başvurabileceği hukuki yol, genel kurul kararının iptali davasıdır.

Buna göre, tüzüğe aykırı biçimde üye olmayan bir kişinin denetim kuruluna seçilmesi kararına toplantıda katılıp muhalif kalan üye bir ay içinde, toplantıda bulunmayan üye ise öğrenmesinden itibaren bir ay ve her hâlde karar tarihinden itibaren üç ay içinde mahkemeye başvurarak seçim kararının iptalini isteyebilir. Bu süreler hak düşürücüdür; sürelerin kaçırılması durumunda seçim kararı geçerliliğini korur (kararın yok hükmünde sayıldığı veya mutlak butlanla malul olduğu istisnai haller ayrıktır).

Denetim Kurulunun Kendi İçindeki İşleyişi: Başkan Seçimi ve Karar Nisabı

Genel kurul tarafından seçilen denetim kurulu üyeleri, seçim sonuçlarının kesinleşmesini müteakip gecikmeksizin toplanmak ve kendi aralarında görev dağılımı yapmak zorundadır. Bu ilk toplantının temel amacı, heyetin koordinasyonunu sağlayacak ve resmi işlemlerde kurulu temsil edecek bir denetim kurulu başkanının belirlenmesidir.

TMK’da denetim kurulunun iç işleyişine ve başkan seçimine dair ayrıntılı bir usul kuralı bulunmadığından, organların işleyişine ilişkin genel prensipler uygulanır: denetim kurulu, asıl üyelerinin tamamının katılımıyla veya en azından üye tam sayısının salt çoğunluğunun hazır bulunmasıyla ilk toplantısını yapar ve başkanlık seçimini kurul üyelerinin salt çoğunluğunun oyuyla gerçekleştirir. Asgari üç üyeli bir kurulda toplantı yeter sayısı için en az iki üyenin bizzat hazır bulunması yeterlidir; ancak denetim faaliyetinin ve alınan kararların meşruiyeti açısından üç üyenin tamamının katılımıyla toplanılması tercih edilir.

Denetim kurulu başkanının seçilmesi, denetim faaliyetinin intizamı açısından önemlidir: başkan denetim takvimini koordine eder, toplantı çağrılarını yapar, yönetim kurulundan talep edilecek bilgi ve belgelere ilişkin resmi yazışmaları yürütür ve hazırlanan raporların tebliğ süreçlerini takip eder. Ancak başkanlık, diğer üyelere üstünlük sağlayan hiyerarşik bir konum değildir; denetim kurulu kolektif sorumluluk ve eşit oy ilkesine dayanan bir heyettir, tüzükte aksine hüküm yoksa başkanın oyu eşitlik halinde üstün sayılmaz. İlk toplantıda yapılan görev taksimi ve başkan seçimi bir tutanağa bağlanmalı ve yönetim kuruluna yazılı olarak bildirilmelidir.

Tüzükte kurulun toplantı zamanlarını, çalışma metodolojisini ve karar nisaplarını düzenleyen ayrıntılı hükümler bulunmaması, hukuki bir boşluk doğurmaz. Toplantı ve karar nisapları bakımından temel kural, kurulun kolektif iradesinin çoğunluk esasına göre şekillenmesidir: tüzükte daha ağır bir nisap öngörülmediği sürece, toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile karar alınır — üç üyeli bir kurulda kararlar en az iki üyenin aynı yöndeki oyu ile oluşur. Karara katılmayan azınlık üyesinin, gerekçelerini yazılı olarak belirterek karara veya rapora muhalefet şerhi koyma hakkı mutlaktır; bu şerh genel kurula sunulacak rapora aynen dahil edilmek zorundadır.

Denetim kurulu toplantılarının, alınan kararların ve incelenen defter/evrakın bir tutanakla kayıt altına alınması, tüzükte özel bir defter öngörülmese dahi, ispat hukuku ve kurumsal sorumluluk gereği şarttır. Hazırlanan raporlar iki nüsha düzenlenir: bir nüshası alındı belgesi karşılığında veya noter vasıtasıyla derhal yönetim kuruluna tevdi edilir, diğer nüshası ilk toplanacak genel kurula sunulmak üzere denetim kurulu arşivinde saklanır.

Yönetim Kurulu Olağanüstü Genel Kurul Talebini Yerine Getirmezse Ne Olur?

Denetim kurulu, denetim sırasında ciddi bir usulsüzlük veya derneği tehlikeye düşürecek bir zarar tespit ettiğinde ve konunun olağan genel kurulu beklemeyecek kadar acil olduğunu değerlendirdiğinde, olağanüstü genel kurul toplantısı çağrısı yapılmasını talep edebilir.

Bu düzenleme TMK m.75’i tamamlayarak süre koymuştur. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi de E. 2015/14328, K. 2016/5901 sayılı ve 30.05.2016 tarihli kararında bu kanuni dayanağa açıkça işaret etmiştir.

Denetim kurulunun olağanüstü toplantı talebi, yönetim kurulunun takdirine bağlı bir istişari görüş değildir. Denetim kurulu gerekçeli kararını alıp yönetim kuruluna yazılı olarak bildirdiği andan itibaren, yönetim kurulu için bağlayıcı bir yükümlülük doğar; yönetim kurulunun bu talebin yerindeliğini tartışma veya toplantıyı gereksiz görme konusunda bir takdir yetkisi yoktur. Yönetim kurulu, tebliğ tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde olağanüstü genel kurul toplantısını gerçekleştirecek şekilde kanuni çağrı prosedürünü başlatmak zorundadır. Bu başvuruyu cevapsız bırakmak, açıkça reddetmek veya süreci otuz günü aşacak şekilde sürüncemede bırakmak, kanunun ve tüzüğün açık bir ihlalidir.

Yönetim kurulu bu yükümlülüğüne rağmen genel kurulu toplantıya çağırmazsa, devreye TMK m.75/2’deki yargısal himaye mekanizması girer. Ancak burada önemli bir usul inceliği vardır: denetim kurulu, organ olarak bağımsız bir taraf ehliyetine ve mahkemeler önünde derneği temsil yetkisine sahip olmadığından, heyet sıfatıyla doğrudan dava açamaz. Bununla birlikte denetim kurulunu oluşturan gerçek kişiler aynı zamanda derneğin tescilli üyeleridir; bu nedenle denetim kurulu üyeleri, yönetim kurulunun çağrı görevini ifa etmemesi karşısında, bizzat dernek üyesi sıfatlarını ileri sürerek sulh hukuk mahkemesinden talepte bulunma hakkına sahiptir. Denetim kurulunun aldığı olağanüstü genel kurul çağrı kararı ve bu kararın yönetim kuruluna tebliğ edildiğine ilişkin yazılı evrak (noter ihtarnamesi veya alındı belgeli yazılı talep), bu başvurunun temel dayanağını oluşturur.

Görevli mahkeme konusunda tereddüde yer yoktur: genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi olmakla birlikte, TMK m.75/2’deki özel atıf sulh hukuk mahkemesini görevli kılmıştır ve bu görev kuralı kamu düzenine ilişkindir, mahkemece resen gözetilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi E. 2017/8596, K. 2018/11224 sayılı ve 12.04.2018 tarihli kararında göreve ilişkin kuralların kamu düzeninden olduğunu ve yargılamanın her aşamasında resen dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır; Yargıtay 20. Hukuk Dairesi de E. 2015/16781, K. 2016/2409 sayılı ve 29.02.2016 tarihli kararında sulh hukuk mahkemesinin bu konudaki münhasır görevini teyit etmiştir.

Bu başvuru, çekişmeli bir alacak veya tespit davası olmayıp derneğin işleyişini temin etmeye yönelik çekişmesiz bir yargı işidir; hâkim, tarafların esaslı bir uyuşmazlığını çözmekle değil, şekli ve yasal çağrı koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğini denetlemekle görevlidir. Sulh hâkimi, beşte bir üye nisabının veya denetim kurulunun çağrı talebinin varlığını, yönetim kuruluna usulünce başvuru yapıldığını ve otuz gün içinde bu çağrının yerine getirilmediğini tespit ederse, dernek üyeleri arasından üç kişiyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir. Bu üç üye, derneği yöneten bir genel kayyım değildir; Dernekler Yönetmeliği’nin 15. maddesinin son fıkrası şöyledir: “Mahkemece kayyım atanması veya Medeni Kanunun 75 inci maddesinin ikinci fıkrasına göre görevlendirilme yapılması halinde, bu maddede yönetim kurulana verilen görevler bu kişiler tarafından yerine getirilir.” Buna göre görevlendirilen üç üye, yalnızca yönetim kuruluna ait çağrı, hazırun listesi düzenleme, toplantı yeri/tarih ilanı ve toplantıyı açma görevlerini yerine getirmekle sınırlı geçici bir heyettir. Divan heyeti (başkan, başkan vekilleri, yazman) seçilip toplantının idaresi genel kurul divanına geçtiği anda, görevlendirilen üç üyenin görevi sona erer.

Denetim Kurulu Üyelerinin Sır Saklama (Sadakat) Borcu ve İhlalinin Sonuçları

Denetim kurulu üyelerinin dernek tüzel kişiliğiyle ilişkisi, niteliği itibarıyla vekalet ilişkisidir ve bu ilişki üyelere yüksek standartlı bir sadakat ve özen borcu yükler.

Denetim kurulu üyeleri, denetim görevini icra ederken derneğin her türlü defter, hesap, banka kaydı, bağış makbuzu, taşınmaz alım-satım sözleşmesi, proje bütçesi ve üye/personel bilgilerine serbestçe erişebilme imtiyazına sahiptir; bu geniş erişim yetkisi, karşılığında ağır bir sır saklama yükümlülüğü doğurur. Denetim vesilesiyle öğrenilen kurumsal, idari ve mali bilgiler yalnızca derneğin meşru organları (yönetim kurulu ve genel kurul) önünde tanzim edilecek raporlarda kullanılabilir. Denetim kurulu üyeleri, görev süreleri boyunca ve görevleri sona erdikten sonra dahi bu bilgileri yetkisiz üçüncü kişilere, rakip kuruluşlara, kamuoyuna veya medyaya ifşa edemez; kendi şahsi çıkarları veya üçüncü kişilerin menfaati doğrultusunda kullanamaz.

Sır saklama borcunun ihlali üç ayrı düzeyde yaptırıma bağlanmıştır. İlk olarak, TMK m.50/3 uyarınca organ üyeleri kusurlarından dolayı kişisel olarak sorumludur; derneğe ait kurumsal sırları dışarı sızdıran veya yetkisiz mercilerle paylaşan denetçi, bu kusurlu eylemi neticesinde derneğin uğradığı somut maddi zararı ve itibar kaybından doğan manevi zararı TBK m.506 çerçevesinde şahsi malvarlığıyla tazmin etmekle yükümlüdür. İkinci olarak, sır saklama borcunun ihlali dernek içi disiplin bakımından ağır bir sadakatsizliktir; bu tür eylemlere giren denetçilerin TMK m.80 uyarınca genel kurulca denetim kurulu üyeliğinden azledilmesi ve nihai olarak TMK m.67 ile dernek tüzüğü hükümleri uyarınca dernek üyeliğinden kesin surette ihraç edilmesi söz konusu olabilir. Üçüncü olarak, fiilin niteliğine göre cezai sorumluluk devreye girer.

Bu düzenleme kanunun kendi lafzında açıkça “denetçiler”i de kapsama almıştır: denetim kurulu üyelerinin dernek evrakını veya sır niteliğindeki kayıtları gizlemesi, yok etmesi ya da başkalarının menfaatine haksız şekilde tahsis etmesi, güveni kötüye kullanma suçundan cezalandırılmalarını ve yargılama sürecinde görevlerinden uzaklaştırılmalarını doğurabilir. Ayrıca fiilin niteliğine göre haberleşmenin gizliliğinin ihlali, kişisel verilerin hukuka aykırı olarak verilmesi veya ele geçirilmesi ya da ticari sır niteliğindeki bilgilerin açıklanması gibi Türk Ceza Kanunu kapsamındaki suçlar da gündeme gelebilir.

Genel Kurulun İbra Kararı Denetim Kurulunun Sorumluluğunu Ortadan Kaldırır mı?

Uygulamada sık karşılaşılan bir yanılgı, genel kurulun yönetim kurulunu veya denetim kurulunu ibra etmesiyle birlikte geçmiş döneme ait tüm usulsüzlüklerin ve hukuki sorumlulukların ortadan kalktığı düşüncesidir. Oysa ibra, hukuka aykırı eylemleri aklayan mutlak bir dokunulmazlık zırhı değildir; bir ibranın gerçek anlamda borçtan kurtarma işlevi görebilmesi, derneğin tüm mali verilerinin, bilançosunun ve gelir-gider hesaplarının tam bir şeffaflıkla genel kurulun bilgisine sunulmuş olması şartına bağlıdır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi, E. 2020/1083, K. 2022/1436 sayılı ve 14.12.2022 tarihli kararında bu şartı açıkça ortaya koymuş; bilanço ve gelir-gider tablosunun tüm ayrıntılarıyla açıklanıp irdelendiği hallerde verilen ibra kararının gerçek anlamda borçtan kurtarma niteliği taşıdığını, buna karşılık genel kurula açıklanmamış, belgeye dayandırılmamış ve ortalama bir üyenin anlayamayacağı konularda ibranın yok sayılması gerektiğini vurgulamıştır. Aynı Dairenin E. 2020/298, K. 2021/604 sayılı ve 09.06.2021 tarihli kararı da aynı ilkeyi teyit etmiş, ibranın yalnızca genel kurulun bilgisine gerçekten sunulan işlemleri kapsayacağını belirtmiştir. Uygulamada mahkemeler de, genel kurula sunulmayan, soyut genel ifadeler ve satır başları altında geçiştirilen hususların oylanmış ve onaylanmış sayılamayacağını istikrarlı biçimde kabul etmektedir.

Bu ilke ışığında iki farklı ihtimal ayırt edilmelidir. Birinci ihtimalde, denetim kurulu üyeleri görevlerini eksiksiz yerine getirmiş, usulsüz harcamaları ve doğan zararları açıkça tespit etmiş, bu tespitleri eksiksiz bir raporla genel kurula sunmuştur; buna rağmen genel kurul, çoğunluk oyuyla bu uyarılara itibar etmeyerek yönetim kurulunu ibra etmiş olabilir. Bu tabloda denetim kurulu üyelerine herhangi bir kişisel sorumluluk yüklenemez, çünkü kanunun ve tüzüğün kendilerine yüklediği aydınlatma ve raporlama borcunu tam olarak yerine getirmişlerdir (bu durumda yönetim kurulunun ibrası dahi ayrıca tartışmalıdır, zira uygulamada özen yükümlülüğüne aykırı davranıştan doğan sorumluluğun ibra ile ortadan kalkmayacağı istikrarlı biçimde kabul edilmektedir).

İkinci ihtimalde ise denetim kurulu üyeleri denetim görevini gereği gibi yapmamış, yönetim kurulunun usulsüz işlemlerini görmezden gelmiş, genel kuruldan gizlemiş veya bunları anlaşılmaz, yuvarlak ifadelerle geçiştirerek adeta yönetimle birlikte hareket etmiştir. Genel kurul bu durumda yanıltıcı ve eksik bilgilere dayanarak ibra kararı vermişse, bu ibra denetçileri sorumluluktan kurtarmaz. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23. Hukuk Dairesi’nin E. 2024/1170, K. 2024/1783 sayılı ve 26.12.2024 tarihli kararı bu durumu somutlaştırmaktadır: mahkeme, bilanço ve gelir-gider cetvellerinde önemli bir kamu borcunun gösterilmediğini, yönetim ve denetim kurulu üyelerinin görevlerini gereği gibi yerine getirmediklerini tespit etmiş ve yönetim ile denetim kurulu üyelerinin ayrı ayrı ibrasına ilişkin genel kurul kararının iptaline karar verilmesini onamıştır. Bu ilke — kooperatifler hukukunda verilmiş olsa da, denetim organının işlevi ortak olduğundan dernek denetim kurulu üyeleri bakımından da yol göstericidir; zira dernek denetim kurulu uyuşmazlıklarına ilişkin içtihat hacmi henüz sınırlıdır ve şirketler/kooperatifler hukukundaki yerleşik ilkeler bu boşluğu doldurmaktadır.

Denetim kurulunun gerçeği gizlediği veya görevini ağır surette savsakladığı hallerde genel kurulun verdiği ibra kararı sakattır. Genel kurul iradesi yanıltılmış olduğundan, TMK m.83 uyarınca bu ibra kararının iptali her zaman istenebileceği gibi, genel kurul ibrayı iptal ettirmese dahi doğrudan TBK m.506 ve TMK m.50 tahtında kusurlu denetçiler aleyhine sorumluluk ve tazminat davası ikame edilebilir.

Özen Borcuna Aykırılık Halinde Şahsi ve Müteselsil Sorumluluk

Denetim kurulu üyeliği, genel kurul döneminde sembolik bir rapor imzalamaktan ibaret şekli bir makam değildir; TMK m.86 ve 5253 sayılı Kanun’un 9. maddesi uyarınca derneğin mali intizamını temin eden aktif bir murakabe görevidir. Bu görev, TBK m.506/3’te ifadesini bulan yüksek özen standardına tabidir: vekilin özen borcundan doğan sorumluluğu, benzer alanda hizmet üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınarak belirlenir.

Buna göre denetçiler, derneğin muhasebe kayıtlarını, banka hareketlerini, harcama belgelerini ve yönetim kurulu karar defterini basiretli bir denetçinin göstermesi gereken mesleki dikkat ve şüphecilikle incelemek zorundadır. Hiçbir kayıt incelemesi yapmaksızın, defterleri bizzat görmeksizin veya yönetim kurulunun sunduğu mizanları sorgulamadan onaylayarak rapor tanzim etmek, özen borcunun ağır bir ihlalidir. Uygulamada mahkemeler bu konuda nettir: basiretli özeni göstermeyen organ üyelerinin, bu ihmal nedeniyle doğan zarardan sorumlu tutulmaları gerektiği istikrarlı biçimde kabul edilmektedir.

Denetim kurulu üyelerinin gerekli özeni göstermeyerek görevlerini ihmal etmesi, yönetim kurulunun sebep olduğu zararın büyümesine zemin hazırlar. Yönetim kurulunun gerçekleştirdiği usulsüz bir harcamanın veya malvarlığı devrinin denetim kurulunca zamanında fark edilmemesi, fark edilmesine rağmen genel kurula raporlanmaması veya TMK m.75’te öngörülen olağanüstü genel kurul çağrısının yapılmayarak zararın büyümesine seyirci kalınması durumunda, yönetim kurulu ile denetim kurulu üyelerinin eylemleri arasında illiyet bağı kurulur ve TMK m.50 uyarınca organ üyeleri kusurlarından dolayı derneğe karşı kişisel olarak sorumlu tutulur.

Denetçilerin ihmalinden doğan sorumluluğun hukuki niteliği ve ispat yükü konusunda, dernekler hukukuna özgü içtihat hacminin henüz sınırlı olması nedeniyle, aynı işlevi gören denetim organlarına ilişkin ticaret ve kooperatifler hukuku içtihatları yol gösterici kabul edilmektedir. Bu alanda yerleşik ilke şudur: denetçiler, kanun veya tüzükle kendilerine yüklenen görevlerini hiç veya gereği gibi yerine getirmediklerinden doğan zararlardan, kusursuz olduklarını ispat etmedikçe müteselsilen sorumludur. Bu ilke, sorumluluktan kurtulmak isteyen denetçiye kusursuzluğunu bizzat ispat yükünü yükler — “usulsüzlüğü biz yapmadık, sadece yönetim kurulunun harcamasıydı” savunması tek başına yeterli değildir.

Nitekim uygulamada, usulsüzlükleri genel kurula haber verme yükümlülüğünü yerine getirmeyen denetçilerin, yönetim kurulu üyeleriyle birlikte doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu tutulduğu görülmektedir; mahkemeler bu tür davalarda zararın tahsiline karar verirken yönetim kurulu üyeleri ile denetçileri birlikte hükmün muhatabı kılmaktadır. Adana Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi de E. 2020/1165, K. 2023/520 sayılı ve 19.07.2023 tarihli kararında, benzer bir iç denetim mekanizmasına işaret ederek denetçilerin temel işlevinin genel kurul adına tüm işlem ve hesapları tetkik etmek ve hukuka aykırı bir durumun varlığı halinde bunu genel kurula bildirmek olduğunu vurgulamıştır.

Sonuç olarak, görevini gereği gibi yapmayan denetim kurulu üyeleri, yönetim kurulunun usulsüz eylemleri sonucunda derneğin malvarlığında oluşan zararlardan yönetim kurulu üyeleriyle birlikte şahsen ve müteselsilen sorumludur. Denetim kurulu üyeliğinin bu ağırlıkta bir sorumluluk taşıdığının bilinmesi, hem denetçiler hem de onları seçen genel kurul üyeleri açısından büyük önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Dernek denetim kurulu dava açabilir mi?

Hayır. Denetim kurulunun tespit ettiği usulsüzlükler ne kadar ciddi olursa olsun, dernek adına doğrudan alacak veya tazminat davası açma yetkisi yoktur; görevi bu tespitleri raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunmak, gerekirse suç teşkil eden fiilleri adli mercilere bildirmektir.

Denetim kurulu derneği mahkemede temsil edebilir mi?

Hayır. TMK m.85 uyarınca derneğin yürütme ve temsil organı yalnızca yönetim kuruludur; denetim kurulunun mahkemeler ve üçüncü kişiler nezdinde derneği temsil yetkisi bulunmaz.

Denetim kurulu üyesi olmak için dernek üyesi olmak şart mı?

Kural olarak evet. Tüzükte açık bir izin bulunmadıkça denetim kuruluna yalnızca dernek üyeleri seçilebilir; tüzükte uzman üçüncü kişilerin seçilebileceğine dair sarih bir hüküm varsa istisnai olarak bu mümkün olabilir.

Denetim kurulu kaç kişiden oluşur?

TMK m.86 uyarınca en az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşur; tüzükte daha yüksek bir sayı belirlenebilir, ancak bu asgari sınırın altına inilemez.

Denetim kurulu ne sıklıkla denetim yapmak zorundadır?

5253 sayılı Kanun m.9 gereğince en az yılda bir kez, “bir yılı geçmeyen aralıklarla” denetim yapılması emredicidir; tüzükte daha uzun bir süre öngörülmüş olsa dahi bu hüküm geçersizdir. Kurul dilerse daha sık, örneğin üçer veya altışar aylık dönemlerle de denetim yapabilir.

Denetim kurulu bağımsız bir denetim şirketiyle sözleşme imzalayabilir mi?

Hayır. Dernek adına borçlandırıcı sözleşme yapma yetkisi yönetim kuruluna aittir. Denetim kurulu, bağımsız denetim yaptırılmasını gerekçeli bir raporla yönetim kurulundan talep edebilir; talep karşılanmazsa konuyu genel kurula taşıyabilir.

Bağımsız denetimin maliyetini kim öder?

Bağımsız denetim, dernek içi denetimin tamamlayıcısı olduğundan, bu hizmetin maliyeti doğrudan dernek bütçesinden karşılanır; ne denetim kurulu üyeleri ne de talep eden üyeler bu masrafı şahsen üstlenmek zorundadır.

Yönetim kurulu, denetim kurulunun olağanüstü genel kurul çağrısı talebini yerine getirmezse ne olur?

Denetim kurulu üyeleri, dernek üyesi sıfatıyla sulh hukuk mahkemesine başvurarak TMK m.75/2 uyarınca üç üyenin genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirilmesini talep edebilir. Bu görev kamu düzenine ilişkindir ve sulh hukuk mahkemesi bu konuda münhasıran görevlidir.

Denetim kurulu üyeleri öğrendikleri bilgileri gizli tutmak zorunda mı?

Evet. Denetim faaliyeti sırasında öğrenilen kurumsal, mali ve kişisel bilgiler, TBK m.506’daki sadakat borcu gereğince yalnızca yönetim kurulu ve genel kurul önünde kullanılabilir; bu bilgilerin yetkisiz üçüncü kişilere ifşa edilmesi tazminat, azil/ihraç ve cezai sorumluluk doğurabilir.

Yönetim kurulunun ibra edilmesi, denetim kurulunun sorumluluğunu ortadan kaldırır mı?

Yalnızca genel kurula tam ve doğru bilgi sunulmuşsa. Denetim kurulunun usulsüzlükleri gizlediği veya görevini savsakladığı, genel kurulun bu nedenle yanıltıcı bilgiye dayanarak ibra kararı verdiği hallerde, ibra denetçileri sorumluluktan kurtarmaz ve bu ibra kararının iptali her zaman istenebilir.

Denetim kurulu üyeleri derneğin zararından sorumlu tutulabilir mi?

Evet, gerekli özeni göstermediklerinde. Basiretli bir vekil gibi davranmayan, usulsüzlükleri genel kurula bildirmeyen denetim kurulu üyeleri, yönetim kurulu üyeleriyle birlikte şahsen ve müteselsilen tazminat sorumluluğu altındadır; sorumluluktan kurtulmak isteyen denetçi kusursuzluğunu kendisi ispat etmek zorundadır.

Denetim kurulu kendi başkanını nasıl seçer?

Kurul, ilk toplantısında üyelerinin salt çoğunluğuyla kendi arasından bir başkan seçer. Başkan diğer üyelerle eşit hak ve sorumluluklara sahiptir, sadece müzakereleri yürüten bir koordinatör konumundadır; tüzükte aksine hüküm yoksa oyu eşitlik halinde üstün sayılmaz.

Sonuç

Dernek denetim kurulu, kanunun kendisine çizdiği sınırlar içinde hareket eden, derneği dışarıya karşı temsil etmeyen ama iç işleyişi genel kurul adına titizlikle gözeten bir organdır. Görev alanının dava açma veya temsil yetkisini kapsamadığını, buna karşılık raporlama, olağanüstü genel kurul çağrısı ve gerektiğinde adli ihbar yükümlülüklerini içerdiğini bilmek, hem denetim kurulu üyeleri hem de onları seçen dernek yönetimleri açısından hukuki risklerin önüne geçilmesi bakımından belirleyicidir. Denetim kurulu üyeliğine ilişkin bir uyuşmazlıkta veya sorumluluk davasında haklarınızın korunması için bir dernek denetim kurulu avukatından destek almanız isabetli olacaktır.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Denetim Kurulu yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek yönetim kurulu üyesi, derneğin ödenmeyen vergi ve SGK prim borçlarından ancak temsil ve ilzam yetkisine sahipse, borç kendi görev döneminde doğup vadesi de yine kendi döneminde gelmişse ve derneğin malvarlığından tahsil imkânı tamamen tükenmişse şahsen sorumlu tutulabilir; salt yönetim kurulu üyesi olmak, başkanlık veya muhasiplik gibi bir unvan taşımak ya da dernek sonradan tasfiye edilmiş olmak, tek başına bu sorumluluğu doğurmaz. Uygulamada vergi daireleri ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından dernek yöneticileri adına düzenlenen ödeme emirlerinin önemli bir kısmı, tam da bu şartlardan biri veya birkaçı gerçekleşmediği için idari ya da adli yargı tarafından iptal edilmektedir. Bu yazıda dernek yönetim kurulu üyelerinin vergi ve SGK sorumluluğunun sınırları, ilgili kanun hükümleri ve yerleşik Danıştay-Yargıtay içtihatları çerçevesinde ele alınmaktadır.

Dernek Yönetim Kurulu Üyesi Hangi Şartlarda Vergi ve SGK Borcundan Sorumlu Olur?

Dernekler, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’na tabi tüzel kişiliklerdir ve TMK m.50 uyarınca hukuki işlemlerini organları aracılığıyla yapar; ancak aynı maddenin üçüncü fıkrası organların kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumlu olacağını da hükme bağlar. Vergi ve SGK mevzuatı bu genel ilkeyi somutlaştırarak, derneğin ödemediği kamu borçlarının belirli şartlarla yönetim kurulu üyelerinin şahsi malvarlığından tahsiline imkân tanır. Ancak bu sorumluluk hiçbir zaman otomatik değildir; dört şart birlikte gerçekleşmedikçe yöneticinin şahsi malvarlığına gidilemez:

Birincisi, ilgilinin derneği mali konularda temsil ve ilzama yetkili bir kanuni temsilci olması gerekir; salt yönetim kurulu üyeliği yetmez. İkincisi, borcun doğduğu (tahakkuk) dönem ile ödenmesi gereken (vade) dönemde bu yetkinin fiilen mevcut olması aranır. Üçüncüsü, borcun ödenmemesinde kanuni ödevlerin kusurlu biçimde ihlal edildiğinin idarece ortaya konulması gerekir. Dördüncüsü ise derneğin kendi malvarlığından tahsil imkânının somut icra işlemleriyle tükenmiş olmasıdır. Aşağıdaki bölümlerde bu dört şart ayrı ayrı incelenmektedir.

VUK m.10 mü, 6183 Sayılı Kanun Mükerrer m.35 mi Uygulanır?

Vergi borçları bakımından kanuni temsilci sorumluluğunun iki farklı görünen ama aslında birbirini tamamlayan iki yasal dayanağı vardır. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (VUK) m.10, sorumluluğun esasını ve kusur unsurunu düzenlerken, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un mükerrer m.35’i bu sorumluluğun tahsil aşamasındaki uygulanışını gösterir.

Bu iki hüküm arasındaki ilişki, özel hüküm-genel hüküm ayrımı üzerinden çözülür. VUK m.10, vergi ve buna bağlı alacaklar bakımından özel norm niteliğindedir ve kanuni temsilcinin şahsi sorumluluğunu vergilendirmeye ilişkin ödevlerin kusurlu biçimde ihlal edilmesi şartına bağlar. 6183 sayılı Kanun mükerrer m.35 ise bu sorumluluğun cebren tahsiline ilişkin genel usul hükmüdür. Bir vergi borcu için idare, kusur unsurunu ve ödev ihlalini VUK m.10 çerçevesinde somutlaştırmadan, doğrudan mükerrer m.35’in genel tahsil kuralına dayanamaz. Danıştay 9. Dairesi’nin 20.11.2024 tarihli, E.2023/3919, K.2024/6547 sayılı kararında bu öncelik sırası açıkça vurgulanmış; vergi borcunun öncelikle tüzel kişinin malvarlığından tahsiline çalışılması, bu mümkün olmazsa vergilendirme ödevlerini yerine getirmeyen kanuni temsilcinin takip edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Aynı Daire’nin 20.09.2022 tarihli, E.2020/6159, K.2022/4104 sayılı kararında da tüzel kişilik hakkındaki tüm takip işlemleri usulüne uygun tamamlanıp borcun tahsilinin imkânsız hale geldiği tespit edilmedikçe kanuni temsilciler hakkında takibe başlanamayacağı hükme bağlanmıştır. Sonuç olarak iki hüküm bir vergi borcuna aynı anda, birbirinin yerine geçecek şekilde uygulanmaz; VUK m.10 sorumluluğun esasını, mükerrer m.35 ise tahsilin usulünü belirler.

Temsil ve İlzam Yetkisi Olmayan Yönetim Kurulu Üyesi Sorumlu Tutulabilir mi?

TMK m.85, dernek yönetim kurulunun bir kurul olarak temsil yetkisine sahip olduğunu, ancak bu yetkiyi üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye devredebileceğini açıkça öngörür. Yetki devredilince, devredilmeyen üyelerin kanuni temsilci sıfatı kendiliğinden ortadan kalkar. Danıştay 2. Dairesi’nin 10.01.2023 tarihli, E.2021/18084, K.2023/17 sayılı kararında, temsil yetkisinin bir veya birkaç üyeye verilmesi halinde kanuni temsilci sıfatının yalnızca bu kişilerde bulunduğu belirtilmiştir.

Yargı, ödeme emrine karşı açılan davalarda öncelikle davacının derneği temsile yetkili olup olmadığını denetler. Danıştay 9. Dairesi’nin 23.06.2022 tarihli, E.2021/2557, K.2022/3709 sayılı kararında, dernek ana tüzüğünde temsil ve ilzama yetkili kişiler arasında yer almayan davacının vergi borcundan kanuni temsilci sıfatıyla sorumlu tutulamayacağı sonucuna varılmıştır. Aynı çizgi Danıştay 9. Dairesi’nin 27.09.2022 tarihli, E.2021/338, K.2022/4298 ve 23.06.2022 tarihli, E.2021/2063, K.2022/3708 sayılı kararlarında da sürdürülmüştür. Dernek içinde başkan, başkan yardımcısı, muhasip veya genel sekreter gibi unvanların dağıtılmış olması dahi, mali yetki içermeyen bir görev dağılımı söz konusuysa kanuni temsilcilik sıfatı kazandırmaz; Danıştay 3. Dairesi’nin 14.06.2023 tarihli, E.2021/2421, K.2023/2512 sayılı kararında, borçlanmaya ve belge imzalamaya yetkili kişiler arasında yer almayan bir yönetim kurulu üyesinin ödeme emrinin iptaline karar verilmiştir. Danıştay 9. Dairesi’nin 02.06.2022 tarihli, E.2019/2172, K.2022/2454 sayılı kararı da temsil yetkisi bulunmayan davacı adına düzenlenen ödeme emrini hukuka aykırı bulmuştur.

Kısacası, bir kişinin dernek yönetim kurulunda seçilmiş olması, onu otomatik olarak kanuni temsilci yapmaz. Vergi dairesi veya SGK, ödeme emri düzenlemeden önce dernek tüzüğünü, yönetim kurulu karar defterini ve varsa imza sirkülerini inceleyerek ilgilinin fiilen temsil ve ilzam yetkisine sahip olup olmadığını tespit etmek zorundadır.

SGK Prim Borçlarında Sorumluluk Kime Aittir?

Madde metni lafzen “şirket yönetim kurulu üyeleri”nden söz etse de Yargıtay, dernek gibi kâr amacı gütmeyen ve üyeliğin gönüllülük esasına dayandığı tüzel kişiler bakımından bu hükmü daraltıcı yorumlamaktadır. Danıştay 9. Dairesi’nin 17.02.2021 tarihli, E.2019/1709, K.2021/1004 sayılı kararında salt yönetim kurulu üyeliğinin veya üyeler arasındaki iş bölümü görevlendirmelerinin kanuni temsilcilik sıfatı kazandırmayacağı vurgulanmış; aynı Dairenin 20.11.2024 tarihli, E.2023/3919, K.2024/6547 sayılı kararında da vergisel yükümlülükler bakımından hiçbir yetkisi bulunmayan davacı hakkındaki haciz işlemi hukuka aykırı bulunmuştur.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihadı aynı ilkeyi SGK prim borçları için de teyit eder: derneklerde sorumluluk, yalnızca ve münhasıran derneği parasal konularda temsil ve ilzama yetkili kılınmış üst düzey yöneticilere aittir. Dairenin 27.03.2023 tarihli, E.2023/1927, K.2023/3196 sayılı kararında bu ilke açıkça ifade edilmiş, temsil ve ilzam yetkisi bulunmayan davacının sorumlu tutulamayacağı belirtilmiştir. Aynı sonuç 08.10.2024 tarihli, E.2024/8228, K.2024/9661 ve 19.09.2024 tarihli, E.2024/7280, K.2024/8753 sayılı kararlarda da tekrarlanmış; 24.09.2024 tarihli, E.2024/7720, K.2024/8899 sayılı kararda ise mahkeme, derneğin imza sirkülerlerini inceleyerek davacının temsil yetkisi bulunmadığını somut belgeyle tespit etmiştir. Dairenin 12.10.2022 tarihli, E.2022/7950, K.2022/12348 sayılı kararında da sorumluluğun vazgeçilmez kıstasının “temsil ve ilzama yetkili üst düzey yöneticilik” sıfatı olduğu vurgulanmıştır.

Sorumluluk Hangi Döneme Ait Borçlarla Sınırlıdır?

Bir yöneticinin mali sorumluluğu, yalnızca kendi görev ve yetki süresine denk gelen borçlarla sınırlıdır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken teknik bir nokta vardır: bir amme alacağının doğduğu (tahakkuk) tarih ile ödenmesi gereken (vade) tarih birbirinden farklı olabilir ve bu iki tarih arasında görevde bulunan kişi de değişmiş olabilir.

Kanun koyucu bu ihtimali bir dönem doğrudan düzenlemişti: 6183 sayılı Kanun’un mükerrer 35. maddesine 5766 sayılı Kanun’la eklenen 5. ve 6. fıkralar, amme alacağının doğduğu ve ödenmesi gerektiği zamanlarda kanuni temsilcilerin farklı kişiler olması halinde bunları müteselsilen sorumlu tutan bir kural getirmişti. Ancak bu fıkralar, Anayasa Mahkemesi’nin 19.03.2015 tarihli, E.2014/144, K.2015/29 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bugün itibarıyla kanunda, borcun doğduğu dönemdeki temsilci ile vadesinin geldiği dönemdeki temsilciyi otomatik olarak birlikte ve zincirleme sorumlu kılan açık bir hüküm bulunmamaktadır.

Danıştay 3. Dairesi’nin 13.06.2022 tarihli, E.2021/2267, K.2022/2887 sayılı kararında da VUK m.10’daki kanuni temsilcilik kuralı hatırlatılarak, temsil yetkisinin borcun ait olduğu dönemle örtüşmemesi halinde temsilcinin takibe alınamayacağı açıkça vurgulanmıştır.

Bu iptalin ardından yerleşen içtihat, sorumluluğu tek bir kıstasa, ödevin fiilen ihlal edildiği ana bağlamaktadır: borcun ödenmesi gerektiği vade tarihinde görevde ve yetkili olan kanuni temsilci, o borçtan sorumlu tutulur. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 13.01.2020 tarihli, E.2019/6294, K.2020/45 sayılı kararında, prim borçlusunun yalnızca tahakkuk tarihinde yönetim kurulu üyesi olmasının yeterli olmadığı, temsil ve ilzam yetkisinin ayrıca araştırılması gerektiği vurgulanmış; aynı kararda “primlerin ödenmesi gereken son gün itibarıyla da olsa, kanuni temsilci ve üst düzey yönetici oldukları dönemlerde ödenmesi gereken ve tahakkuk eden primlerden sorumlu tutulmalıdırlar” ilkesi benimsenmiştir. Vergi uyuşmazlıklarında da aynı hassasiyet gözetilir; İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. Vergi Dava Dairesi’nin 16.09.2020 tarihli, E.2020/787, K.2020/622 sayılı kararında, mali yetkili bir yöneticinin sorumluluğu yalnızca saymanlık görevinde bulunduğu süreyle sınırlandırılmıştır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 30.09.2024 tarihli, E.2024/9665, K.2024/9279 sayılı kararında da sorumlu olunan dönemin, temsil ve ilzam yetkisinin fiilen sürdüğü tarih aralığıyla milimetrik biçimde sınırlandırılması gerektiği kabul edilmiştir.

Pratik sonuç şudur: borcun doğduğu dönemde göreve yeni gelmiş veya henüz göreve gelmemiş olan bir kişi, o dönemin borcundan sorumlu tutulamaz; asıl belirleyici olan, ödemenin yapılması gereken vade tarihinde kimin fiilen temsil ve ilzam yetkisini taşıdığıdır.

Görevden Ayrılan Yöneticinin Sorumluluğu Ne Zaman Sona Erer?

İstifa, azil veya görev süresinin dolması gibi sebeplerle yönetim kurulu üyeliği sona eren bir kişinin dernek üzerindeki temsil ve ilzam yetkisi de o anda ortadan kalkar. Bunun iki sonucu vardır. İlk olarak, ayrılma tarihinden sonra tahakkuk eden veya vadesi gelen borçlardan eski yönetici hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz; zira artık derneğin kasası, defterleri ve banka hesapları üzerinde hiçbir fiili tasarruf yetkisi kalmamıştır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 06.11.2024 tarihli, E.2024/7093, K.2024/10469 sayılı kararında, yöneticinin yalnızca yetkili olduğu kısıtlı tarih aralığındaki borçlardan sorumlu tutulabileceği, yetkinin sona erdiği tarihten sonraki dönemler için sorumluluğun kalktığı açıkça hükme bağlanmıştır. Aynı sonuç 10.03.2025 tarihli, E.2024/13372, K.2025/3702 ve 13.06.2024 tarihli, E.2024/5349, K.2024/6847 sayılı kararlarda da teyit edilmiştir.

İkinci ve pratikte sık karşılaşılan durum, derneğin yeni yönetiminin, eski yöneticinin görevden ayrılmasından sonra vergi veya prim borçları için özel kanunlar kapsamında yapılandırma başvurusunda bulunmasıdır. Yapılandırma, borcun asıl tutarını ve fer’ilerini yeniden hesaplayıp yeni bir ödeme planına bağlayan kurucu bir işlemdir; bu işlemle birlikte eski borç sona erer ve yepyeni şartlara tabi bir borç ilişkisi doğar. Danıştay 4. Dairesi’nin 08.11.2021 tarihli, E.2017/2612, K.2021/6192 sayılı kararında bu dönüşüm “borcun artık nitelik değiştirdiği, eski borcun sona erdiği, yeni bir borç doğduğu, eski borçlunun sorumluluğunun da ortadan kalktığı” ifadeleriyle tespit edilmiştir. Aynı ilke Danıştay 4. Dairesi’nin 23.02.2022 tarihli, E.2019/6982, K.2022/1029 sayılı kararında da yinelenmiştir. Dolayısıyla yapılandırma tarihinde veya taksitlerin ödenmesi gereken vadelerde dernekle hiçbir bağı kalmamış eski bir yöneticinin, yeni yönetimin yapılandırmayı bozması nedeniyle takibe alınması hukuka aykırıdır; Danıştay 3. Dairesi’nin 13.06.2022 tarihli, E.2021/2267, K.2022/2887 sayılı kararı bu sonucu açıkça teyit etmektedir. Ayrıca İzmir Bölge İdare Mahkemesi 1. Vergi Dava Dairesi’nin 16.09.2020 tarihli, E.2020/787, K.2020/622 sayılı kararında, yapılandırmanın bozulması halinde idarenin doğrudan eski temsilciye gitmeden önce, asıl borçlu dernek adına yeniden usulüne uygun bir ödeme emri düzenlemesi gerektiği vurgulanmıştır.

Şahsi Malvarlığına Başvurulması İçin Hangi Şartlar Aranır?

Kanuni temsilcinin sorumluluğu ikincil (fer’i) niteliktedir; asıl borçlu her zaman dernek tüzel kişiliğidir. 6183 sayılı Kanun’un yukarıdaki tanımları, idarenin keyfi bir değerlendirmeyle değil, somut ve kesin icra işlemleriyle tahsil imkânsızlığını ispatlamasını zorunlu kılar: derneğin banka hesaplarının sorgulanması, adına kayıtlı taşınır ve taşınmazların araştırılması, üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklara haciz ihbarnamesi gönderilmesi ve haczedilen değerlerin fiilen paraya çevrilerek bedelin borcu karşılayıp karşılamadığının tespiti gerekir. Danıştay 9. Dairesi’nin 02.06.2022 tarihli, E.2019/2172, K.2022/2454 sayılı kararında, derneğin malvarlığından tahsil olanaklarının tamamen tüketilmediği tespit edilerek yöneticiye düzenlenen ödeme emri iptal edilmiştir. Aynı Dairenin 17.02.2021 tarihli, E.2019/2820, K.2021/1016 sayılı kararında da idarenin bu yöndeki savunması yeterli bulunmamış ve Bölge İdare Mahkemesi’nin iptal kararı onanmıştır.

Usul sırası da katıdır: asıl borçlu dernek hakkındaki takip derdestken, haciz işlemleri sürerken veya malvarlığının akıbeti belirsizken yöneticinin şahsi malvarlığına başvurulamaz. Danıştay 2. Dairesi’nin 29.06.2022 tarihli, E.2021/5215, K.2022/3966 sayılı kararında, dernek nezdindeki takibat henüz sonuçlanmamışken düzenlenen ödeme emri hukuka aykırı bulunmuştur. Danıştay 9. Dairesi’nin 17.02.2021 tarihli, E.2019/1709, K.2021/1004 sayılı kararında da kamu alacağının asıl borçludan tahsili için tüm takip yollarının tüketilmesi gerektiği, aksi halde temsilciye yönelinemeyeceği hükme bağlanmıştır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 24.09.2024 tarihli, E.2024/7720, K.2024/8899 sayılı kararı da aynı denetimi SGK prim borçları bakımından teyit etmektedir.

Derneğin Tasfiyesi Geçmiş Borçlardan Sorumluluğu Kaldırır mı?

Kanun metni bu konuda açıktır: derneğin tasfiye edilerek tüzel kişiliğinin sona ermesi, son yönetim kurulu üyelerinin tasfiye öncesi döneme ait vergi ve SGK borçlarından doğan şahsi sorumluluğunu geçmişe etkili olarak ortadan kaldırmaz. Burada bir ayrıma dikkat etmek gerekir: VUK m.10’un beşinci fıkrası, tasfiye edilerek ticaret sicilinden silinen mükellefleri ve limited şirket ortaklarının sermaye payı oranındaki sorumluluğunu düzenler; dernekler ticaret siciline değil dernekler siciline kayıtlı olduğundan bu fıkra derneklere uygulanmaz. Dernekler bakımından uygulanacak hüküm, “beşinci fıkra kapsamına girmeyen tüzel kişiler”i düzenleyen altıncı fıkradır ve bu fıkraya göre sona erme tarihinden önceki döneme ait tarhiyat ve ceza kesme işlemleri doğrudan o dönemin kanuni temsilcileri adına yapılır.

Ne var ki tasfiye, idareye sınırsız bir takip hakkı da tanımaz. Tasfiye edilmiş bir dernek yöneticisinin sorumlu tutulabilmesi için de yukarıda anlatılan şartların (temsil yetkisi, zaman sınırı, kusur, derneğin malvarlığının gerçekten tükenmiş olması) aynen aranması gerekir; tasfiyenin kendisi tek başına bu şartların yerine geçmez. Nitekim Danıştay 2. Dairesi’nin 10.01.2023 tarihli, E.2021/18084, K.2023/17 sayılı kararında da vurgulandığı üzere, borcun doğduğu dönemde kanuni temsilcilik sıfatı bulunmayan bir kişinin, tüzel kişilik sona ermiş olsa dahi geriye dönük olarak sorumlu tutulması mümkün değildir.

Ödeme Emrine Karşı Nerede, Kaç Gün İçinde Dava Açılır?

Madde metninde geçen “vergi itiraz komisyonu” ifadesi, 1982 öncesi yargı teşkilatından kalma bir terimdir; bu komisyonlar kaldırılmış olup madde metinsel olarak güncellenmemiştir. Bugün itibarıyla bu itiraz, fiilen ve yerleşik uygulamada vergi mahkemesinde açılan bir iptal davasıdır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 uyarınca vergi mahkemelerinde genel dava açma süresi otuz gün olsa da, “özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde” kaydı gereğince 6183 sayılı Kanun m.58’deki özel 15 günlük süre uygulama alanı bulur.

SGK’nın düzenlediği ödeme emirlerine karşı ise görevli yargı kolu farklıdır. 5510 sayılı Kanun m.101 uyarınca, “bu Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili ortaya çıkan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür” ve Yargıtay’ın yerleşik içtihadı doğrultusunda SGK ödeme emirlerinin iptali de bu kapsamda değerlendirilir; dava açma süresi burada da 6183 sayılı Kanun m.58’deki 15 günlük hak düşürücü süredir. Ayrıca 5510 sayılı Kanun m.88’de açıkça belirtildiği üzere, yetkili iş mahkemesine başvurulması Kurumun alacağının takip ve tahsilini kendiliğinden durdurmaz; bu nedenle dava ile birlikte ihtiyati tedbir veya yürütmenin durdurulması talebinde bulunulması, haciz tehdidinin fiilen bertaraf edilmesi için hayati önem taşır.

Şahsen Ödeme Yapan Yönetici Kime Rücu Edebilir?

Kanun koyucu, kanuni temsilcinin kamuya karşı yaptığı ödemenin iç ilişkide derneğe ait bir borcun ifası olduğunu açıkça kabul etmiştir. Şahsi malvarlığından vergi veya prim borcunu ödemek zorunda kalan yönetici, ödediği ana para, gecikme faizi, gecikme zammı ve takip giderlerinin tamamını asıl borçlu dernek tüzel kişiliğinden talep edebilir; gerekirse genel hükümlere göre icra takibi başlatabilir veya alacak davası açabilir.

Borcun birden fazla yöneticiden müteselsilen istenebildiği durumlarda, ödemeyi yapan yöneticinin diğer sorumlu yöneticilere karşı da rücu hakkı vardır. Bu iç ilişki 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.167 ve 168 hükümleriyle düzenlenir:

Bu hükümler gereğince, aynı borç döneminde temsil ve ilzam yetkisini müştereken taşıyan yöneticiler kural olarak birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur; aralarında görev taksimi veya farklı kusur dereceleri varsa bu, iç paylaşımı belirler. Kendi payını aşan bir ödeme yapan yönetici, alacaklının (vergi dairesi veya SGK’nın) haklarına halef olarak, fazladan ödediği kısmı diğer yetkili yöneticilerden payları oranında talep edebilir. Derneğin aciz halinde olması durumunda bu rücu hakkı özellikle önem kazanır.

İdari Para Cezaları da Yöneticiye Yansır mı?

Vergi aslı ve SGK prim borcundan farklı olarak, dernek tüzel kişiliği adına kesilen idari para cezaları ayrı bir rejime tabidir. Anayasa’nın 38. maddesinde güvence altına alınan cezaların şahsiliği ilkesi gereğince, tüzel kişiliğin fiillerinden dolayı kesilen idari para cezaları, temsil ve ilzam yetkisine sahip olunsa dahi yöneticilerin şahsi malvarlığından tahsil edilemez. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 20.12.2023 tarihli, E.2023/12143, K.2023/13122 sayılı kararında, mali konularda temsil ve ilzam yetkisi bulunan bir yönetici bakımından dahi “cezaların şahsiliği ve kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkelerine göre” idari para cezasından şahsen sorumlu tutulamayacağı açıkça hükme bağlanmıştır. Bu ayrım, uygulamada vergi aslı ile idari para cezasının aynı ödeme emrinde birlikte yer aldığı durumlarda özellikle önemlidir; iptal davası açılırken cezaya ilişkin kısmın ayrıca ve bu ilkeye dayanılarak dava konusu edilmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Dernek yönetim kurulu üyesi olmak, vergi ve SGK borcundan sorumlu olmak için yeterli midir?

Hayır. Sorumluluk için derneği mali konularda temsil ve ilzama yetkili bir kanuni temsilci olmak gerekir; salt yönetim kurulu üyeliği, başkanlık veya muhasiplik gibi bir unvan taşımak tek başına yeterli değildir.

Temsil yetkim yoksa adıma gelen ödeme emrine karşı ne yapmalıyım?

Tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde, vergi borcu için vergi mahkemesinde, SGK prim borcu için iş mahkemesinde iptal davası açılmalı ve dernek tüzüğü ile yönetim kurulu kararlarıyla temsil yetkisinin bulunmadığı belgelenmelidir.

Dava açmak, hakkımdaki haciz işlemlerini kendiliğinden durdurur mu?

Hayır. Dava açılması tahsilatı otomatik olarak durdurmaz; haczin fiilen önlenmesi için ayrıca yürütmenin durdurulması veya ihtiyati tedbir talep edilmesi gerekir.

Vergi dairesi veya SGK, derneğin malvarlığını hiç araştırmadan doğrudan bana gelebilir mi?

Hayır. İdare, derneğin banka hesapları, taşınır ve taşınmazları ile üçüncü kişilerdeki alacakları üzerinde somut icra işlemleri yaparak tahsil imkânsızlığını kanıtlamadan yöneticinin şahsi malvarlığına başvuramaz.

Görevimden istifa ettikten sonra doğan borçlardan sorumlu tutulabilir miyim?

Hayır. Temsil ve ilzam yetkiniz sona erdiği andan itibaren tahakkuk eden veya vadesi gelen borçlardan sorumluluğunuz bulunmaz; yeni yönetimin yaptığı ve sonradan ihlal ettiği borç yapılandırmaları da sizi bağlamaz.

Dernek tasfiye edildiyse geçmiş borçlardan sorumluluğum kalkar mı?

Hayır. Tasfiye, tasfiyeye giriş tarihinden önceki döneme ait sorumluluğu ortadan kaldırmaz; ancak sorumluluğun doğması için yine temsil yetkisi, zaman sınırı ve malvarlığının tükenmesi şartlarının ayrı ayrı gerçekleşmesi aranır.

Kendi payımdan fazla ödeme yapmak zorunda kalırsam ne yapabilirim?

Öncelikle asıl borçlu derneğe rücu edebilirsiniz; derneğin malvarlığı yetersizse, aynı dönemde temsil ve ilzam yetkisine sahip diğer yöneticilerden kendi paylarına düşen kısmı talep edebilirsiniz.

Şahsi malvarlığımdan yapılan haciz nedeniyle uğradığım zararı derneğe rücu edebilir miyim?

Evet. Ödediğiniz ana para, gecikme faizi, gecikme zammı ve takip giderlerinin tamamı için asıl borçlu dernek tüzel kişiliğine karşı icra takibi veya alacak davası yoluyla rücu hakkınız vardır.

Dernek adına kesilen idari para cezasından da şahsen sorumlu olur muyum?

Hayır. Cezaların şahsiliği ilkesi gereğince, temsil ve ilzam yetkisine sahip olsanız dahi tüzel kişiliğe kesilen idari para cezaları yöneticinin şahsi malvarlığından tahsil edilemez.

Borcun doğduğu tarihte ben, vadesinin geldiği tarihte başka bir yönetici görevdeyse kim sorumlu olur?

Yerleşik uygulamada belirleyici olan, ödemenin yapılması gereken vade tarihinde kimin fiilen temsil ve ilzam yetkisini taşıdığıdır; bu iki tarihte farklı kişilerin görevde olması halinde otomatik müteselsil sorumluluk öngören kanun hükmü Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiş olduğundan, her somut olay kendi tarihleri üzerinden değerlendirilir.

Sonuç

Dernek yöneticilerinin vergi ve SGK sorumluluğu, kanunda ayrıntılı biçimde sınırlandırılmış, istisnai ve ikincil bir sorumluluk türüdür. Bu sorumluluğun doğması için temsil ve ilzam yetkisinin fiilen mevcut olması, borcun tam da bu yetki döneminde doğup vadesinin gelmesi, kusurlu bir ödev ihlalinin somut biçimde ortaya konması ve derneğin kendi malvarlığından tahsil imkânının icra işlemleriyle tükenmiş olması gerekir. Uygulamada idarenin bu şartları gözetmeden düzenlediği ödeme emirlerinin büyük çoğunluğu yargı denetiminden geçmemektedir. Adınıza haksız bir ödeme emri düzenlendiğini düşünüyorsanız, 15 günlük hak düşürücü süreyi kaçırmadan konunun bir dernek yöneticilerinin vergi sorumluluğu avukatı ile birlikte değerlendirilmesi, hem sürecin doğru yargı kolunda yürütülmesi hem de olası bir haksız tahsilatın önlenmesi bakımından önem taşır.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Yöneticilerinin Vergi ve SGK Sorumluluğu yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek yönetim kurulunun hukuki sorumluluğu, üyelerin organ sıfatıyla aldıkları kararlar ve yürüttükleri idari/mali işlemler nedeniyle hem dernek tüzel kişiliğine hem de üçüncü kişilere karşı doğan kişisel ve kusura dayalı tazminat yükümlülüğünü ifade eder. Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesi bu sorumluluğun temelini “organlar, kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludurlar” hükmüyle kurar; ancak bu sorumluluğun hangi hallerde doğduğu, kimi kapsadığı ve hangi hallerde ortadan kalktığı, Türk Medeni Kanunu’nun dernekler hukukuna ilişkin hükümleri ile Türk Borçlar Kanunu’nun vekalet, müteselsil sorumluluk ve zamanaşımı hükümlerinin birlikte okunmasını gerektirir. Bu yazıda yönetim kurulu üyeliğinin hukuki niteliğinden başlayarak; menfaat çatışmasında oy yasağından kurulun eksik teşekkülüne, yetkisiz temsilden yardımcı personelin kusurlu eylemlerine, muhalif kalan üyenin durumundan ibra ve ibranın iptaline, istifanın etkisinden zamanaşımı sürelerine kadar konunun tüm veçheleri mevzuat hükümleri ve yargı kararları ışığında ele alınmaktadır.

Dernek Yönetim Kurulu ile Dernek Arasındaki İlişkinin Hukuki Niteliği Nedir?

Dernek tüzel kişiliğinin hak ve borçlara ehil olması ile bu hak ve borçları fiilen kullanabilmesi birbirinden farklı iki kavramdır. Türk Medeni Kanunu’nun 48. maddesi uyarınca tüzel kişiler, yaradılış gereği yalnızca insana özgü nitelikler (cins, yaş, hısımlık gibi) dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir; ancak bu ehliyetin fiilen kullanılabilmesi, yani derneğin somut işlem yapabilmesi, ancak kanuna ve tüzüğe göre kurulmuş organlar eliyle mümkündür. Nitekim Türk Medeni Kanunu’nun 49. maddesi bunu açıkça düzenler: tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyetini kazanır. Dernekler bakımından bu organ, Türk Medeni Kanunu’nun 85. maddesinde tanımlanan yönetim kuruludur; yönetim kurulu derneğin yürütme ve temsil organıdır ve bu görevi kanuna ve dernek tüzüğüne uygun biçimde yerine getirir.

Bu yasal kurgunun doğal sonucu, yönetim kurulu ile dernek arasındaki ilişkinin iki farklı düzlemde ele alınmasıdır. Dış ilişkide, yani üçüncü kişilerle kurulan hukuki ilişkilerde, organ teorisi geçerlidir: yönetim kurulu üyelerinin yetkileri dahilinde yaptığı işlemler doğrudan derneğin kendi iradesi ve fiili sayılır, dernek ile yönetim kurulu tek bir hukuki süje gibi muamele görür. İç ilişkide ise, yani yönetim kurulu üyesi ile dernek tüzel kişiliği arasındaki idare ve hesap verme ilişkisinde, bağımsız bir vekalet sözleşmesi kurulmamış olsa dahi, Türk Borçlar Kanunu’nun 506 ve devamı maddelerindeki vekalet hükümleri kıyasen uygulanır. Türk Borçlar Kanunu’nun 506. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları gereğince vekil, vekalet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle hareket etmekle yükümlüdür ve bu özenin ölçüsü, benzer alanda iş gören basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranıştır. Dolayısıyla dernek yöneticisi, sıradan bir insanın göstereceği ortalama dikkati değil, derneğin amaç ve faaliyet alanına vakıf, tedbirli bir yöneticinin sergilemesi gereken azami özeni göstermekle yükümlüdür.

Bu sadakat borcunun kaynağı yalnızca vekalet kıyası değildir. Türk Medeni Kanunu’nun 71. maddesi, “üyeler, dernek düzenine uymak ve derneğe sadakat göstermekle yükümlüdürler” diyerek her dernek üyesine doğrudan kanuni bir sadakat borcu yükler; yönetim kurulu üyeleri de aynı zamanda birer dernek üyesi olduklarından, bu genel sadakat yükümlülüğü onlar için vekalet kıyasından doğan özen borcunu pekiştiren ayrı ve doğrudan bir kanuni dayanak oluşturur. Bu iki kaynağın (vekalet kıyası ve TMK m.71) birlikte değerlendirilmesi, dernek yöneticisinin özen standardının hem sözleşmesel hem de üyelik ilişkisinden doğan bir yükümlülük olduğunu gösterir.

Organ teorisi ile vekalet kıyasının kesişimi, sorumluluk hukuku bakımından kritik bir sonuç doğurur: yöneticilerin işlemleri kural olarak doğrudan dernek malvarlığını bağlarken, bu işlemlerin derneğe zarar vermesi veya kanun ve tüzük sınırlarının aşılması halinde yöneticilerin kişisel sorumluluğu gündeme gelir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 10.10.2024 tarihli, E. 2023/3906 ve K. 2024/2934 sayılı kararında da vurgulandığı üzere, organlar kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludur; organ sıfatı, yöneticiye keyfi veya özensiz davranışları için bir dokunulmazlık zırhı sağlamaz.

Yönetim Kurulu Üyesinin Kişisel Sorumluluğunun Şartları Nelerdir?

Dernek yönetim kurulu üyesinin kişisel sorumluluğu mutlak bir netice sorumluluğu değil, kusura dayalı bir sorumluluktur. Bir yöneticinin sorumlu tutulabilmesi için dört şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: kanuna, tüzüğe veya genel kurul kararlarına aykırı bir fiilin bulunması; bu fiil neticesinde dernek malvarlığında somut bir zararın meydana gelmesi; fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağının kurulması; ve yöneticinin bu süreçte kasten veya ihmalen kusurlu davranmış olması. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 10.10.2024 tarihli, E. 2023/3906 ve K. 2024/2934 sayılı kararında da hükme bağlandığı üzere, zarar gören taraf kural olarak zararını ve zarar verenin kusurunu ispatla yükümlüdür; ancak uğranılan zararın miktarı tam olarak ispatlanamıyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun biçimde belirler.

Bununla birlikte, yöneticinin kendisine tevdi edilen dernek malvarlığını ve fonlarını idare ederken özen borcuna aykırı davrandığı, usulsüz harcama yaptığı veya dernek kayıtlarında bulunması gereken varlıkları açıklayamadığı hallerde, ispat yükü fiilen yer değiştirir: yönetici, harcamanın dernek gayesine uygun yapıldığını veya kusursuz olduğunu kanıtlamak durumunda kalır. Uygulamada mahkemeler, bir yöneticinin sorumluluğunu değerlendirirken kararı verirken yeterli bilgiye sahip olup olmadığını, gerekli belgelerin toplanıp toplanmadığını ve gerektiğinde uzman görüşüne başvurulup başvurulmadığını özen borcu kapsamında incelemektedir. Bu ölçüt, dernek yönetiminde sergilenen her türlü ihmali, görevi savsaklamayı veya araştırma yapmaksızın karar almayı doğrudan kusur sayan objektif bir denetim standardı oluşturur.

Yönetim Kurulu Kararlarında Menfaat Çatışması ve Oy Yasağı

Dernek yöneticisinin özen ve sadakat borcunun somut bir görünümü, kendi kişisel menfaatiyle çatışan konularda tarafsız karar alamayacağı hallerdir. Türk Medeni Kanunu bu ihtimali açık bir hükümle düzenlemiştir.

Bu hüküm lafzen “dernek üyesi” ifadesini kullansa da, yönetim kurulu üyeleri de birer dernek üyesi olduklarından kural onlar için de geçerlidir. Uygulamada bu yasağın en somut sonucu, bir yöneticinin kendi hesap verme dönemine ilişkin ibra oylamasında oy kullanamamasıdır: ibra, tanımı gereği “dernek ile kendisi arasındaki bir hukuki işlem” niteliğindedir ve ilgili yönetici, kendi ibrasına dair genel kurul kararına katılamaz. Aynı ilke, yönetim kurulu üyesine tüzükte öngörülenin dışında huzur hakkı, ikramiye veya benzeri bir ödeme yapılmasına ilişkin kararlar için de geçerlidir; uygulamada mahkemeler, yönetim kurulu üyelerine genel kurulca belirlenen ücret, huzur hakkı, risturn ve yolluk dışında başka hiçbir ad altında ödeme yapılamayacağını istikrarlı biçimde vurgulamaktadır. Böyle bir ödemeye ilişkin kararın alındığı toplantıda, ödemeden yararlanacak üyenin oy kullanmış olması, hem TMK m.82’nin ihlali hem de kararın hukuka aykırılığına ilişkin ayrı bir dayanak oluşturur. Menfaat çatışması yasağına aykırı şekilde kullanılan oy, kararın alınmasında etkili olmuşsa kararın iptali veya butlanı tartışmasını da beraberinde getirir.

Yönetim Kurulunun Teşekkülü ve Eksik Kurulla Alınan Kararlar

Yönetim kurulunun kolektif bir organ olarak sorumluluğu değerlendirilirken, kurulun yasal asgari teşekkül şartlarını taşıyıp taşımadığı da gözden kaçırılmamalıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesi uyarınca yönetim kurulu, dernek tüzüğünde belirtilen sayıda ve beş asıl, beş yedek üyeden az olmamak üzere oluşur. Üye sayısı boşalmalar sebebiyle tam sayının yarısının altına düşerse, genel kurul kalan yönetim kurulu üyeleri veya denetim kurulu tarafından bir ay içinde toplantıya çağrılmak zorundadır; bu çağrı yapılmazsa üyelerden birinin istemi üzerine sulh hâkimi üç üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir.

Bu hükmün sorumluluk hukukuna yansıması şudur: yasal asgari sayının altına düşmüş, tamamlama prosedürü işletilmeden fiilen toplanıp karar alan bir kurulun kararları, organ teşekkülü bakımından sakat bir zeminde alınmış olur. Böyle bir durumda kalan üyelerin, kurulun eksik teşekkülüne rağmen işlemlere devam etmesi, tek başına ayrı bir özen ihlali olarak değerlendirilebilir; zira basiretli bir yönetici, kurulun yasal teşekkül şartlarını taşımadığını bildiği halde genel kurulu toplantıya çağırma veya sulh hâkiminden görevlendirme talep etme yükümlülüğünü ihmal etmemelidir.

Yetkisiz Temsil Halinde Dernek mi, Yönetici mi Sorumlu Olur?

Derneğin hak kazanması ve borç altına girmesi, temsil yetkisinin tüzüğe ve kanuna uygun kullanılmasına bağlıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 85. maddesi, temsil görevinin yönetim kurulunca üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye devredilebileceğini öngörür. Dernek tüzüğünün hangi unvanları taşıyan üyelerin müşterek ya da münferit imzasıyla derneği borç altına sokabileceğini göstermesi ise Dernekler Kanunu’nun bir tüzük zorunluluğu olarak öngördüğü bir konudur.

Tüzüğün temsil yetkisini ve borçlanma usulünü ayrıca düzenlemesi kanunen zorunlu olduğundan, bir yönetim kurulu üyesinin tüzükte öngörülen çift imza kuralına uymaksızın tek başına işlem yapması, yönetim kurulu kararı bulunmaksızın taahhüt altına girmesi veya borçlanma usulüne aykırı davranması, hem TMK m.85 hem de tüzüğün 5253 sayılı Kanun’un 4. maddesi uyarınca zorunlu kıldığı hükümlerin ihlali anlamına gelir ve yetkisiz temsil halini doğurur.

Yetkisiz temsilin sonuçları Türk Borçlar Kanunu’nun 46 ve 47. maddelerinde düzenlenmiştir. Yetkisiz bir kişinin dernek adına yaptığı işlem, ancak dernek yetkili organının onaması halinde derneği bağlar; onama verilmezse işlem dernek bakımından baştan itibaren hükümsüz kalır ve yalnızca işlemi yapan yönetim kurulu üyesi, işleme güvenen üçüncü kişinin bu güvenden doğan zararından (menfi zarar, kusuru ispatlanamazsa hakkaniyet gerektiriyorsa müspet zarar da dahil) şahsen sorumlu olur. Zarar gören üçüncü kişi, dernek ile yetkisiz temsilciyi aynı anda asli dava arkadaşı olarak dava edemez, çünkü bu iki sorumluluk birbirini dışlar; bunun yerine asıl talebini derneğe, fer’i talebini yetkisiz temsilciye yönelttiği terditli (kademeli) bir dava açabilir. Bu ayrımın tek istisnası, yöneticinin fiilinin aynı zamanda bağımsız bir haksız fiil teşkil etmesi ve derneğin Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında haksız fiil sorumluluğunun doğmasıdır; böyle bir durumda dernek ile yönetici müteselsilen sorumlu tutulabilir.

Muhasebeci veya Saymanın Kusurundan Yönetim Kurulu Sorumlu mudur?

Derneğin faaliyet hacmi büyüdükçe yönetim kurulu üyelerinin tüm idari ve mali işleri bizzat yürütmesi fiilen mümkün olmaktan çıkar; bu nedenle muhasebeci, sayman veya idari personel gibi yardımcı şahıslar görevlendirilir. Bu kişilerin kusurlu eylemlerinden yönetim kurulunun sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu’nun 507. maddesi çerçevesinde belirlenir. Maddenin birinci fıkrasına göre, vekil yetkisi dışına çıkarak işi başkasına gördürürse onun fiilinden kendisi yapmış gibi doğrudan sorumludur; ikinci fıkraya göre ise vekil başkasına iş gördürmeye yetkiliyse, yalnızca seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür. Dernek tüzüğü veya genel kurul kararı yönetim kuruluna personel istihdamı veya işi bir uzmana tevdi etme yetkisi tanımışsa, yöneticinin sorumluluğu mutlak bir netice sorumluluğu olmaktan çıkar ve kusur sorumluluğuna dönüşür: yönetici, yardımcı şahsı seçerken (culpa in eligendo), talimat verirken (culpa in instruendo) ve denetlerken (culpa in custodiendo) basiretli bir yöneticiden beklenen özeni gösterip göstermediği üzerinden değerlendirilir. Aynı ilke, adam çalıştıranın sorumluluğunu düzenleyen Türk Borçlar Kanunu’nun 66. maddesinde de yer alır; adam çalıştıran, seçim, talimat ve denetimde gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Bu noktada derneğin kendi iç denetim mekanizmasının varlığı, yönetim kurulunun kendi gözetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 86. maddesi uyarınca derneklerde üç asıl, üç yedek üyeden az olmamak üzere bir denetim kurulu bulunur ve bu kurul denetim sonuçlarını yönetim kuruluna ve genel kurula rapor eder. 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 9. maddesi bu iç denetim yükümlülüğünü daha da açık kılar:

Kanun koyucunun burada benimsediği ilke, dernek içindeki denetim katmanlarının birbirini ikame etmediğidir. Bu ilkenin doğal uzantısı olarak, derneğin bir denetim kurulunun bulunması veya bağımsız denetim yaptırılmış olması da yönetim kurulunun yardımcı personel üzerindeki gözetim ve denetim yükümlülüğünü hafifletmez. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi’nin 16.05.2024 tarihli, E. 2021/1644 ve K. 2024/998 sayılı kararında, yönetim kurulunun işlerin yönetimi için gereken titizliği göstermediği ve basiretli bir yönetici gibi davranmadığı hallerde kendi kusurlarından doğan zararlardan şahsen sorumlu olacağı açıkça vurgulanmıştır. Uygulamada mahkemeler, banka hesap hareketlerinin aylarca kontrol edilmediği, kasa mevcudunun sayılmadığı, muhasebe fiş ve faturalarının incelenmediği veya yardımcı personele boş imzalı çek yaprağı ya da tek başına kullanılabilir banka şifresi tevdi edildiği hallerde yöneticilerin gözetim görevini yerine getirmediği ve yardımcı şahsın fiilinden bağımsız olarak kendi ihmalleri sebebiyle doğan zarardan doğrudan sorumlu olduğu sonucuna varmaktadır. Nitekim Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23. Hukuk Dairesi’nin 07.05.2025 tarihli, E. 2025/68 ve K. 2025/436 sayılı kararında da, özensiz ve sorumsuz davranan yöneticilerin bu tutumları sebebiyle doğan zarardan kişisel olarak sorumlu tutulacağı hükme bağlanmıştır. Buna karşılık, periyodik mali denetim yaptırmış, çift imza ve yetkilendirme prosedürlerini işletmiş ve buna rağmen yardımcı şahıs olağan denetimlerle tespiti mümkün olmayan sofistike bir hile ile zarara yol açmışsa, özen ve denetim görevini noksansız yerine getirdiğini ispatlayan yöneticiye kusur izafe edilemez.

Karara Muhalif Kalan veya Toplantıya Katılmayan Üyenin Sorumluluğu

Yönetim kurulunun kolektif işleyişi, üyelerin otomatik ve toplu bir sorumluluk altında olduğu anlamına gelmez. Birden fazla üyenin ortak iradesiyle alınan ve derneğe zarar veren bir kararda, Türk Borçlar Kanunu’nun 61. maddesi uyarınca zarara birlikte sebep olan kişiler müteselsilen sorumlu tutulur; ancak bu müteselsil sorumluluğun ön koşulu, üyenin zarar doğuran karara fiilen ve iradi olarak katılmış, kararı onaylamış olmasıdır. Sorumluluğun tespitinde birinci derecede delil, dernek karar defterindeki imza ve kabul iradesidir; kararın altında imzası bulunmayan, müzakereye katılmayan bir üyenin sırf yönetim kurulu üyesi sıfatını taşıması sebebiyle diğer üyelerin fiilinden sorumlu tutulması, sorumluluk hukukunun kusur ilkesiyle bağdaşmaz.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi’nin 07.02.2024 tarihli, E. 2023/2190 ve K. 2024/157 sayılı kararında da vurgulandığı üzere, kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları kanundan ve kuruluş belgelerinden doğan yükümlülüklerini ancak kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde verdikleri zarardan sorumlu tutulabilir; sorumluluğun kaynağı her zaman kişisel kusurdur, organ sıfatının kendisi değildir. Bu ilkenin en somut sonucu, karara aleyhte oy kullanan üyenin durumunda ortaya çıkar. Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesindeki “organlar ancak kusurlarından dolayı sorumludur” kuralı gereğince, hukuka veya dernek menfaatine aykırı gördüğü bir tasarrufa karşı aleyhte oy kullanan üye, özen borcunu bizzat yerine getirdiğini ve zararlı fiilin gerçekleşmesini engellemeye çalıştığını ispatlamış olur. Bu korumanın tam olarak işlemesi için üyenin yalnızca ret oyu kullanmakla yetinmeyip muhalefetini gerekçeleriyle birlikte karar defterine şerh düşürmesi gerekir; muhalefet şerhi, üye ile zarar arasındaki illiyet bağını keser ve bu üye aleyhine açılacak bir sorumluluk davası kusur yokluğu nedeniyle reddedilir.

Benzer bir değerlendirme, haklı bir mazeretle (sağlık sorunu, şehir dışında bulunma, usulüne uygun tebligat yapılmamış olması gibi) toplantıya katılmayan üye için de geçerlidir; gıyabında alınan kararlara iradi bir katılımı bulunmadığından, kural olarak bu üyenin de şahsi sorumluluğu doğmaz. Ancak bu muafiyet sınırsız değildir: bir üyenin sürekli ve mazeretsiz biçimde toplantılara katılmaması, yönetim görevini fiilen terk etmesi veya gıyabında alınan ağır hukuka aykırı bir karardan haberdar olmasına rağmen denetim kuruluna bildirmek, sonraki toplantı tutanağına itiraz şerhi düşmek ya da genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırmak gibi makul tedbirleri almaktan kaçınması, bağımsız bir ihmal kusuru olarak ayrıca değerlendirmeye açılabilir.

Sorumluluk Durumlarının Özeti

İç İlişkide Rücu ve Tazminatın Paylaştırılması

Zarara birlikte sebep olan yönetim kurulu üyeleri, dış ilişkide derneğe karşı müteselsilen sorumlu olsa da, bu teselsül üyeler arasındaki iç ilişkide zararın eşit paylaşılacağı anlamına gelmez. Türk Borçlar Kanunu’nun 62. maddesinin birinci fıkrası, tazminatın müteselsil borçlular arasında paylaştırılmasında her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığının esas alınacağını öngörür. Derneğe zararın tamamını ödemek zorunda kalan bir yönetici, kendi kusur payını aşan kısım için diğer kusurlu üyelere rücu edebilir ve bu noktada zarar görenin haklarına halef olur; mahkeme rücu davasında her üyenin somut olaydaki rolünü, kasıt veya ihmal derecesini ve karardan şahsi menfaat sağlayıp sağlamadığını ayrı ayrı değerlendirerek nihai payları belirler. Rücu talebindeki zamanaşımı, zararın doğduğu tarihten değil, müteselsil sorumlulardan birinin kendi payını aşacak şekilde fiilen ödeme yaptığı tarihten itibaren işlemeye başlar. Buna karşılık, zarar doğuran karara muhalefet şerhi düşen veya haklı mazeretle katılmayan üyenin kusuru bulunmadığından, bu üyeye rücu edilmesi de mümkün değildir.

Genel Kurulun İbra Kararı Sorumluluğu Ortadan Kaldırır mı?

Genel kurul, Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesi uyarınca derneğin en yetkili organıdır; derneğin diğer organlarını denetler ve haklı sebeplerle her zaman görevden alabilir. Bu denetim yetkisinin somut yansıması, her faaliyet dönemi sonunda yapılan ibra oylamasıdır. İbra, yönetim kurulunun geçmiş dönem faaliyetlerinin ve hesaplarının tüzüğe ve kanuna uygun bulunduğunun onaylanmasıdır ve kural olarak ibra edilen döneme ilişkin sorumluluk davası açma hakkını düşürür.

Ancak bu koruyucu etki sınırsız değildir. İbranın hukuken geçerli sayılabilmesi için “açık ibra” niteliğinde olması, yani faaliyet dönemine ait gelir-gider kalemlerinin, banka hareketlerinin ve bilançonun tüm ayrıntılarıyla ve vasat yetenekli, ortalama dikkatli bir dernek üyesinin anlayıp denetleyebileceği bir açıklıkla genel kurula sunulmuş ve incelenmiş olması gerekir. Uygulamada yerleşik ilkeye göre, genel kurula yüzeysel rakamlar sunulması veya işlemlerin gerçek mahiyetinin gizlenmesi halinde alınan ibra kararı, gizlenen işlemler bakımından hiçbir hukuki koruma sağlamaz; ibranın kapsamı yalnızca genel kurulun doğrudan bilgisine sunulan ve belgeyle desteklenen işlemlerle sınırlıdır. Yöneticinin bu süreçte kusursuzluk karinesinden yararlanması da mümkün değildir; dernek malvarlığında bir eksilme veya usulsüzlük tespit edildiğinde, bunun kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispat yükü yöneticiye aittir.

Bu bağlamda, yukarıda değinilen menfaat çatışması yasağının (TMK m.82) ibra oylamasındaki uygulaması özellikle önemlidir: ibra edilecek yönetim kurulu üyesi, kendi ibrasına ilişkin genel kurul kararında oy kullanamaz. İlgili üyenin bu yasağa rağmen kendi ibrasına oy kullanmış olması, ibra kararının hem şekli hem de esasa ilişkin geçerliliğini tartışmalı hale getirir.

Genel kurulun bilgisine hiç sunulmamış, faaliyet raporunda yer almayan veya sahte belgelerle gizlenmiş usulsüz işlemler bakımından ibra savunmasının hiçbir hukuki geçerliliği yoktur; zira burada genel kurulun iradesi yanıltılmış veya hiç oluşmamıştır. Türk Borçlar Kanunu’nun 36. maddesinde düzenlenen aldatma (hile) hükümleri gereğince, muhatabın kasti yanıltması veya bilerek susması neticesinde iradesi sakatlanan bir tarafın tesis ettiği tasarrufi işlem hukuken korunmaz; genel kurulun gizlenen işlemler hakkındaki ibra iradesi de bu ilkenin bir uzantısı olarak geçersiz kalır. Aynı şekilde, yöneticinin eylemi güveni kötüye kullanma (TCK m. 155), dolandırıcılık (TCK m. 157-158) veya özel belgede sahtecilik (TCK m. 207) gibi bir suç teşkil ediyorsa, kamu düzenine ilişkin bu tür fiillerin ibra yoluyla affedilmesi mümkün değildir; genel kurulun bu yöndeki iradesi hukuken sonuç doğurmaz.

Hukuka Aykırı İbra Kararına Karşı İptal Davası

Usulsüz bir ibra kararına karşı hukuki yol, Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesinde düzenlenen genel kurul kararının iptali davasıdır.

Toplantıda hazır bulunan bir üyenin iptal davası açabilmesi için ibraya aleyhte oy kullanmış ve bu muhalefetini toplantı tutanağına şerh düşürmüş olması gerekir; ibraya olumlu oy veren veya çekimser kalan üye, sonradan kendi olumlu iradesiyle oluşan kararın iptalini talep edemez. Bu bir aylık ve üç aylık süreler hak düşürücü niteliktedir ve mahkemece re’sen gözetilir. Buna karşılık, ibra kararı tüzükteki emredici nisap kurallarına aykırı alınmışsa, toplantı çağrı usulüne tamamen aykırı yapılmışsa veya kanunun emredici hükümlerini ya da ahlaka aykırı fiilleri onaylıyorsa, artık bir iptal edilebilirlik değil mutlak butlan veya yokluk söz konusudur; bu hallerde hiçbir hak düşürücü süreye tabi olmaksızın her zaman butlanın tespiti istenebilir. Genel kurula hiç açıklanmamış, gizlenmiş işlemler bakımından ise ayrıca bir iptal davası açmaya dahi gerek yoktur; zira bu işlemler zaten ibranın kapsamı dışındadır ve dernek, doğrudan sorumlu yöneticiler aleyhine tazminat davası açabilir.

Görevden İstifa Geçmiş Dönem Sorumluluğunu Sona Erdirir mi?

Göreve başlayan bir yönetim kurulu üyesinin dilediği zaman görevinden ayrılma hakkı, Anayasa ile güvence altına alınan kişi özgürlüğünün ve sözleşme serbestisinin doğal bir uzantısıdır. İstifa, tek taraflı ve muhataba ulaştığı anda hüküm doğuran bozucu yenilik doğuran bir irade beyanıdır; yönetim kurulunun veya genel kurulun ayrıca bir kabul kararı almasına gerek olmaksızın, dilekçenin yetkili mercie ulaşmasıyla üyenin organ sıfatı ve temsil yetkisi kendiliğinden sona erer. Ne var ki bu sonuç yalnızca ileriye etkilidir (ex nunc); istifa, görevde bulunulan dönemde işlenen hukuka aykırı fiillerin veya ihmallerin üzerini örten bir aklama mekanizması değildir. Yöneticinin görev süresi içinde imza attığı bir kararın derneğe verdiği zarardan doğan sorumluluk, o kararın alındığı ve uygulandığı tarihte doğmuş olup istifa bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

İstifa eden üyenin dernek tüzel kişiliğine karşı hesap verme, dernek defterlerini, evraklarını, banka şifrelerini ve dernek mallarını eksiksiz devretme yükümlülüğü de görev sona erdikten sonra devam eder; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 25.05.2022 tarihli, E. 2020/716 ve K. 2022/661 sayılı kararında da ortaya konulduğu üzere, kendisine gelen kaynakları derneğin amacı doğrultusunda kullandığını ispat yükü ilgili yöneticiye aittir; kendisine tevdi edilen kaynakların meşru amaçla harcandığını tevsik edici belgelerle ispatlayamayan istifa etmiş yönetici, tazminat sorumluluğundan kurtulamaz. Öte yandan istifa tarihinden sonra derneği temsilen işlem yapmaya devam eden bir kişi artık kesin olarak yetkisiz temsilci konumundadır ve bu işlemlerden şahsen sorumlu olur; dernek ise istifa öncesi döneme ait yetkisiz veya özensiz işlemler nedeniyle üçüncü kişilere ödemek zorunda kaldığı tazminatı, istifa etmiş olsa dahi ilgili eski yöneticiye rücu ederek tahsil edebilir.

Tazminat Davasında Zamanaşımı Süresi Nedir?

Dernek ile yönetim kurulu üyesi arasındaki iç ilişki vekalet kıyasına dayandığından ve Türk Medeni Kanunu ile 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nda bu tür sorumluluk davaları için özel bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden, Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesindeki genel kural devreye girer: kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Anonim şirket yöneticileri için Türk Ticaret Kanunu’nun 560. maddesinde öngörülen kısa özel zamanaşımı süreleri, dernekler ticari şirket niteliğinde olmadığından doğrudan uygulanmaz. Bu on yıllık süre, kural olarak zararın meydana geldiği tarihten işlemeye başlar; ancak görevde bulunan bir yöneticinin kendi aleyhine dava açması fiilen beklenemeyeceğinden ve Türk Borçlar Kanunu’nun 153. maddesindeki zamanaşımının durmasına ilişkin ilke bu duruma da ışık tuttuğundan, süre en geç ilgilinin yöneticilik sıfatının sona erdiği (istifa, görev süresinin dolması veya azil) tarihten itibaren işletilmelidir.

Yöneticinin eylemi aynı zamanda ceza kanunlarına göre suç teşkil ediyorsa, örneğin dernek fonlarının şahsi menfaate kullanılması, kayıtların tahrif edilmesi veya sahte belge düzenlenmesi gibi hallerde güveni kötüye kullanma (TCK m. 155), dolandırıcılık (TCK m. 157-158) veya özel belgede sahtecilik (TCK m. 207) söz konusu olabilir. Böyle bir durumda Türk Borçlar Kanunu’nun 72. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesi devreye girer: tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu uzamış zamanaşımı süresi uygulanır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 25.05.2022 tarihli, E. 2020/716 ve K. 2022/661 sayılı kararında tereddüde yer bırakmayacak şekilde açıklandığı üzere, uzamış ceza zamanaşımının uygulanabilmesi için fiilin ceza kanunlarına göre suç oluşturması ve cezayı gerektirmesi yeterli olup, fail hakkında ayrıca bir ceza davası açılmış, mahkûmiyet kararı verilmiş, hatta soruşturma yapılmış olması dahi gerekli değildir; kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmiş veya hiç şikâyet edilmemiş olması da ceza zamanaşımının uygulanmasına engel oluşturmaz. Hukuk hâkimi, önündeki uyuşmazlıkta eylemin suç teşkil edip etmediğini bizzat inceleyerek Türk Ceza Kanunu’nun 66. maddesindeki dava zamanaşımı sürelerini re’sen uygulayabilir. Örneğin dernek parasının mal edinilmesi şeklinde tecelli eden hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma suçunda (TCK m. 155/2) sekiz yıllık, nitelikli dolandırıcılıkta (TCK m. 158) on beş yıllık asli zamanaşımı süresi söz konusu olup, Türk Ceza Kanunu’nun 67. maddesindeki kesme veya durma sebeplerinin varlığı halinde bu süreler yarı oranında uzayarak yirmi iki buçuk yıla kadar çıkabilmektedir.

Konuya ilişkin derdest veya kesinleşmiş bir ceza yargılamasının bulunması halinde, ceza mahkemesi kararının hukuk davasına etkisi Türk Borçlar Kanunu’nun 74. maddesi çerçevesinde belirlenir. Hukuk hâkimi ceza mahkemesinin beraat kararıyla ilkesel olarak bağlı değildir; ancak ceza mahkemesinin maddi vakıanın varlığına, eylemin hukuka aykırılığına ve failin kim olduğuna ilişkin kesinleşmiş tespitleri, hukuk mahkemesi için bağlayıcı kesin delil niteliği taşır.

Sık Sorulan Sorular

Dernek yönetim kurulu üyesi kişisel malvarlığıyla sorumlu mudur?

Evet, ancak yalnızca kusurlu davranışları nedeniyle. Yönetici, organ sıfatıyla yetkileri dahilinde hareket ettiği sürece dernek adına borç altına girer; kusurlu bir işlemle derneğe veya üçüncü kişilere zarar verdiğinde ise Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesi uyarınca kişisel malvarlığıyla sorumlu tutulur.

Yönetim kurulunun tüm üyeleri her karardan birlikte mi sorumludur?

Hayır. Müteselsil sorumluluk yalnızca zarar doğuran karara fiilen katılan, kararı onaylayan ve karar defterinde imzası bulunan üyeleri kapsar. Karara katılmayan veya muhalefet şerhi düşen üye sorumlu tutulamaz.

İbra edilen bir yönetim kurulu üyesi tekrar dava edilebilir mi?

Genel kurula tam ve doğru şekilde açıklanmış, incelenmiş işlemler bakımından hayır. Ancak gizlenen, bilançoya yansıtılmayan veya yanıltıcı bilgiyle sunulan işlemler ibra kapsamı dışında kalır ve bu işlemler yönünden dava hakkı devam eder.

Yönetim kurulu üyesi kendi ibrasına oy kullanabilir mi?

Kullanamaz. Türk Medeni Kanunu’nun 82. maddesi, dernek ile kendisi arasındaki bir işlemde üyenin oy kullanmasını yasaklar; ibra oylaması da bu kapsamdadır.

Görevden istifa eden yönetici geçmiş dönem borçlarından kurtulur mu?

Hayır. İstifa yalnızca ileriye etkilidir; görevde bulunulan dönemde işlenen hukuka aykırı fiillerden doğan sorumluluk istifadan sonra da devam eder.

Muhasebecinin zimmetinden yönetim kurulu sorumlu tutulur mu?

Yönetici, muhasebeciyi seçerken, talimat verirken ve denetlerken basiretli bir yöneticiden beklenen özeni gösterdiğini ispatlayabilirse sorumlu tutulmaz. Bu özeni gösteremediği, örneğin banka hesaplarını uzun süre kontrol etmediği hallerde ise doğrudan sorumludur.

Yetkisiz temsille dernek adına yapılan sözleşmeden kim sorumludur?

Dernek, işleme icazet vermedikçe sorumlu tutulamaz. İcazet verilmezse işlem hükümsüz kalır ve yalnızca yetkisiz işlemi yapan yönetim kurulu üyesi, üçüncü kişinin bu işleme güvenmesinden doğan zarardan sorumlu olur.

Dernek yönetim kurulu üyesine karşı tazminat davasında zamanaşımı süresi ne kadardır?

Kural olarak on yıldır. Eylem aynı zamanda suç teşkil ediyorsa, Türk Ceza Kanunu’ndaki daha uzun dava zamanaşımı süreleri (örneğin nitelikli dolandırıcılıkta on beş yıl) uygulanır.

Toplantıya mazeretsiz katılmayan üye her zaman sorumluluktan kurtulur mu?

Hayır. Tek seferlik ve haklı bir mazeretle katılmama kural olarak sorumluluk doğurmaz; ancak sürekli ve mazeretsiz ilgisizlik, yönetim görevinin fiilen terki niteliğinde bir ihmal olarak ayrıca değerlendirilebilir.

Yönetim kurulu üyeleri arasında tazminat nasıl paylaştırılır?

Derneğe ödeme yapan üye, kendi kusur payını aşan kısım için diğer kusurlu üyelere rücu edebilir. Paylaşım, her üyenin kusurunun ağırlığına ve olaydaki rolüne göre belirlenir; kusuru bulunmayan üyeye rücu edilemez.

Sonuç

Dernek yönetim kurulunun hukuki sorumluluğu, organ teorisi ile vekalet kıyasının kesiştiği, kusur esasına dayalı ama uygulamada oldukça katı işletilen bir sorumluluk rejimidir. Yöneticinin korunması için tek başına organ sıfatı yetmez; kararın alınma süreci, oy kullanımı, tüzüğe ve mevzuata uygunluk, yardımcı personel üzerindeki denetim, genel kurula sunulan bilgilerin şeffaflığı ve istifa sonrası hesap verme yükümlülüğü, sorumluluğun doğup doğmayacağını belirleyen unsurlardır. Gerek dernek yöneticisi olarak kendi sorumluluğunuzun sınırlarını netleştirmek, gerekse bir yöneticinin kusuru nedeniyle uğradığınız zararın tazmini için hukuki yol izlemek istiyorsanız, sürecin başında konusunda deneyimli bir dernek yöneticisine karşı tazminat davası avukatından destek almanız, hem ispat stratejisinin hem de zamanaşımı ve dava şartlarının doğru yönetilmesi bakımından belirleyici olacaktır.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Yönetim Kurulunun Hukuki Sorumluluğu yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek yönetim kurulu, derneğin yürütme ve temsil organı olarak tüzüğe ve kanuna uygun şekilde toplanan, karar alan ve derneği üçüncü kişilere karşı temsil eden zorunlu bir organdır; görevleri arasında derneği idare etmek, kararlarını karar defterine geçirmek, genel kurulu gerektiğinde toplantıya çağırmak, temsil yetkisini üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye devretmek ve dernek adına yapılan işlemlerin hukuka uygunluğunu gözetmek yer alır. Ancak bu yetkiler sınırsız değildir; yönetim kurulu ancak kanunda ve tüzükte öngörülen toplantı ve karar yeter sayılarına uyarak, genel kurulun iradesini aşmadan ve temsil yetkisini usulüne uygun şekilde devrederek hareket edebilir. Aşağıda yönetim kurulunun görev ve yetkilerini, bu yetkilerin sınırlarını ve uygulamada en çok karşılaşılan uyuşmazlık noktalarını 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 5253 sayılı Dernekler Kanunu, Dernekler Yönetmeliği ve yerleşik yargı içtihadı ışığında ele alıyoruz.

Yönetim Kurulunun Genel Görev ve Yetkileri Nelerdir?

Dernekler hukukunun temel dayanağı olan organ teorisi uyarınca, tüzel kişiliğin hak ve fiil ehliyeti ancak kanun ve tüzükle tayin edilmiş meşru organlar vasıtasıyla hayat bulur. Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesi bu ilkeyi açıkça ortaya koyar: tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır, organlar hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar, organlar kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludur. Türk Medeni Kanunu’nun 72. maddesine göre derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur; bu üç organın görev, yetki ve sorumlulukları başka bir organa devredilemez.

Yönetim kurulu bu yapı içinde derneğin yürütme ve temsil organıdır. Bu tanımdan doğan görev ve yetkiler şu şekilde sıralanabilir:

• Derneği idare etmek: Günlük işleri yürütmek, faaliyetleri planlamak, tüzükte belirtilen amaç ve çalışma konularını hayata geçirmek.
• Derneği temsil etmek: Üçüncü kişilerle hukuki işlem yapmak, sözleşme akdetmek, dava açmak veya davada husumete ehil olmak; bu yetki kural olarak kurul hâlinde kullanılır, ancak üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye devredilebilir.
• Kolektif karar almak: Toplantı ve karar yeter sayılarına uygun şekilde toplanıp derneğin iradesini oluşturmak.
• Karar defteri, üye kayıt defteri, gelir gider defteri gibi zorunlu defterleri tutmak: Dernekler Yönetmeliği’nin 32. maddesi uyarınca yönetim kurulu kararlarının tarih ve numara sırasıyla yazıldığı ve toplantıya katılan üyelerce imzalandığı karar defterinin usulüne uygun tutulması yönetim kurulunun sorumluluğundadır.
• Genel kurulu toplantıya çağırmak: Olağan genel kurulu tüzükte belirtilen sürede, olağanüstü genel kurulu ise gerekli hâllerde toplantıya çağırmak; üye sayısının yarısının altına düşmesi gibi durumlarda bu çağrı kanuni bir zorunluluğa dönüşür.
• Organ ve üyelik değişikliklerini bildirmek: 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 23. maddesi uyarınca genel kurulu izleyen otuz gün içinde yönetim ve denetim kuruluna seçilen asıl ve yedek üyelerin, üyeliğe kabul edilenlerin ve üyeliği sona erenlerin bilgilerini kırk beş gün içinde ilgili dernekler birimine bildirmek; dernek organlarında meydana gelen değişiklikler de aynı usule tabidir.
• Denetim kuruluyla iş birliği içinde çalışmak: Denetim kurulunun sunduğu raporları değerlendirmek ve gerekli önlemleri almak.

Karar alma sürecinin tarafsızlığı da kanunla güvence altına alınmıştır. Türk Medeni Kanunu’nun 82. maddesi uyarınca hiçbir dernek üyesi -yönetim kurulu üyeleri dahil- dernek ile kendisi, eşi, üstsoyu ve altsoyu arasındaki bir hukuki işlem veya uyuşmazlık konusunda alınması gereken kararlarda oy kullanamaz; tüzel kişi adına oy kullanacak kişi hakkında da aynı kural uygulanır. Bu emredici sınırlama, yönetim kurulu üyesinin kendi menfaatiyle çatışan bir konuda oy kullanarak nisabı veya karar çoğunluğunu etkilemesini engeller; bu kurala aykırı şekilde kullanılan oy, geçerli karar yeter sayısının hesabında dikkate alınmaz.

Bu görev ve yetkiler yönetim kurulunun “genel çerçevesini” oluşturur; ancak uygulamada asıl uyuşmazlıklar bu çerçevenin sınırlarında, yani kurulun ne zaman geçerli karar alabildiği, kimin derneği temsile yetkili olduğu ve genel kurul karşısındaki konumunun nereye kadar uzandığı noktalarında doğar. Aşağıdaki başlıklarda bu sınırları ayrıntılı olarak inceliyoruz.

Yönetim Kurulu Kararlarının Toplantı ve Karar Yeter Sayısı Nasıl Belirlenir?

Tüzel kişinin iradesinin hukuken geçerli sayılabilmesi, bu iradeyi oluşturan organın usulüne uygun toplanmış olmasına bağlıdır. 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 4. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi uyarınca dernek tüzüğünde yönetim ve denetim kurullarının görev ve yetkilerinin, ne suretle seçileceğinin, asıl ve yedek üye sayısının açıkça gösterilmesi zorunludur. Buna rağmen uygulamada birçok dernek tüzüğünde yönetim kurulunun toplantı ve karar yeter sayısına ilişkin ayrıntılı bir düzenlemeye yer verilmediği görülür.

Tüzükte bu yönde bir boşluk bulunması, yönetim kurulunun keyfi sayılarla toplanabileceği ya da kurul üyelerinden birkaçının dernek adına tek taraflı tasarrufta bulunabileceği anlamına gelmez. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 29.04.2021 tarihli, E. 2021/1899, K. 2021/8793 sayılı kararı, tüzükte daha yüksek bir yeter sayı öngörülmediği hâllerde genel kurul dışında kalan organlar için toplantı yeter sayısının kurul üye tam sayısının salt çoğunluğu, karar yeter sayısının ise toplantıya katılanların salt çoğunluğu olduğunu istikrarlı biçimde ortaya koymaktadır. Bu ilke, yönetim kurulunun tüzükte özel bir hüküm bulunmadığı sürece, asıl üye tam sayısının yarıdan bir fazlasının toplantıda bizzat hazır bulunmasını arar.

Toplantı yeter sayısı yalnızca oturumun açıldığı ilk an için değil, müzakerelerin sürdüğü ve oylamanın yapıldığı her aşama için geçerlidir. Toplantı esnasında üyelerin ayrılması sonucunda kurul mevcudunun salt çoğunluğun altına düşmesi hâlinde, toplantıya devam edilerek karar alınması mümkün değildir. Karar yeter sayısı ise ancak usulüne uygun şekilde toplanmış bir kurulda, toplantıya fiilen katılan üyelerin salt çoğunluğunun olumlu oyuyla sağlanabilir; tüzükte aksine veya daha ağırlaştırılmış bir oran öngörülmedikçe bu kural değişmez.

Üye Sayısının Yarıdan Aşağı Düşmesi Yönetim Kurulunun Yetkisini Nasıl Etkiler?

Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesi uyarınca yönetim kurulu, beş asıl ve beş yedek üyeden az olmamak üzere dernek tüzüğünde belirtilen sayıda üyeden oluşur. Aynı maddenin ikinci fıkrası, yönetim kurulu üye sayısının boşalmalar sebebiyle üye tam sayısının yarısının altına düşmesi hâlinde genel kurulun, kalan yönetim kurulu üyeleri veya denetim kurulu tarafından bir ay içinde toplantıya çağrılmasını; çağrı yapılmazsa üyelerden birinin istemi üzerine sulh hâkiminin üç üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirmesini emreder.

Bu boşalmaların çoğunlukla kaynağı istifadır. İstifa, bozucu yenilik doğuran tek taraflı bir irade beyanıdır ve hüküm doğurması diğer yönetim kurulu üyelerinin veya herhangi bir dernek organının kabulüne bağlı değildir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 28.12.2010 tarihli, E. 2010/5797, K. 2010/7597 sayılı ilamında, yönetim kurulu üyeliğinden istifa hâlinde diğer üyelerin istifayı kabul etmeme gibi bir hak ve yetkilerinin bulunmadığı açıkça vurgulanmıştır. İstifa dilekçesinin dernek yönetimine veya kayıtlarına ulaştığı andan itibaren üyelik sıfatı kendiliğinden sona erer ve ilgilinin oy kullanma, müzakereye katılma ve karar alma yetkileri derhal ortadan kalkar.

Üye sayısı tüzükte öngörülen tam sayının yarısının altına düştüğü andan itibaren yönetim kurulunun olağan sevk, idare, temsil ve tasarruf yetkileri kanun gereği kendiliğinden askıya alınır. Zira üye sayısı yarının altına düşen bir kurulun toplantı yeter sayısını sağlaması artık fiilen imkânsızdır. Bu tabloda kalan üyelerin yetkisi tek bir işleme hasredilmiştir: Derneği en geç bir ay içinde olağanüstü genel kurul toplantısına çağırmak. Kalan üyelerin bu aşamada olağan idari tasarruflara devam etmesi, üçüncü kişilerle sözleşme akdetmesi veya borçlandırıcı işlemlere girişmesi kanunen mümkün değildir; Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesinin ikinci fıkrası kalan üyelere genel kurulu toplantıya çağırma ödevi dışında herhangi bir yönetim veya temsil yetkisi tanımamıştır. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, yukarıda anılan 28.12.2010 tarihli, E. 2010/5797, K. 2010/7597 sayılı ilamının devamında, istifalar neticesinde yasal toplantı nisabını yitiren kurulun, yasa ve tüzükte öngörülen yarıdan bir fazla üyenin imzasını içermediğinden geçersiz bir karar hâlini aldığını tespit etmiştir.

Nisap Şartına Uyulmadan Alınan Kararların Hukuki Sonucu Nedir?

Organ kararlarındaki sakatlıklar hukuk sistemimizde iptal edilebilirlik, mutlak butlan ve yokluk olmak üzere üç kademede tezahür eder. Bir kararın yalnızca iptal edilebilir sayılması için, kararın kurucu unsurları bakımından kanuna ve tüzüğe uygun olarak teşekkül etmiş bir organ tarafından alınmış olması, sakatlığın ise içeriğe ilişkin bulunması gerekir. Buna karşılık toplantı ve karar yeter sayısı gibi kurucu unsurlarda noksanlık varsa, iptal edilebilirlikten değil; işlemin baştan itibaren hukuken hiç doğmadığını ifade eden yokluk veya butlan hâlinden söz edilir.

Uygulamada mahkemeler bu kurucu unsur eksikliğini “yokluk” olarak nitelendirse de, açtıkları davalarda çoğu zaman “iptal” terimini kullanmayı sürdürmektedir; bu, kavramsal bir çelişkiden çok, dava dilekçelerinde talep edilen sonucun mahkeme kararına yansımasından kaynaklanır. Yukarıda anılan Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 29.04.2021 tarihli, E. 2021/1899, K. 2021/8793 sayılı kararında, dava konusu yönetim kurulu kararının toplantı ve karar nisabına uygun şekilde alınmadığı gerekçesiyle davanın kısmen kabulüyle kararın iptaline hükmedilmesi de bu türdendir. Pratik açıdan sonuç aynıdır: nisap eksikliğiyle malul bir yönetim kurulu kararı, ister “yokluk” ister “iptal” başlığı altında değerlendirilsin, dernek tüzel kişiliğini bağlamaz ve hukuki menfaati bulunan her üye bu kararın hükümsüzlüğünün tespitini talep edebilir.

Uygulamada, toplantı yeter sayısının bulunmadığı hâllerde alınan kararların şekil ve kurucu unsurlardan tamamen yoksun kaldığı, bu nedenle hiçbir hukuki netice doğuramayacağı kabul edilmektedir. Nisap eksikliği nedeniyle bir üyenin ihracına yönelik yönetim kurulu kararının da aynı gerekçeyle yok hükmünde sayıldığı yerleşik uygulamadır. Yokluk veya mutlak butlanla malul kararların ileri sürülmesinde iptal davalarına özgü hak düşürücü süreler işlemez; hukuki menfaati bulunan her üye, herhangi bir süreye tabi olmaksızın bu kararların hükümsüzlüğünün tespitini isteyebilir ve mahkeme bu kurucu unsur eksikliğini kamu düzeni gereği davanın her aşamasında kendiliğinden gözetmekle yükümlüdür.

Boşalan Üyelik İçin Yedek Üyenin Göreve Çağrılması Zorunlu mudur?

Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesinin birinci fıkrasında hem asıl hem yedek üyelerin asgari sayısının emredici biçimde belirlenmesi, yönetim organının herhangi bir sebeple üye eksikliği yaşaması hâlinde tüzel kişiliğin ehliyetsiz kalmasını önleme ve kurumsal temsilde devamlılığı sağlama amacına yöneliktir. Yönetim kurulu üyeliğinde istifa, ölüm, üyelikten çıkarılma veya ehliyet kaybı gibi nedenlerle bir eksilme yaşandığında, sıradaki yedek üyenin asıl üyeliğe çağrılması yönetim kurulunun takdirine bırakılmış bir husus değil, kanuni ve tüzüksel bir mecburiyettir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 09.10.2025 tarihli, E. 2025/5968, K. 2025/7635 sayılı ilamında, kurul üye sayısının herhangi bir nedenle azalması durumunda yedek üyenin göreve davet edilmesi gerektiği, bunun tüzel kişiliğin organ meşruiyetinin vazgeçilmez bir ön şartı olduğu belirtilmiştir; bu karar esasen bir sendika uyuşmazlığında verilmiş olmakla birlikte, organ teşekkülü ve temsilde süreklilik ilkesi bakımından ortak kökene dayandığından dernekler hukukuna da kıyasen uygulanmaktadır.

Yedek üyenin göreve çağrılmasında izlenecek usul şu şekilde işler: Genel kurulda yapılan seçimlerde asıl üyelerin yanı sıra belirlenen yedek üyeler, aldıkları oy sayısına veya genel kurul tutanağındaki liste sırasına göre sıralanır. Bir asıl üyenin istifasıyla boşalma meydana geldiğinde, yönetim kurulu başkanı veya kalan üyeler gecikmeksizin toplanarak boşalmayı tespit etmeli ve listenin başındaki yedek üyeye yazılı bir çağrıda bulunmalıdır. Bu çağrının yazılı olması ispat güvenliği bakımından önemlidir; bildirimde istifa nedeniyle boşalma doğduğu, kendisinin sırası itibarıyla asıl üyeliğe davet edildiği ve göreve başlayıp başlamayacağına karar vermesi için makul bir süre tanındığı açıkça belirtilmelidir. Yedek üyenin görevi kabul etmemesi veya süresinde göreve başlamaması hâlinde aynı usul sıradaki yedek üye için işletilir. Bu sürecin karar defterine tarih ve sıra numarasıyla işlenmesi ve organ değişikliğinin mülki idare amirliğine bildirilmesi gerekir.

Yedek Üye Çağrılmadan Alınan Kararların Akıbeti Nedir?

Yönetim kurulları, tüzükte belirlenen sayıda üyenin bir araya gelmesiyle kolektif irade oluşturan çok üyeli organlardır. Asıl üyeliklerde boşalma meydana gelmesine rağmen yedek üyelerin göreve davet edilmemesi ve kurulun eksik bir heyetle toplanarak karar almaya devam etmesi, kararların hem usul hem meşruiyet zeminini zedeler. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, yukarıda anılan 09.10.2025 tarihli, E. 2025/5968, K. 2025/7635 sayılı ilamının devamında bu ilkesel yaklaşımı teyit ederek, kurul oluşumundaki usulsüzlüklerin ve demokratik kuralların ihlal edilmesinin yaratacağı hukuki yaptırımı ortaya koymuş; ilk derece mahkemesinin, iptali istenen yönetim kurulu kararının demokratik esaslara aykırı olamayacağına dair ilkenin ihlali niteliğinde olduğu yönündeki tespitini benimsemiştir. Bu içtihat uyarınca kurulda kalanların iradesi, artık tüzel kişiliğin gerçek iradesini değil, azınlığın iradesini yansıtır hâle gelir.

Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesi, dernek organlarının kararlarına karşı üyelerin yargı yoluna başvurma hakkını güvence altına almaktadır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 13.05.2024 tarihli, E. 2024/6484, K. 2024/8196 sayılı ilamında, ilgili kanunlarda yönetim kurulu kararlarına karşı doğrudan dava açılabileceğine ilişkin açık hüküm bulunmasa dahi, Türk Medeni Kanunu’nun derneklere ilişkin 83. maddesinde genel kurul ve yönetim kurulu kararlarına karşı dava açılabileceğinin düzenlendiği, bu nedenle yönetim kurulu kararının da yargısal denetime tabi olduğu kabul edilmiştir. Yedek üye çağrılmaksızın eksik üyeyle toplanarak alınan kararlara karşı, hukuki menfaati bulunan dernek üyeleri Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesi kapsamında iptal davası açabilir; zira yedek üyenin çağrılmamış olması yalnızca toplantı nisabını etkileyen teknik bir eksiklik değil, kurulun irade oluşturma ehliyetini sakatlayan esasa etkili bir hukuka aykırılıktır.

Eğer boşalmalar neticesinde üye sayısı Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesinin ikinci fıkrasındaki eşiğin altına, yani tam sayının yarısının altına düşmüşse, kalan üyelerin yedek üyeyi çağırma imkânı dahi kalmayabilir; bu durumda kalan üyelere tanınan tek yol, derneği bir ay içinde olağanüstü genel kurula götürmektir. Bu çağrı yapılmaksızın ve yedek üye mekanizması işletilmeksizin eksik heyetle alınan kararlar, kanunun emredici sistematiğine aykırı olup mutlak bir yetkisizlik ve hükümsüzlükle maluldür.

Toplantılara Mazeretsiz Katılmayan Üyenin Sorumluluğu Nedir?

Yönetim kurulu üyeliği, dernek tüzel kişiliğinin hak ve menfaatlerini koruma, işlerini basiretle yürütme ve organ toplantılarına bizzat iştirak etme mükellefiyeti yükleyen bir görevdir. Bir üyenin toplantılara sürekli ve geçerli bir mazereti olmaksızın katılmaması, üstlenilen idari özen borcunun açık bir ihlalidir. Bu durumun doğuracağı hukuki sonuç, öncelikle tüzükte özel bir düzenleme bulunup bulunmadığına göre değişir.

Dernek tüzüklerinde genellikle üst üste belirli sayıda toplantıya veya bir yıl içinde toplam belirli sayıda toplantıya mazeretsiz katılmayan üyenin istifa etmiş (müstafi) sayılacağı yönünde özel hükümlere yer verilir. Tüzükte bu yönde açık bir kural bulunması hâlinde, devamsızlığı tutanaklarla sabit olan üyenin kurul üyeliği tüzüğün amir hükmü gereğince kendiliğinden sona erer ve kurul bu durumu yalnızca tespit ederek sıradaki yedek üyeyi göreve çağırır. Tüzükte bu yönde bir hüküm bulunmuyorsa, yönetim kurulu kendi inisiyatifiyle bir üyeyi üyelikten ihraç edemez veya görevine son veremez; bu hâlde devreye genel kurulun denetim ve yaptırım yetkisi girer. Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesinin ikinci fıkrası, genel kurulun derneğin diğer organlarını denetleyeceğini ve onları haklı sebeplerle her zaman görevden alabileceğini düzenler; kurul toplantılarına mazeretsiz katılmayarak yönetim kurulunun toplanmasını ve nisap oluşumunu engelleyen üyenin bu tutumu, kanunun aradığı haklı sebebi oluşturur ve genel kurula azil yetkisi tanır.

Devamsızlığın hukuki sonucu görevden azledilmek veya müstafi sayılmakla sınırlı değildir. Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesinin ikinci fıkrası, tüzel kişi organlarında görev alan gerçek kişilerin kusurlu davranışları neticesinde doğan zararlardan şahsen sorumlu olacaklarını hükme bağlamıştır. Bir üyenin toplantılara mazeretsiz katılmaması sebebiyle nisap sağlanamaması, kurulun toplanamaması ve dernek adına ivedilikle alınması gereken kararların alınamaması hâlinde üyenin kusuru ortaya çıkar. Örneğin devamsızlık nedeniyle hak düşürücü sürede kanun yoluna başvurulamaması, vergi beyannamelerinin süresinde verilememesi sebebiyle dernek tüzel kişiliğine vergi ziyaı cezası kesilmesi veya süreli bir hibe başvurusunun kaçırılması hâllerinde doğan zarar, devamsızlık yapan üyenin kusurundan kaynaklanır. Türk Borçlar Kanunu’nun 506. maddesinde düzenlenen vekilin özen ve sadakat borcunu ihlal eden üye, dernek tüzel kişiliğine ve üçüncü kişilere verdiği zararları şahsen ve sınırsız olarak tazmin etmekle yükümlüdür; dernek tüzel kişiliği bu kusurlu üyeye karşı sorumluluk ve tazminat davası açabilir.

Temsil Yetkisi Yönetim Kurulu Üyelerinden Birine Nasıl Verilir?

Türk Medeni Kanunu’nun 85. maddesinin birinci fıkrası uyarınca temsil görevi, yönetim kurulunca üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye verilebilir. Kanun koyucu bu düzenlemeyle derneğin dış dünyayla ilişki kurma yetkisini aslen ve doğrudan yönetim kuruluna bir bütün olarak tevdi etmiştir; yönetim kurulu kolektif bir heyet olduğundan derneğin idaresi ve temsili kural olarak kurul hâlinde yerine getirilir. Ancak çok üyeli bir kurulun her işlem için toplanmasının pratik güçlüğü karşısında kanun, kurula temsil görevini üyelerinden birine veya üçüncü bir şahsa devretme yetkisi tanımıştır.

Temsil görevinin üyeler arasında ne şekilde paylaştırılacağı, tüzükte özel bir hüküm bulunup bulunmadığına göre şekillenir. Tüzükte temsilin münferit mi yoksa müşterek mi kullanılacağı açıkça tayin edilmişse yönetim kurulu bu çerçeveye uymak zorundadır; tüzükte açıklık bulunmaması hâlinde ise yönetim kurulu bu usulü serbestçe belirleyebilir. Temsil yetkisi, üyelerden yalnızca birine (örneğin başkana) tek başına tasarrufta bulunabilmesi için münferiden verilebileceği gibi, iki veya daha fazla üyenin birlikte irade beyanında bulunmasını zorunlu kılan müşterek temsil (çift imza kuralı) esasına göre de tahsis edilebilir. Uygulamada mali disiplini temin etmek amacıyla başkan ile genel sekreterin veya başkan ile sayman üyenin müşterek imzasıyla derneğin borç altına sokulabileceği yönünde kurallar yaygındır.

Temsil yetkisi bulunmayan veya imza sirkülerinde yetkilendirilmemiş olan yönetim kurulu üyeleri, kural olarak yetkili organ veya temsilcilerce dernek adına tesis edilen tasarruflardan ötürü şahsen sorumlu tutulamaz. Danıştay 9. Dairesi’nin 20.11.2024 tarihli, E. 2023/3919, K. 2024/6547 sayılı ilamı, yönetim kurulu içi temsil ve imza yetkisi dağılımının hukuki niteliğini incelemiş; Türk Medeni Kanunu’nun 85. maddesindeki bu hükmü dikkate alarak temsil ve imza yetkisinin dağılımının irdelenmesinin şart olduğunu belirtmiştir. Aynı ilamın devamında, vergisel yükümlülüklere ilişkin herhangi bir yetkisi bulunmadığı anlaşılan bir yönetim kurulu üyesinin, derneğin ödenmeyen vergi borçları nedeniyle takibe alınmasında ve hakkında haciz uygulanmasında hukuka uygunluk bulunmadığı gerekçesiyle işlemin iptaline karar verilmiştir. Bu içtihat, yönetim kurulu içi temsil yetkisi dağılımının basit bir iç görevlendirme olmadığını, üçüncü kişilere ve kamu idarelerine karşı işlemlerin meşruiyetini ve üyelerin şahsi sorumluluk sınırlarını belirleyen kurucu bir hukuki işlem olduğunu göstermektedir.

Yönetim Kurulu Başkanı Kurul Kararı Olmaksızın Hangi İşlemleri Yapabilir?

Dernekler hukukunda genel kabul gören kural, dernek başkanının tüzel kişiliğin tek başına karar mercii olmadığıdır. Başkan, yönetim kurulunun eşit haklara sahip üyelerinden biridir; görevi kurul toplantılarına başkanlık etmek ve kurul tarafından alınan kararların icrasını koordine etmekten ibarettir. Tüzükte açıkça başkana münferit temsil yetkisi tanınmadığı veya yönetim kurulunca usulüne uygun bir temsil yetkisi devri kararı bulunmadığı sürece, başkanın dernek adına tek başına borçlandırıcı veya tasarrufi işlem tesis etmesi hukuken mümkün değildir.

Kurul kararı olmaksızın bu ikinci gruptaki işlemleri tesis eden başkan, Türk Borçlar Kanunu’nun 46. ve devamı maddeleri çerçevesinde yetkisiz temsilci konumuna düşer. Yetkisiz temsilci tarafından akdedilen sözleşmeler, usulüne uygun toplanan yönetim kurulunun açık ve yazılı icazeti bulunmadıkça derneği bağlamaz. Kurul tarafından onaylanmayan bu tasarruflardan doğan zararlardan, Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesinin ikinci fıkrasındaki şahsi kusur sorumluluğu uyarınca münferiden tasarrufta bulunan başkan bizzat ve sınırsız şekilde sorumlu tutulur.

Temsil Yetkisinin Devri Karar Defterine Yazılmadıkça Geçerli midir?

Yönetim kurulunun temsil yetkisini kendi üyelerinden birine veya üçüncü bir kişiye devretmesi, şekle bağlı olmayan sıradan bir görevlendirme işlemi değildir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu’na dayanılarak çıkarılan Dernekler Yönetmeliği’nin 32. maddesi uyarınca tutulması zorunlu olan karar defteri, yönetim kurulu kararlarının tarih ve numara sırasıyla yazıldığı ve toplantıya katılan üyelerce imzalandığı resmi bir belgedir. Yönetim kurulunun temsil yetkisini devretme yönündeki kolektif iradesi, ancak bu deftere usulüne uygun olarak yazılması, tarih ve sayı alması ve toplantıda hazır bulunan üyelerin salt çoğunluğu tarafından imzalanması şartıyla hukuki vücut bulur.

Karar defterine kayıt ve imza zorunluluğu, salt bir ispat şartı değil; işlemin varlığını ve geçerliliğini sağlayan kurucu bir şekil şartıdır. Şifahi olarak, zımni bir kabule dayanılarak veya karar defterine işlenmeksizin adi bir kâğıda yazılıp imzalanan metinlerle üçüncü kişilere ya da bir kurul üyesine temsil yetkisi verilmesi hükümsüzdür. Karar defterinde usulüne uygun şekilde alınmış ve imzalanmış bir yönetim kurulu kararı bulunmadıkça, dernek adına işlem yapma yetkisi hiçbir kişiye bahşedilemez.

Uygulamada temsil yetkisinin üçüncü bir kişiye devredilmesi sürecinde, ilgili şahıs adına noterde temsil ve ilzam belgesi (vekaletname) düzenlenmesi gerekir. Noterler dernek tüzel kişiliği adına vekaletname tanzim ederken dernek karar defterinin aslı ile yetkilendirmeye ilişkin kararın eksiksiz suretini ararlar. Karar defterinde bu yönde bir karar bulunmaması veya kararın imza noksanlığıyla malul olması hâlinde çıkarılan vekaletname yetkisiz işlem mahiyetini alır. Bu şekilde usulsüz vekâletname alan kişi, hukuk aleminde tamamen bir yetkisiz temsilci (falsus procurator) statüsündedir; Türk Borçlar Kanunu’nun 46. ve devamı maddeleri uyarınca yetkisiz temsilcinin yaptığı işlemler, usulüne uygun toplanmış bir yönetim kurulu tarafından sonradan açıkça onanmadığı (icazet verilmediği) müddetçe derneği hiçbir surette bağlamaz; bu işlemlerden doğan sorumluluk yetkisiz temsilcinin şahsına aittir. Karar defterinde usulüne uygun bir yetkilendirme kararı olmaksızın üçüncü kişilere fiili görevlendirme yapan yönetim kurulu üyeleri de bu ihmallerinden ötürü derneğe ve zarar gören kişilere karşı şahsen sorumlu tutulur.

İç Yetki Sınırlamaları İyi Niyetli Üçüncü Kişilere Karşı İleri Sürülebilir mi?

Yönetim kurulu tarafından temsil yetkisi devredilirken, bu yetkinin kapsamına ilişkin çeşitli kısıtlamalar öngörülebilir: konu itibarıyla sınırlandırma, miktar itibarıyla sınırlandırma, coğrafi sınırlandırma veya müşterek imza kuralı bunlardan bazılarıdır. Ancak bu kısıtlamaların tamamı, özü itibarıyla dernek ile temsilci arasındaki iç ilişkiyi ilgilendiren normlardır. Bu sınırlamaların üçüncü kişiler nezdinde hüküm ifade edip etmeyeceği, güven teorisi ve iyi niyetin korunması ilkeleri çerçevesinde değerlendirilir.

Türk Medeni Kanunu’nun 3. maddesinde düzenlenen dürüstlük ve iyi niyet karinesi gereğince, hakkın doğumuna veya bir hukuki işlemin geçerliliğine engel olan bir hususu bilmeyen ve bilmesi kendisinden objektif olarak beklenemeyen üçüncü kişinin iyi niyeti hukuk düzeni tarafından korunur. Bir üçüncü kişinin, dernek adına işlem tesis eden temsilcinin karar defterine veya tüzüğe işlenmiş gizli iç sınırlamalarını bilmesi kural olarak beklenemez. Bu nedenle mülki amirliğe bildirilmemiş, dernekler kütüğüne tescil ettirilmemiş veya üçüncü kişilere açıkça ihtar edilmemiş iç temsil sınırlandırmaları, tamamen iç ilişkiye hasredilmiş talimatlar hükmündedir ve iyi niyetli üçüncü kişiyi bağlamaz.

İç sınırlamaların iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi, ancak sınırlandırmanın üçüncü kişi tarafından bilindiğinin veya bilinmesinin zorunlu olduğunun dernek tarafından ispatlanması hâlinde mümkündür. Buna karşılık, yalnızca yönetim kurulunun kendi arasında aldığı bir kararla belirlenen ve imza sirkülerinde açıkça gösterilmeyen iç yetki limitlerinin aşılması durumunda, dernek tüzel kişiliği iyi niyetli üçüncü kişiye karşı işlemin geçersizliğini ileri sürerek borçtan kurtulamaz; yapılan işlem derneği bağlar ve dernek üçüncü kişiye karşı taahhüt edilen edimleri ifa etmek zorunda kalır. Bu durumda derneğin tek çaresi, temsil yetkisini aşan ve derneği izinsiz borç altına sokan temsilciye rücu etmektir; bu kişi, Türk Medeni Kanunu’nun 50. maddesindeki şahsi kusur sorumluluğu uyarınca derneğin ödemek zorunda kaldığı bedeli ve uğradığı zararları şahsi malvarlığıyla tazmin etmekle yükümlüdür.

Yönetim Kurulu Genel Kurul İradesine Aykırı Karar Alabilir mi?

Türk Medeni Kanunu’nun 72. maddesi uyarınca derneğin zorunlu organları arasındaki yetki dağılımı kanunla korunmuştur; hiçbir organ diğerinin görev, yetki ve sorumluluklarını devralamaz. Genel kurul, Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesinin birinci fıkrası uyarınca üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı veren, dernek organlarını seçen ve derneğin diğer bir organına verilmemiş işleri gören, derneğin en yüksek ve egemen karar organıdır. Yönetim kurulu ise genel kurul tarafından seçilen ve onun belirlediği hedefler doğrultusunda icra faaliyetlerini yürüten bağımlı bir uygulama organıdır; genel kurulun iradesine aykırı, bu iradeyi etkisizleştiren veya genel kurulun daha önce aldığı bağlayıcı kararları ilga eden tasarruflarda bulunamaz.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 08.02.2024 tarihli, E. 2024/137, K. 2024/1703 sayılı ilamı, mevzuat veya tüzükte başka bir organa bırakılmamış konuları karara bağlama yetkisinin genel kurulda olduğunu tespit etmiş ve yönetim kurulunun bu yetki alanına müdahale ederek karar tesis etmesi karşısında, ilgili yönetim kurulunun bu konuda yetkisi bulunmadığı gerekçesiyle davanın kabulüne karar verilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Aynı doğrultuda Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 04.06.2025 tarihli, E. 2024/2412, K. 2025/4515 sayılı ilamı da tüzükle tayin edilen organ yetkilerinin bağlayıcılığını vurgulamış; tüzükte disiplin kuruluna sevkin organ ve üyeler tarafından yönetim kurulu aracılığıyla, yönetim kurulunca ise doğrudan başvuru ile mümkün olduğu öngörülmüşse, genel kurulun disiplin kuruluna sevke dair bir yetkisinin bulunmadığı gerekçesiyle davanın kabulüne karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu içtihatlar, esasen sendikalar hakkında verilmiş olmakla birlikte, organlar arası yetki hiyerarşisi ve tüzel kişi iradesinin oluşumu bakımından dernekler hukukuyla ortak ilkelere dayandığından, derneklere de kıyasen uygulanmaktadır; zira dernekler de sendikalar gibi demokratik kitle örgütleridir ve organlarının işleyişinde tüzük hükümlerinin eksiksiz uygulanması esastır.

Bu ilkenin en somut örneği üyelik hukukunda görülür. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 07.06.2011 tarihli, E. 2011/2021, K. 2011/3844 sayılı ilamı, Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesinde dernek genel kurulunun üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı vereceğinin düzenlendiğini hatırlatmış; üyeliğe son verilmesine ilişkin yönetim kurulu kararı henüz genel kurulda görüşülüp karara bağlanmadığına göre davacının dernek üyeliğinin devam ettiğini ve dernek üyeliğinin doğal sonucu olarak dernek tesislerinden yararlanma hakkı bulunan davacının bu hakkını kullanmasının engellenmesi nedeniyle ortaya çıkan muarazanın giderilmesi gerektiğini tespit etmiştir. Sonuç olarak, yönetim kurulunun genel kurul kararlarını yok sayarak veya mevzuatın genel kurula bıraktığı bir alana el atarak aldığı her türlü karar, alt organın üst organ iradesini ilga etmesi anlamına gelir ve mutlak butlan yaptırımıyla maluldür; böyle bir karar tesis edildiği andan itibaren hükümsüzdür ve dernek üyelerini bağlayıcı bir hukuki vasıf kazanamaz.

Yetki Aşımı İçeren Kararlara Karşı Nasıl Dava Açılır?

Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesi, organ kararlarına karşı işletilecek denetim ve dava mekanizmasını düzenler. Toplantıda hazır bulunan ve kanuna veya tüzüğe aykırı olarak alınan genel kurul kararlarına katılmayan her üye, karar tarihinden başlayarak bir ay içinde; toplantıda hazır bulunmayan her üye kararı öğrenmesinden başlayarak bir ay içinde ve her hâlde karar tarihinden başlayarak üç ay içinde mahkemeye başvurmak suretiyle kararın iptalini isteyebilir. Diğer organların kararlarına karşı, yani yönetim kurulu kararlarına karşı, dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz; genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar ise saklıdır.

Bu düzenleme uyarınca yönetim kurulu kararlarına karşı yargı yoluna başvurulmadan önce öncelikle dernek içi itiraz ve denetim mekanizmalarının işletilmesi esastır. Tüzükte yönetim kurulu kararlarına karşı genel kurula itiraz edilebileceğine dair bir düzenleme varsa, ilgilinin doğrudan mahkemeye başvurmadan önce bu itiraz hakkını kullanması gerekir. Genel kurulun itirazı reddetmesi ya da tüzükte böyle bir iç denetim yolunun hiç düzenlenmemiş olması hâlinde dernek içi denetim yolları tüketilmiş sayılır ve doğrudan iptal davası açma hakkı doğar.

Bununla birlikte, yönetim kurulunun yetki aşımı teşkil eden, genel kurulun münhasır yetki alanını gasp eden veya toplantı ve karar nisapları bulunmaksızın alınan kararları bakımından sakatlığın derecesi, alelade bir iptal edilebilirlik boyutunu aşarak yokluk veya mutlak butlan seviyesine ulaşır. Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesinin son fıkrasındaki “genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar saklıdır” hükmü, kıyasen yönetim kurulu tasarrufları için de geçerli bir ilkedir. Yokluk ve mutlak butlan hâllerinde iptal davalarına özgü süreler veya dernek içi denetim yolunun tüketilmesi şartı aranmaz; hukuki menfaati bulunan her üye, herhangi bir hak düşürücü süreyle bağlı olmaksızın genel hükümler uyarınca sulh hukuk veya asliye hukuk mahkemesine başvurarak ilgili yönetim kurulu kararının hükümsüzlüğünün tespitini talep edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dernek yönetim kurulu kaç kişiden oluşur?

Türk Medeni Kanunu’nun 84. maddesi uyarınca yönetim kurulu, beş asıl ve beş yedek üyeden az olmamak üzere dernek tüzüğünde belirtilen sayıda üyeden oluşur; tüzük bu asgari sayının üzerinde bir üye sayısı belirleyebilir.

Tüzükte toplantı nisabı yazmıyorsa hangi kural uygulanır?

Tüzükte daha yüksek bir yeter sayı öngörülmemişse toplantı yeter sayısı kurul üye tam sayısının salt çoğunluğu, karar yeter sayısı ise toplantıya katılanların salt çoğunluğudur.

Yönetim kurulu üye sayısı yarının altına düşerse ne olur?

Kalan üyelerin olağan yönetim ve temsil yetkisi kanun gereği kendiliğinden askıya alınır; kalan üyelerin tek görevi, derneği en geç bir ay içinde olağanüstü genel kurul toplantısına çağırmaktır.

İstifa eden yönetim kurulu üyesinin yerine yedek üye çağrılması zorunlu mu?

Evet, asıl üyelikte herhangi bir sebeple boşalma olduğunda sıradaki yedek üyenin göreve çağrılması yönetim kurulunun takdirine bırakılmamış, kanuni bir mecburiyettir.

Yedek üye çağrılmadan alınan kararlar geçerli midir?

Hayır; eksik heyetle alınan kararlar usul ve meşruiyet yönünden sakattır ve hukuki menfaati bulunan üyeler tarafından Türk Medeni Kanunu’nun 83. maddesi uyarınca dava konusu edilebilir.

Toplantılara mazeretsiz katılmayan yönetim kurulu üyesine ne olur?

Tüzükte müstafi sayılma hükmü varsa üyelik kendiliğinden sona erer; hüküm yoksa genel kurul bu durumu haklı sebep sayarak üyeyi görevden alabilir ve devamsızlık nedeniyle dernek zarara uğramışsa üye bu zarardan şahsen sorumlu tutulabilir.

Dernek başkanı tek başına dernek adına sözleşme imzalayabilir mi?

Tüzükte açık bir münferit yetki veya yönetim kurulunun usulüne uygun bir yetki devri kararı bulunmadıkça, başkan dernek adına borçlandırıcı veya tasarrufi bir sözleşme imzalayamaz; imzalarsa yetkisiz temsilci sayılır.

Temsil yetkisi bir üçüncü kişiye devredilebilir mi?

Evet, Türk Medeni Kanunu’nun 85. maddesi uyarınca temsil görevi yönetim kurulunca üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye verilebilir; ancak bu devrin karar defterine usulüne uygun şekilde işlenmesi şarttır.

Temsil yetkisinin devri neden karar defterine yazılmalıdır?

Karar defterine tescil, temsil yetkisi devrinin geçerliliğini sağlayan kurucu bir şekil şartıdır; deftere yazılmayan veya imzalanmayan bir yetki devri hukuken hükümsüzdür ve üçüncü kişiler bakımından herhangi bir kıymet taşımaz.

Yönetim kurulu, genel kurulun aldığı bir kararı değiştirebilir mi?

Hayır; yönetim kurulu genel kurulun bağımlı bir uygulama organıdır ve genel kurulun iradesine aykırı veya onun kararlarını ilga eden bir karar alamaz; alırsa bu karar mutlak butlanla hükümsüzdür.

Yönetim kurulu kararına karşı doğrudan mahkemeye mi başvurulur?

Tüzükte yönetim kurulu kararına karşı genel kurula itiraz yolu öngörülmüşse önce bu yol tüketilmelidir; böyle bir düzenleme yoksa veya itiraz reddedilmişse doğrudan mahkemeye başvurulabilir.

Yetki aşımıyla alınan bir yönetim kurulu kararına dava açmanın süresi var mı?

Kararın yalnızca iptal edilebilir nitelikte olduğu hâllerde dernek içi denetim yolunun tüketilmesi aranır; ancak nisapsızlık veya genel kurulun münhasır yetkisinin gaspı gibi yokluk veya mutlak butlan hâllerinde herhangi bir hak düşürücü süre uygulanmaz.

Sonuç

Dernek yönetim kurulunun görev ve yetkileri, kanunun çizdiği sınırlar içinde kolektif bir iradeyle kullanılabilir; toplantı ve karar nisabına uyulmadan, yedek üye çağrılmadan veya genel kurulun iradesi aşılarak alınan kararlar dernek tüzel kişiliğini bağlamaz ve hukuki sorumluluk doğurabilir. Aynı şekilde temsil yetkisinin kime, hangi usulle ve hangi sınırlarla devredildiği doğru kurgulanmazsa, hem dernek hem de yönetim kurulu üyeleri şahsi sorumluluk riskiyle karşı karşıya kalabilir. Yönetim kurulu kararlarının hazırlanması, temsil yetkisi devri işlemlerinin usulüne uygun tesisi veya yetki aşımı içeren bir karara karşı dava açılması gibi konularda dernek yönetim kurulu avukatı desteği almak, ileride doğabilecek hukuki uyuşmazlıkların önüne geçmek bakımından önemlidir.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.
Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Yönetim Kurulu yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek genel kurulunun görev ve yetkileri, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesinde çerçevesi çizilen; üyeliğe kabul ve çıkarma hakkında son kararı verme, dernek organlarını seçme, diğer organlara bırakılmamış işleri görme (artık yetki) ve derneğin diğer organlarını denetleyip haklı sebeple görevden alma yetkilerinden oluşur. Genel kurul, TMK m.73 uyarınca derneğin en yetkili karar organıdır; ancak bu üstünlük sınırsız değildir — tüzükle yönetim kuruluna bırakılmış icrai bir yetkiyi doğrudan kullanamaz, kanunun kendisine münhasıran verdiği yetkileri (üyelik, tüzük değişikliği, ibra, fesih) başka bir organa devredemez ve her kararı derneğin tüzükte yazılı amacıyla sınırlıdır.

Genel Kurul Derneğin Neresinde Durur?

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 72. maddesi, bir derneğin zorunlu organlarını genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu olarak sayar ve bu organların görev, yetki ve sorumluluklarının başka bir organa devredilemeyeceğini açıkça hükme bağlar. Bu üç organ arasında genel kurulun konumu ayrıcalıklıdır: TMK m.73, genel kurulu “derneğe kayıtlı üyelerden meydana gelen en yetkili karar organı” olarak tanımlar. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi de bu ilkeyi bir kararında aynen tekrarlamış ve genel kurulun dernek tüzel kişiliğinin en yetkili karar organı olduğunu vurgulamıştır (Yargıtay 8. HD, E. 2021/2483, K. 2021/5285, T. 21.06.2021). Daha eski bir içtihatta da dernek iradesinin nihayetinde genel kurulda oluşacağı ve son sözün genel kurula ait olduğu belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 1991/12180, K. 1991/16112, T. 26.12.1991).

Ancak “en yetkili organ olmak” ile “sınırsız yetkiye sahip olmak” aynı şey değildir. Genel kurulun yetkisi, TMK m.80’de sayılan görevlerle ve tüzükte üç organ arasında çizilen görev paylaşımıyla sınırlıdır. Nitekim 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 4. maddesinin (e) bendi de, genel kurulun görevleri, yetkileri, oy kullanma ve karar alma usul ve şekillerinin dernek tüzüğünde ayrıca gösterilmesini zorunlu kılar. Bu makalede genel kurulun kanundan doğan asli yetkileri, bu yetkilerin nerede bittiği, tüzükle genişletilip genişletilemeyeceği ve genel kurul kararlarının hangi hallerde geçersiz sayılacağı ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

TMK m.80 Kapsamındaki Görev ve Yetkiler

Genel kurulun temel görev ve yetkileri Türk Medeni Kanunu’nun 80. maddesinde iki fıkra halinde düzenlenmiştir:

Bu düzenlemeden ve kanunun diğer maddelerinden çıkan görev ve yetkiler şöyle sıralanabilir:

• Üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı vermek,
• Yönetim kurulu ve denetim kurulu üyelerini seçmek,
• Kanunda veya tüzükte başka bir organa bırakılmamış olan işleri görmek (artık yetki),
• Yönetim ve denetim kurullarını denetlemek, faaliyet raporlarını ve kesin hesabı incelemek, ibra etmek veya etmemek,
• Yönetim veya denetim kurulunu haklı sebeple her zaman görevden almak,
• Dernek tüzüğünü değiştirmek (TMK m.81 — toplantıya katılanların üçte iki çoğunluğu),
• Derneğin feshine ve tasfiye şekline karar vermek.

Bu görevlerin bir kısmı — üyelik, tüzük değişikliği, ibra, fesih, organ seçimi ve azli — kanunun doğrudan genel kurula özgülediği, devri mümkün olmayan yetkilerdir. Artık yetki ise farklı bir kategoridir ve kendi başına ayrı bir inceleme gerektirir.

Artık Yetkinin Sınırları: Yönetim Kurulunun Alanı Gasp Edilemez

TMK m.80/1’in son bölümündeki “derneğin diğer bir organına verilmemiş olan işleri görme” ifadesi, doktrinde ve uygulamada genel kurulun artık yetkisi (bakiye yetki) olarak adlandırılır. Bu kural sayesinde dernek işleyişinde hiçbir alan yetkisiz ve sahipsiz kalmaz: kanunda veya tüzükte açıkça yönetim kuruluna, denetim kuruluna ya da tüzükle kurulmuş disiplin/onur/sicil kurulu gibi tali organlara bırakılmamış her idari, mali veya tasfiye edici işlem hakkında karar alma yetkisi genel kurula aittir.

Ancak artık yetki, tüzükle açıkça yönetim kuruluna bırakılmış somut icrai bir görevi genel kurulun doğrudan üstlenmesine veya yönetim kurulunu by-pass ederek onun yerine işlem tesis etmesine izin vermez. TMK m.85, yönetim kurulunun derneğin yürütme ve temsil organı olduğunu ve bu görevini kanuna ve tüzüğe uygun biçimde yerine getireceğini açıkça hükme bağlamıştır; yönetim kurulu, genel kurulun basit bir icra memuru değil, kanundan ve tüzükten doğrudan yetki alan bağımsız bir organdır. Tüzükte yönetim kurulunun takdirine bırakılmış bir idari tasarruf, tüzük usulünce değiştirilmeden genel kurulca doğrudan karara bağlanamaz; aksi halde fonksiyon gaspı meydana gelir.

Bu ilke Yargıtay tarafından da tavizsiz uygulanmaktadır. Tüzükte açıkça yönetim kurulunun görev alanına bırakılmış bir sevk yetkisinin genel kurulca doğrudan kullanılamayacağı, disiplin kuruluna sevkin ancak yönetim kurulu aracılığıyla mümkün olduğu ve genel kurulun bu konuda doğrudan yetkisi bulunmadığı gerekçesiyle, tüzükte yönetim kuruluna bırakılmış bir işlemi doğrudan üstlenen genel kurul kararının iptaline ilişkin ilk derece kararı onanmıştır (Yargıtay 8. HD, E. 2024/2412, K. 2025/4515, T. 04.06.2025).

Genel kurulun tüzükte yönetim organına bırakılmış bir işe müdahalesinin hukuken tek meşru yolu tüzük değişikliğidir. Üyelerin ortak iradesi, önceden yönetim kuruluna bırakılmış bir yetkinin bizzat genel kurulca kullanılmasını istiyorsa, önce tüzüğün ilgili maddesi TMK m.81’deki usul ve nisapla değiştirilmelidir. Nitekim genel kurul kararlarının toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğuyla alınacağını öngören TMK m.81 hükmüne şekli uyumun gerekliliği ayrı bir kararda da vurgulanmıştır (Yargıtay 18. HD, E. 2012/15306, K. 2013/5402, T. 02.04.2013). Tüzükte değişiklik yapılmadan alınan böyle bir karar, TMK m.83 kapsamında dernek içi hukuk kurallarını ihlal ettiği için iptal davasına konu olur.

Tüzükle Genel Kurula Ek Yetki Tanınmasının Sınırı

Dernek tüzüğü hazırlanırken ve değiştirilirken irade özerkliği ilkesi geçerlidir. Kanunda genel kurula doğrudan verilmeyen konularda — örneğin belirli bir parasal sınırı aşan borçlanmalarda, taşınmaz alım satımında veya iktisadi işletme bütçe harcamalarında genel kuruldan önceden izin alınması gibi — tüzükle genel kurula ek onay/izin yetkisi tanınması geçerlidir ve dernek üzerindeki şeffaflığı güçlendiren bir düzenlemedir.

Ne var ki bu özerklik sınırsız değildir. Kanun koyucunun kamu düzeni ve üyelik haklarının korunması amacıyla koyduğu emredici kurallar tüzükle genel kurul lehine genişletilemez veya ortadan kaldırılamaz; nitekim örgüt içi organların yapılandırılmasına ilişkin kanuni düzenlemelerin mutlak emredici nitelikte olduğu ve bu çerçevenin dışına çıkılamayacağı vurgulanmıştır (Yargıtay 9. HD, E. 2025/6812, K. 2025/8254, T. 23.10.2025). Buradan üç somut sınır çıkar:

• Zorunlu organlar tüzükle ortadan kaldırılamaz: TMK m.72 gereği yönetim ve denetim kurulunun tüzükle tamamen lağvedilmesi, yürütme/temsil yetkisinin genel kurula devredilmesi kesin hükümsüzdür.
• Kanuni asgari nisaplar düşürülemez: TMK m.81’deki toplantı zamanı ve karar yeter sayıları tüzükle kanunun aradığı asgari hadlerin altına indirilemez.
• Demokratik işleyiş zedelenemez: tüzel kişiliklerin iç işleyişinde demokratik esaslara aykırılık teşkil eden keyfi yetki kullanımları iptal edilir (bkz. Yargıtay 9. HD, E. 2024/2822, K. 2024/3851, T. 29.02.2024 — bu ilke dernekler bakımından da mutlak geçerlidir).

Tüzükte önceden konulmuş bir kuralın genel kurulca bizzat ihlal edilmesi de ayrı bir sakatlık halidir. Tüzükte yer alan görev süresi sınırlamasına aykırı biçimde seçim yapılması halinde alınan karar iptal edilmiştir; somut olayda yönetim kurulu üyeliğinin belirli sayıdan fazla yapılamayacağına dair tüzük kuralı ihlal edilerek dördüncü kez aday gösterilen kişinin seçilmesine ilişkin genel kurul kararı, usul, kanun ve dernek mevzuatına aykırı bulunarak iptal edilmiştir (Yargıtay 8. HD, E. 2023/2592, K. 2025/1048, T. 12.02.2025). Ayrıca Anayasa Mahkemesi, derneklerin de içinde bulunduğu örgütlenme özgürlüğü alanında organların oluşumu, görevden alınması ve faaliyet usullerinin kanunla düzenlenmesi gerektiğini, bu güvencelerin çerçevesi çizilmeden sınırsızca tüzüğe bırakılamayacağını ve çerçevesi çizilmeden sınırsız ve belirsiz biçimde tüzüğe bırakılan bir düzenlemenin ayrıca Anayasa’nın 7. maddesine de aykırılık oluşturacağını norm denetimi kararında ortaya koymuştur (AYM, E. 2002/162, K. 2007/89, T. 27.11.2007).

Genel Kurulun Devredemeyeceği Yetkiler

Dernek tüzel kişiliğinin demokratik meşruiyetini koruyan en kritik ilke, kanunun doğrudan genel kurula özgülediği yetkilerin devredilemezliğidir. Tüzüğe konulacak bir hükümle ya da genel kurulda alınacak bir yetkilendirme kararıyla bu yetkilerin yönetim kuruluna bırakılması mutlak butlanla maluldür. Devredilemez yetkilerin başında şunlar gelir:

• Üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarmada son karar: TMK m.80 bu yetkiyi lafzen genel kurula hasretmiştir. Dernek genel kurulunun üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma konusunda son kararı vermeye yetkili olduğu birden fazla kararda tekrarlanmıştır (Yargıtay 18. HD, E. 2012/15306, K. 2013/5402, T. 02.04.2013; Yargıtay 7. HD, E. 2011/2021, K. 2011/3844, T. 07.06.2011). Tüzükle yönetim kuruluna üyelik başvurusunu ilk aşamada inceleme veya disiplin gerekçesiyle geçici ihraç yetkisi verilebilirse de bu kararlar kesin değildir; genel kurulun onayı veya itiraz denetimine tabidir. Genel kurulca karara bağlanmamış bir üyelikten çıkarma kararının hukuki sonuç doğurmayacağı ve üyeliğin devam ettiği yönünde birden fazla içtihat mevcuttur (Yargıtay 7. HD, E. 2011/2021, K. 2011/3844; Yargıtay 8. HD, E. 2024/3991, K. 2025/6153, T. 02.10.2025).
• Tüzük değişikliği (TMK m.81): Derneğin kurumsal anayasası niteliğindeki tüzüğü değiştirmek yalnızca genel kurula aittir; bu yetki yönetim kuruluna devredilemez.
• Organların seçimi ve haklı sebeple azli (TMK m.80/2): Yönetim ve denetim kurulunun kendini seçmesi, süresini uzatması veya diğerini azletmesi hukuken yok hükmündedir.
• Bütçe/kesin hesabın onayı ve ibra: aşağıda ayrıca ele alınmıştır.
• Derneğin feshi ve tasfiye şeklinin tayini (TMK m.81).

Genel kurulun yetki devri yapabileceği alan son derece sınırlıdır ve yalnızca icrai/operasyonel nitelikteki işlemlerle sınırlıdır — örneğin bütçesi ve esasları önceden belirlenmiş bir taşınmazın alımı için sözleşme imzalamak üzere yönetim kurulunun yetkilendirilmesi gibi. Burada devredilen, karar alma iktidarının kendisi değil, çerçevesi çizilmiş bir kararın fiili icra yetkisidir. Bunun dışında tüzük veya karar yoluyla yapılan yetki aşımları yargısal denetime konu olur; tüzükte açık bir dayanağı bulunmayan bir yönetim kurulu kararının, ilgili organın tüzükte tanımlanmış yetkisini aşması nedeniyle hukuka aykırı bulunduğu ve keyfiliğe yol açtığı belirtilmiştir (Yargıtay 9. HD, E. 2024/5336, K. 2024/6591, T. 04.04.2024).

Yönetim veya Denetim Kurulunu Haklı Sebeple Görevden Alma

TMK m.80/2, genel kurula derneğin diğer organlarını denetleme ve haklı sebeple her zaman görevden alma yetkisi tanır. Bu yetkinin kullanımı iki koşula bağlıdır: usule uygunluk ve haklı sebebin varlığı.

Gündeme Bağlılık ve Savunma Hakkı

TMK m.79/2, genel kurul toplantısında yalnız gündemde yer alan maddelerin görüşüleceğini, ancak hazır bulunan üyelerin en az onda biri tarafından yazılı olarak istenen konuların gündeme alınmasının zorunlu olduğunu düzenler. Yönetim veya denetim kurulunun azli gibi derneğin idari sürekliliğini doğrudan etkileyen bir konunun toplantı çağrısında önceden gündeme alınmış olması kuraldır; toplantı sırasında sözlü önergeyle doğrudan azil oylamasına geçilmesi, ancak hazır bulunanların onda birinin yazılı önergesiyle mümkündür. Bu usul tüketilmeden alınan azil kararları iptal veya butlan yaptırımıyla karşılaşır.

Görevden alınması gündeme gelen yöneticiye, kendisine yöneltilen isnatları öğrenme ve genel kurul huzurunda açıklama yapma imkânı tanınmalıdır. Bir organın işlem tesis ederken keyfi davranmaması, tüzük ve dayanak mevzuata uygun hareket edilip edilmediğinin denetlenebilmesi için gerekçenin ortaya konulmasının elzem olduğu vurgulanmıştır (Yargıtay 9. HD, E. 2022/10563, K. 2022/9375, T. 15.09.2022). Aynı şekilde Anayasa Mahkemesi, tüzel kişilik içi en ağır yaptırımlarda isnat edilen sebeplerin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde ortaya konulması gerektiğini bireysel başvuru kararında teyit etmiştir (AYM, B. 2022/28200, T. 26.02.2025).

Haklı Sebep Kavramı

Haklı sebep, genel kurul ile yönetici arasındaki güven ilişkisinin, yöneticinin kusurlu eylemleri veya objektif imkânsızlıklar sebebiyle dernek açısından çekilmez hale gelmesini ifade eder; diğer bir anlatımla dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde dernekten, görev süresi dolana kadar o yöneticiyle çalışmaya devam etmesinin artık beklenemeyeceği durumları kapsar. Uygulamada haklı sebep sayılan başlıca haller şunlardır:

• Dernek gelirlerinin tüzüğe veya bütçeye aykırı harcanması, usulsüz borçlanma, muhasebe kayıtlarında hile veya sahtecilik gibi mali usulsüzlükler,
• Olağan genel kurulu süresinde toplantıya çağırmama, defterlerin usulüne uygun tutulmaması, beyannamelerin kasten verilmemesi gibi ağır görev ihmali,
• Tüzükte belirlenen amaç ve faaliyet dışına çıkarak derneğin itibarını zedeleyen eylemler,
• Sürekli hastalık, gaiplik, hapis cezası veya üyelik sıfatını kaybettiren mahkûmiyet gibi şahsi/objektif imkânsızlık halleri.

Buna karşılık genel kurul çoğunluğunun yönetim tarzını beğenmemesi, kişisel çekişmeler veya soyut yetersizlik iddiaları haklı sebep sayılmaz; haklı sebebin somut ve denetlenebilir delillerle ortaya konulması gerekir. Zorunlu organlarda görev alanların görevden uzaklaştırılması yetkisinin tüzükle münhasıran ilgili genel kurula verildiği ve bu yetkinin tüzük ve yetki sınırlarına sadakatle kullanılması gerektiği vurgulanmıştır (Yargıtay 9. HD, E. 2024/6484, K. 2024/8196, T. 13.05.2024). Haklı sebebin varlığı genel kurulun mutlak takdirinde değildir; iptal davasında mahkeme bu gerekçeleri esastan inceler ve sebepler ispatlanamazsa kararı iptal eder (Yargıtay 8. HD, E. 2022/4197, K. 2023/3940, T. 22.06.2023).

Haksız Azilde Yöneticinin Tazminat Hakkı

Genel kurul ile seçilen yöneticiler arasındaki ilişki, kendine özgü bir kurumsal üyelik ilişkisi olmakla birlikte, iç tasarruflar ve temsil yetkisi yönünden 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümlerine (TBK m.502 vd.) tabidir. Aynı Kanunun 512. maddesi şu esası koyar: “Vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak, uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.” TMK m.80/2’deki azil serbestisi bu ilkeyle örtüşür: genel kurulun yöneticileri süresinden önce azletme hakkı mutlaktır, ancak haklı sebep bulunmaksızın ve uygun olmayan bir zamanda kullanılması halinde dernek tazminat yükümlüsü olur.

Ücretli yöneticilik söz konusuysa (tüzük veya genel kurul kararıyla ücret/huzur hakkı kararlaştırılmışsa) haksız azledilen yönetici, kalan görev süresine tekabül eden ücret ve huzur haklarını maddi tazminat olarak talep edebilir. Fahri (ücretsiz) yöneticilikte ise dernek adına yapılan belgelenebilir masraflar ve azlin uygunsuz zamanlaması nedeniyle doğan fiili zararlar menfi zarar kapsamında istenebilir. Ayrıca genel kurulda asılsız yolsuzluk, sahtecilik gibi ağır ithamlarla küçük düşürücü bir üslupla azil yapılmışsa; onur, haysiyet ve mesleki itibarı kişilik haklarının ayrılmaz bir parçası olan yönetici (TBK m.58, TMK m.24-25), kişilik hakları ihlal edildiği gerekçesiyle manevi tazminat da talep edebilir.

Usul yönünden dikkat edilmesi gereken bir husus, 7589 sayılı Kanunla Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.107’nin (belirsiz alacak davası) 31 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırılmış olmasıdır. Bu tarihten sonra açılacak tazminat davalarında maddi talepler belirsiz alacak davası olarak ikame edilemez; kalan görev süresine ilişkin huzur hakkı ve masraf alacakları, fazlaya ilişkin haklar saklı tutularak kısmi dava (HMK m.109) şeklinde açılmalıdır. Manevi tazminat talebi ise niteliği gereği bölünemeyeceğinden kısmi davaya konu edilemez ve tek seferde tam tutarıyla istenmelidir.

İbra: Genel Kurulun Denetim Yetkisinin Sonucu

İbra, genel kurulun TMK m.80/2’deki denetim yetkisinin doğrudan ve en etkili tezahürüdür. Tüzükte özel bir ibra maddesi bulunmasa dahi genel kurulun bu yetkiyi kullanabileceği kabul edilir; kanunun emredici kıldığı bir denetim mekanizması tüzüğün sessiz kalmasıyla ortadan kalkmaz. İbra, geçmiş döneme ait faaliyet raporu ve kesin hesabın incelenmesi sonucunda ortaya çıkan, derneğin yöneticilere karşı tazminat veya sorumluluk iddiasında bulunmayacağını ilan eden tek taraflı bir irade beyanıdır. Uygulamada idari ibra (idari/örgütsel işleyişin onayı) ve mali ibra (gelir-gider, harcama ve muhasebe kayıtlarının onayı) olarak ikiye ayrılır. İbranın koruyucu etkisi yalnızca genel kurula usulünce sunulmuş ve bilgisine açıkça açılmış işlemlerle sınırlıdır; gizlenen, hile veya sahtecilikle perdelenen fiiller ibra kapsamına girmez ve sorumluluk devam eder. Yönetim kurulu kararlarının genel kurulun onayından geçmedikçe dernek içi denetimin tamamlanmış sayılmayacağı vurgulanmıştır (Yargıtay 18. HD, E. 2014/21460, K. 2015/5985, T. 14.04.2015).

Yöneticiler Kendi İbralarında Oy Kullanamaz

TMK m.82/1 şu kuralı koyar: “Hiçbir dernek üyesi, dernek ile kendisi, eşi, üstsoyu ve altsoyu arasındaki bir hukukî işlem veya uyuşmazlık konusunda alınması gereken kararlarda oy kullanamaz.” İbra oylaması, dernek ile o dönemin yöneticileri arasındaki bir hukuki işlem olduğundan bu yasağın tam merkezindedir. Buna göre görev yaptıkları döneme ilişkin ibra oylamasında ilgili yönetim veya denetim kurulu üyesi, eşi, üstsoyu ve altsoyu oy kullanamaz. Heyet halinde görev yapan yönetim kurulu üyeleri arasında müteselsil sorumluluk bulunduğundan, oylamalar ayrı ayrı yapılsa dahi üyelerin birbirlerinin ibrasında oy kullanması TMK m.2 dürüstlük kuralına ve m.82’nin koruma amacına aykırıdır. Yasak hükme aykırı kullanılan oylar geçersiz sayılır; mahkemece bu oylar ayıklandıktan sonra kalan geçerli oylar TMK m.81’in aradığı salt çoğunluğu sağlıyorsa ibra kararı ayakta kalır, sağlamıyorsa karar oluşmamış sayılır veya iptal edilir.

İbra Edilmemenin Sonucu

İbra edilmeme kararı tek başına icra edilebilir bir karar değildir; yerleşik uygulamaya göre bu karar, derneğin yöneticilere karşı dava açma hakkını saklı tuttuğunu gösteren bir tespit ve ön hazırlık işlemidir. Sorumluluğun fiilen hayata geçmesi için genel kurulun ayrıca sorumluluk davası açılmasına ve yeni yönetim kuruluna bu yönde yetki verilmesine karar vermesi gerekir. İbra etmeme kararı verilip makul bir süre içinde sorumluluk davası açılmazsa, hukuki durumu askıda kalan yöneticinin, ibra etmeme kararının kanuna, tüzüğe ve iyi niyet kurallarına aykırılığı gerekçesiyle dava açması mümkündür. İbra edilmeme kararı keyfi ve sübjektif gerekçelerle değil, derneğin uğradığı somut bir zarara veya tüzük ihlaline dayanmak zorundadır; sırf dernek içi hizipleşme, siyasi kamplaşma veya yeni yönetimin eskisini yıpratma arzusuyla, hiçbir somut zarar ortaya konulmaksızın alınan bir ibra etmeme kararı TMK m.2’deki dürüstlük kuralına ve hakkın kötüye kullanılması yasağına açıkça aykırılık teşkil eder; aksi halde TMK m.83 uyarınca açılacak iptal davasında bu karar iptal edilir. Ayrıca genel kurul kararlarına karşı dava açılabilmesi, diğer organların kararlarında dernek içi denetim yollarının tüketilmiş olmasını şart koşar; genel kurula itiraz edilmeden yönetim kurulu kararları aleyhine doğrudan mahkemeye başvurulamayacağı belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 1991/12180, K. 1991/16112, T. 26.12.1991). Yeni açılacak sorumluluk davalarında da, HMK m.107’nin kaldırılmış olması nedeniyle talepler kısmi dava (HMK m.109) usulüyle ileri sürülmelidir; TMK m.6 ve Türk Borçlar Kanunu’nun vekâlete ilişkin hükümleri uyarınca ispat yükü dernek tüzel kişiliğine aittir.

Genel Kurul Önceki Kararını Değiştirebilir mi?

Genel kurulun daha önce aldığı bir kararı gözden geçirme, değiştirme veya tamamen geri alma yetkisi kural olarak vardır; aksi halde dernek içi demokrasi donar. Ancak bu yetki iki temel sınırla çevrilidir.

İlkin, usulde paralellik ilkesi işler: TMK m.81’deki nisap kurallarına uyulmalıdır. Belirli bir nitelikli çoğunlukla (örneğin tüzük değişikliği gerektiren bir konuda üçte iki çoğunlukla) alınmış bir kararın alelade salt çoğunlukla geri alınması mümkün değildir; aynı nisap sağlanmalıdır. İkinci sınır, kazanılmış hakların (müktesep hak) korunmasıdır. Genel kurul kararıyla üyeler veya üçüncü kişiler lehine tamamlanmış meşru bir hukuki durum doğmuşsa, sonraki bir kararla bu durum geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırılamaz. Bu ilke dernek içi disiplin süreçlerinde de geçerlidir: bir fiil, ancak işlendiği tarihte yürürlükte olan tüzük hükümlerine göre değerlendirilebilir. Tüzükte sonradan yapılan bir değişikliğe dayanılarak, değişiklikten önceki bir davranış nedeniyle üyeliğin sona erdirilemeyeceği, çünkü değişiklik tarihine kadar tüzükte bu konuda düzenleme bulunmadığından tüzüğe aykırı bir davranıştan söz edilemeyeceği açıkça hükme bağlanmıştır; aynı ilamın devamında, yönetim kurulunca da bu yönde önceden alınmış bir yasak kararı bulunmadığından davacının dernek organlarınca verilen kararlara uymamaktan söz edilemeyeceği vurgulanarak üyelikten çıkarma kararının iptaline hükmedilmiştir (Yargıtay 8. HD, E. 2024/3660, K. 2026/342, T. 21.01.2026).

Amaç Dışı Kararlar ve Mutlak Butlan

Dernek tüzüğünde gösterilen amaç, tüzel kişiliğin hak ve fiil ehliyetinin sınırlarını çizer. Nitekim Türk Medeni Kanunu’nun 59. maddesi, dernek tüzüğünde derneğin adının, amacının ve bu amacı gerçekleştirmek için sürdürülecek çalışma konuları ile faaliyet alanlarının gösterilmesini zorunlu kılar. Genel kurul dahil hiçbir organ, bu amacın dışına çıkan konularda geçerli karar alamaz. TMK m.83’ün son cümlesi bu ayrımı açıkça ortaya koyar: “Genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar saklıdır.” Maddenin ilk fıkrasındaki bir aylık ve üç aylık hak düşürücü süreler yalnızca kanuna/tüzüğe aykırılık nedeniyle iptal edilebilir kararlar içindir; tüzüksel amacı aşan, kamu düzenine aykırı kararlar ise mutlak butlanla sakattır. Bu kararlar alındığı andan itibaren kendiliğinden hükümsüzdür, sonradan onaylanamaz, süreye tabi olmaksızın her zaman hukuki yararı olan herkes tarafından tespiti istenebilir ve mahkemece re’sen dikkate alınır.

Amaç dışılığın daha ağır sonucu, derneğin mahkeme kararıyla feshidir. TMK m.89 şöyle der: “Derneğin amacı, kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse; Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkeme, derneğin feshine karar verir. Mahkeme, dava sırasında faaliyetten alıkoyma dahil gerekli bütün önlemleri alır.” Genel kurul kararları eliyle derneğin fiilen veya tüzüksel olarak kanuna ya da ahlaka aykırı bir amaca sürüklenmesi bu maddenin uygulanmasını tetikler; dava dernek yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde, Cumhuriyet savcılığı veya menfaati etkilenen her ilgili tarafından açılabilir.

Hangi Konuda Kim Karar Verir? Karşılaştırma Tablosu

Sık Sorulan Sorular

Genel kurulun artık yetkisi ne demektir?

Artık yetki, kanunda veya tüzükte açıkça başka bir organa (yönetim kurulu, denetim kurulu, disiplin kurulu vb.) bırakılmamış her idari, mali veya tasfiye edici işlem hakkında karar alma yetkisinin genel kurula ait olmasıdır; amacı, dernek işleyişinde hiçbir alanın sahipsiz kalmamasıdır.

Genel kurul, tüzükte yönetim kuruluna bırakılmış bir konuda doğrudan karar alabilir mi?

Hayır. Artık yetki, tüzükle açıkça yönetim kuruluna bırakılmış icrai bir görevi genel kurulun üstlenmesine izin vermez; bu şekilde alınan bir karar fonksiyon gaspı teşkil eder ve iptal davasına konu olur. Tek yol, tüzüğü usulünce değiştirmektir.

Genel kurul, yönetim veya denetim kurulunu hangi usulle görevden alabilir?

Azil konusunun toplantı gündeminde önceden yer alması veya hazır bulunanların en az onda birinin yazılı önergesiyle gündeme alınması, ayrıca ilgili yöneticiye kendisine yöneltilen isnatları öğrenip savunma yapma imkânı tanınması gerekir. Bu usule uyulmadan alınan azil kararı iptal edilir.

Haklı sebep kavramı neleri kapsar?

Mali usulsüzlük, dernek malvarlığının kişisel amaçlarla kullanılması, ağır görev ihmali, tüzükte belirlenen amaç dışına çıkma veya yöneticinin görevini fiilen imkânsız kılan sağlık/mahkûmiyet gibi objektif haller haklı sebep sayılır. Kişisel çekişme veya yönetim tarzını beğenmeme haklı sebep oluşturmaz.

Haklı sebep olmaksızın azledilen yönetici tazminat isteyebilir mi?

Evet. Ücretli yöneticilik varsa kalan göreve tekabül eden ücret/huzur hakkı maddi tazminat olarak, kişilik hakları zedelenmişse ayrıca manevi tazminat talep edilebilir; bu talepler dernek tüzel kişiliğine karşı ileri sürülür.

İbra, genel kurulun hangi yetkisinden doğar?

İbra, TMK m.80/2’de düzenlenen organları denetleme yetkisinin doğrudan sonucudur; tüzükte ayrı bir ibra maddesi bulunmasa dahi genel kurul bu yetkiyi kullanabilir.

İbra edilmeyen yönetici hakkında ne olur?

İbra edilmeme kararı tek başına icra edilebilir değildir; genel kurulun ayrıca sorumluluk davası açılmasına karar vermesi gerekir. Makul süre içinde dava açılmazsa, hukuki durumu askıda kalan yönetici bu kararın iptalini dava edebilir.

Yöneticiler kendi ibralarında oy kullanabilir mi?

Hayır. TMK m.82 gereği yönetici, eşi, üstsoyu ve altsoyu kendi ibrasında oy kullanamaz; heyet halinde görev yapan yönetim kurulu üyeleri müteselsil sorumluluk nedeniyle birbirlerinin ibrasında da oy kullanamaz.

Tüzükle genel kurula kanunda sayılanların dışında ek yetkiler tanınabilir mi?

Evet, kanunun emredici hükümlerine, zorunlu organların varlığına ve demokratik işleyiş ilkesine aykırı olmamak kaydıyla mümkündür.

Genel kurul kendi yetkisine giren bir konuyu yönetim kuruluna devredebilir mi?

Üyelik, tüzük değişikliği, ibra, fesih ve organ seçimi/azli gibi kanunun münhasıran genel kurula bıraktığı yetkiler devredilemez; bu yönde bir devir kararı mutlak butlanla sakattır. Yalnızca çerçevesi çizilmiş icrai işlemler için yetkilendirme yapılabilir.

Genel kurul daha önce aldığı bir kararı geri alabilir mi?

Evet, ancak aynı nisapla (usulde paralellik) ve kazanılmış hakları geriye etkili biçimde zedelemeksizin. Bir fiil, ancak işlendiği tarihte yürürlükte olan kurallara göre değerlendirilebilir.

Tüzükte gösterilen amaç dışında alınan genel kurul kararının geçerliliği nedir?

Amaç dışı kararlar mutlak butlanla hükümsüzdür; süreye tabi olmaksızın her zaman tespiti istenebilir ve mahkemece re’sen dikkate alınır. Amacın fiilen kanuna veya ahlaka aykırı hale gelmesi ayrıca derneğin mahkeme kararıyla feshine yol açabilir.

Genel kurul kararının iptali için hangi sürede dava açılmalıdır?

Toplantıda hazır bulunup karara katılmayan üye karar tarihinden itibaren bir ay içinde; hazır bulunmayan üye ise öğrenmesinden itibaren bir ay ve her hâlde karar tarihinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilir.

Genel kurul kararına karşı dava açmadan önce dernek içi itiraz şart mıdır?

Genel kurul kararları için böyle bir şart yoktur; ancak diğer organların (örneğin yönetim kurulunun) kararlarına karşı dava açılabilmesi için dernek içi denetim yollarının, yani genel kurula itirazın tüketilmiş olması gerekir.

Sonuç

Dernek genel kurulu, TMK m.73 uyarınca derneğin en yetkili karar organıdır; ancak bu üstünlük, tüzükle yönetim ve denetim kuruluna bırakılmış görevleri gasp etme veya kanunun kendisine münhasıran verdiği yetkileri devretme hakkı vermez. Artık yetkinin sınırları, haklı sebeple görevden alma usulü, ibra mekanizması ve amaç dışı kararların akıbeti — her biri ayrı ayrı usul ve ispat kuralları taşıyan konulardır ve uygulamada en çok ihtilaf ve iptal davasına konu olan noktalardır. Genel kurul toplantısı öncesinde gündemin, ibra oylamasının ve azil kararlarının bu kurallara uygun kurgulanması, sonradan açılacak iptal ve tazminat davalarının önüne geçer. Somut bir uyuşmazlıkta genel kurul kararının usul veya esas yönünden sakat olup olmadığının değerlendirilmesi için bir dernekler hukuku avukatından destek almak, hem kararın iptal riskini hem de yöneticilerin şahsi sorumluluğunu erken aşamada tespit etmeyi sağlar.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Genel Kurulu yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Dernek üyeliği; yazılı başvurunun yönetim kurulunca otuz gün içinde karara bağlanmasıyla kazanılır, üyenin kendi iradesiyle istifa (çıkma) yoluyla veya derneğin tek taraflı ihraç (çıkarma) kararıyla sona erer. Otuz günlük sürenin cevapsız geçirilmesi başvurunun zımnen reddi anlamına gelir; üyelikten çıkarma kararı ise ancak üyeye savunma hakkı tanınması, tüzükteki özel usullere uyulması ve dernek içi itiraz yollarının tüketilmesi şartıyla hukuka uygun sayılır. Aksi halde karar, üyenin açacağı iptal davasında dernek merkezinin bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde ve kanuni hak düşürücü süreler içinde iptal ettirilebilir.

Dernek Üyeliği Nasıl Kazanılır?

Dernek üyeliği, kişi ile dernek tüzel kişiliği arasındaki karşılıklı irade uyuşmasına dayanan bir üyelik ilişkisidir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 63. maddesi bu ilişkinin gönüllülük esasını açıkça güvence altına alır: hiç kimse bir derneğe üye olmaya, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz. Üyeliğin kurulabilmesi için iki tarafın da olumlu iradesi gerekir; başvuru sahibinin talebi tek başına üyelik doğurmaz.

Üye olabilmenin ilk şartı fiil ehliyetidir. Gerçek kişiler kadar tüzel kişiler de derneğe üye olabilir; tüzel kişi adına oy kullanma yetkisi, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 6. maddesi uyarınca yönetim kurulu başkanına veya temsille görevlendirilen kişiye aittir, bu görev sona erdiğinde temsilci yeniden belirlenir. Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler de TMK m.93 uyarınca dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilir; onursal üyelik için bu yerleşim şartı dahi aranmaz. 5253 sayılı Kanun’un 3. maddesi ayrıca on beş yaşını bitiren ayırt etme gücüne sahip küçüklerin yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneklerine üye olabileceğini, on iki yaşını bitiren küçüklerin ise yasal temsilci izniyle üye olabilip yönetim ve denetim kurullarında görev alamayacağını düzenler.

Üyelik Başvurusu Otuz Gün İçinde Cevaplanmazsa Ne Olur?

Uygulamada en çok karıştırılan nokta, yönetim kurulunun otuz günlük süre içinde hiçbir karar almamasının sonucudur. Bazı başvuru sahipleri, sürenin dolmasıyla üyeliğin kendiliğinden kazanıldığını düşünür; bu yorum hatalıdır. TMK m.64, üyeliğin doğumunu açıkça yönetim kurulunun olumlu yöndeki kabul iradesine ve üyenin deftere kaydedilmesine bağlamıştır. Dernek özerkliği ve sözleşme özgürlüğü ilkesi, tüzel kişiliğin açık kabulü olmaksızın üyelik statüsünün kurulmasına izin vermez.

Bu nedenle otuz günlük kanuni sürenin herhangi bir olumlu karar alınmaksızın sükutla geçirilmesi, hukuken zımni ret anlamına gelir — zımni kabul değil. Dernek yönetiminin sessiz kalması, başvurunun reddedildiğini gösteren bir irade açıklaması sayılır ve sürenin bitiminden itibaren başvuru sahibinin üyelik sıfatını kazandığından söz edilemez. Anayasa Mahkemesi de 20.12.1973 tarihli, E. 1973/3, K. 1973/37 sayılı kararında, dernek kurma hakkı ile derneklere üye olma hakkının aynı koşullara bağlanması hâlinde üye olma hakkının özüne dokunulacağını vurgulamış; ancak bu tespit dernek özerkliğinin ortadan kalktığı anlamına gelmez, yalnızca üyelik hakkının anayasal güvence altında olduğunu teyit eder. Yüksek Mahkeme aynı kararında, derneklerin toplum yaşamındaki önemli yeri ve yaygın etki alanının sürekli denetim altında bulundurulmalarını gerekli kıldığını ve bu denetime bir kamu düzeni tedbiri niteliği kazandırdığını da ayrıca belirtmiştir.

Sürenin sükutla geçirilmesi başvuru sahibine doğrudan üyelik kazandırmasa da, tüzükte objektif üyelik kriterleri belirlenmiş ve başvuru sahibi bu kriterleri taşımasına rağmen keyfi veya ayrımcı bir saikle reddedilmişse, eşitlik ilkesinin ihlali ve hakkın kötüye kullanılması temeline dayanarak yargı yoluna başvurma hakkı saklıdır. Yine tüzükte ret kararına karşı bir itiraz mercii öngörülmüşse, bu mercie başvuru yolu açıktır.

Dernekten Çıkma (İstifa) Nasıl Yapılır?

TMK m.66, üyeliğin devamı bakımından da aynı gönüllülük ilkesini uygular: hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz. Her üye, yazılı olarak bildirmek kaydıyla dernekten çıkma hakkına sahiptir. Çıkma iradesinin geçerli olması için başkaca bir şekil şartı veya derneğin onayı aranmaz; yazılı bildirimin derneğe ulaşmasıyla istifa hüküm doğurur. Dernek yönetimi, istifa dilekçesini “kabul etmeme” ya da “işleme koymama” yoluyla üyelik bağını sürdüremez.

Çıkma iradesinin derneğe ulaştığı tarih önemlidir; çünkü üyelik sıfatı, bu tarihe kadar hukuken devam eder ve bu tarihe kadar tahakkuk eden aidat borçları üyenin sorumluluğunda kalır (bkz. aşağıda “Üyelik Döneminde Doğan Aidat Borcu” başlığı). 5253 sayılı Kanun’un 23. maddesi uyarınca dernek, üyeliği sona erenlerin kimlik bilgilerini sona erme tarihinden itibaren kırk beş gün içinde ilgili dernekler birimine bildirmekle yükümlüdür; bu bildirim yükümlülüğü istifa ile ihraç arasında fark gözetmez.

Dernekten Çıkarma (İhraç) Hangi Hallerde Mümkündür?

Çıkarma, üyenin iradesi dışında, dernek tarafından tek taraflı olarak tesis edilen bir işlemdir ve bu niteliği gereği kanun tarafından sıkı şekil şartlarına bağlanmıştır. TMK m.67, iki farklı rejim öngörür:

Her iki ihtimalde de üyenin genel yükümlülükleri gözden kaçırılmamalıdır: TMK m.71 uyarınca üyeler dernek düzenine uymak, derneğe sadakat göstermek ve derneğin amacına uygun davranmakla, özellikle amacın gerçekleşmesini güçleştirici veya engelleyici davranışlardan kaçınmakla yükümlüdür. Uygulamada çıkarma kararlarının büyük bölümü bu sadakat yükümlülüğünün ihlaline veya aidat borcunun ödenmemesine dayanır. Ancak hangi sebebe dayanırsa dayansın, çıkarma kararının geçerliliği aşağıdaki üç usuli şarta bağlıdır.

Çıkarma Kararından Önce Savunma Hakkı Tanınması Zorunlu mudur?

Evet, zorunludur — ve bu zorunluluk tüzükte ayrıca düzenlenmiş olsun ya da olmasın geçerlidir. Dernek üyeliği; derneğin idaresine katılma, organlarında görev alma, genel kurulda oy kullanma ve derneğin sağladığı imkânlardan yararlanma hakkı bahşeden, örgütlenme özgürlüğüyle doğrudan bağlantılı bir statüdür. Bu denli temel bir statünün tek taraflı bir tasarrufla sona erdirilmesi, dernek organlarının mutlak ve keyfi bir takdirine bırakılamaz.

Savunma hakkı, Anayasa’nın 36. maddesindeki hak arama hürriyetinin ve adil yargılanma ilkesinin bir uzantısı olarak, yalnızca yargı mercileri önünde değil, bireyin hak ve menfaatlerini doğrudan etkileyen her türlü kurumsal karar alma sürecinde gözetilmesi gereken bir ilkedir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 26.02.2025 tarihli, E. 2023/1542, K. 2025/1582 sayılı kararında bu ilkeyi açıkça teyit etmiş, davacı üyelere savunma hakkı tanınmamasının mevzuata aykırılık oluşturduğunu ve tüzüğe aykırı usullerle tesis edilen yönetim kurulu kararına dayalı ihraçların hukuka aykırı olduğunu hükme bağlamıştır.

Bunun pratik sonucu şudur: isnat edilen fiil somut ve açık biçimde üyeye bildirilmeden, savunma hazırlaması için makul bir süre tanınmadan ve delillerini sunma imkânı verilmeden alınan çıkarma kararları, mahkemece esasa dahi girilmeksizin, salt bu usuli sakatlık nedeniyle iptal edilir. Dernek tüzüğünde savunma alınmasına ilişkin ayrı bir hüküm bulunmaması, bu güvenceyi ortadan kaldırmaz; savunma hakkı Anayasa’dan ve hukukun genel ilkelerinden doğar.

Tüzükteki Özel Çıkarma Usullerine Uyulmaması Kararı Sakatlar mı?

Evet. Tüzük, dernek ile üyeleri arasındaki akdi bağı şekillendiren temel statüdür ve TMK m.67 tüzükte çıkarma sebeplerinin gösterilmesine geniş bir serbesti tanımıştır. Ancak tüzükte çıkarma usulü ayrıntılı biçimde düzenlenmişse — örneğin aidat borcu nedeniyle ihraç için önce noter ihtarı çekilmesi, belirli bir ödeme süresi (örneğin otuz gün) tanınması ve ancak bu süre sonunda karar alınması gibi kademeli mekanizmalar öngörülmüşse — yönetim organları bu adımları atlayarak doğrudan ihraç kararı veremez.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 26.02.2025 tarihli, E. 2023/1542, K. 2025/1582 sayılı kararı, aidat borcu nedeniyle çıkarmada tüzükteki özel düzenlemeye ve gerçekleşme koşullarına dayanılması gerektiğini, aksi halin tüzüğe uygun düşmediğini vurgulamıştır. Tüzüklerde ayrıca ihraç yaptırımı için hak düşürücü süreler öngörülmüş olabilir; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 30.05.2024 tarihli, E. 2022/5243, K. 2024/3808 sayılı kararında, tüzükte çıkarma sebebinin doğduğu tarihten itibaren altı ay geçtikten sonra verilen çıkarma kararının tüzüğe aykırı ve geçersiz olduğu tespit edilmiştir.

Son olarak dernek organlarının takdir yetkisi, üyenin yasal hak arama yollarını kullanmasını cezalandıracak biçimde kullanılamaz. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 10.12.2025 tarihli, E. 2024/5436, K. 2025/7437 sayılı kararında, üyenin anayasal şikâyet hakkını kullanmasının ve içeriğinde dernek amaç ve ilkelerine aykırı bir ibare bulunmamasının, çıkarma gerekçesi yapılamayacağını hükme bağlamış ve ilgili çıkarma kararının iptaline karar verilmesini onamıştır.

Çıkarma Kararını Hangi Organ Verir: Yönetim Kurulu mu, Genel Kurul mu?

TMK m.80 uyarınca dernek üyeliğine kabul ve üyelikten çıkarma konularında son ve en üst karar mercii genel kuruldur. Bu, uygulamada iki önemli sonuç doğurur. Birincisi, tüzükte yönetim kuruluna kesin ve nihai çıkarma yetkisi açıkça tanınmadığı sürece, yönetim kurulunca alınan çıkarma kararı nihai değildir; genel kurulun onayına veya itiraz üzerine incelemesine tabi kaldığı sürece askıda kalır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 02.10.2025 tarihli, E. 2024/3991, K. 2025/6153 sayılı kararı bu ilkeyi doğrudan teyit etmiştir.

İkincisi ve daha kritik olanı: yönetim kurulu kararı kesinleşmediği sürece üyelik ilişkisi fiilen devam eder. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 03.10.2024 tarihli, E. 2024/3993, K. 2024/5590 sayılı kararı, üyenin dernek üyeliğinin tespiti konusunda yargı organına başvurma imkânından yoksun bırakılmasının, Anayasa’nın 33. maddesindeki dernek kurma hürriyetine ilişkin usuli güvenceleri ve 36. maddesindeki hak arama hürriyetini ihlal edebileceğini vurgulamıştır. Aynı kararın devamında açıkça belirtildiği üzere, şahıs hukukuna ilişkin karar ve işlemler kesinleşmeden uygulanamaz; dernek üyeliğinden çıkarmaya ilişkin yönetim kurulu kararı henüz kesinleşmediğinden, kararın kesinleşmesine kadar üyelik ilişkisi devam eder ve üye derneğin sağladığı haklardan yararlanmaya devam edebilir. Aynı ilke Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 25.04.2024 tarihli, E. 2023/3201, K. 2024/1408 sayılı kararında da benimsenmiş, tüzükte çıkarma yetkisinin genel kurula bırakıldığı bir olayda, dava tarihi itibarıyla üyeliğin devam ettiği kabul edilmiştir.

Bu iki maddi kural, yönetim kurulunun çıkarma kararı alırken bir usul kuralına daha dikkat etmesini gerektirir: TMK m.82 uyarınca hiçbir dernek üyesi, dernek ile kendisi arasındaki bir hukuki işlem veya uyuşmazlık konusunda alınacak kararlarda oy kullanamaz. Yönetim kurulu üyesi olan bir kişinin kendi çıkarılması gündeme geldiğinde bu kişinin oylamaya katılması, kararı usulden sakatlar.

Çıkarma Kararına Karşı Doğrudan Dava Açılabilir mi? (Dernek İçi İtiraz Yolu)

Hayır, kural olarak açılamaz. TMK m.83/2, genel kurul dışındaki organların (yani yönetim kurulunun) kararlarına karşı, dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamayacağını emreder. Tüzükte yönetim kurulu kararına karşı genel kurula itiraz imkânı tanınmışsa veya çıkarma yetkisi zaten genel kurula bırakılmışsa, üyenin adli yargıya başvurmadan önce bu iç yolu tüketmesi bir dava şartıdır; aksi halde dava, HMK m.114-115 uyarınca hukuki yarar yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.

Bu kuralın kökeninde, dernek tüzel kişiliğinin kendi iç meselelerini öncelikle kendi organları eliyle çözmesi ve yargısal denetimin ikincil nitelikte olması yatar. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 10.10.2017 tarihli, E. 2017/3995, K. 2017/12603 sayılı ilamı, TMK m.73 uyarınca kayıtlı üyelerden oluşan genel kurulun derneğin en yetkili karar organı olduğunu hatırlatarak, genel kurula itirazda bulunmadan, iç denetim yollarını tüketmeden doğrudan açılan davada işin esasına girilmesinin hatalı olduğunu tespit etmiştir. Aynı ilke, Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 05.05.2025 tarihli, E. 2023/6356, K. 2025/3396 sayılı kararında, 27.05.2025 tarihli, E. 2025/2298, K. 2025/4166 sayılı kararında ve 11.02.2026 tarihli, E. 2025/6151, K. 2026/815 sayılı kararında tekrar tekrar teyit edilmiştir; bu son kararda mahkeme, genel kurul onayı alınmadan yönetim kurulu kararına karşı açılan davada hukuki yarar bulunmadığı sonucuna varmıştır. Aynı doğrultuda Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 03.07.2023 tarihli, E. 2022/573, K. 2023/4000 sayılı kararı da iç hukuk yolları tüketilmeden açılan davada hukuki yarar bulunmadığını vurgulamıştır.

İç denetim yolu tüketilmeden dava açılmış olsa dahi, yargılama devam ederken genel kurul toplanıp ihraç kararını onarsa, dava başlangıçta eksik olan hukuki yararını sonradan kazanır ve usul ekonomisi gereği işin esası incelenir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 25.04.2024 tarihli, E. 2022/3139, K. 2024/2914 sayılı kararı bu istisnayı açıkça kabul etmiştir.

Üyenin iç itiraz sürecinde beklerken çıkarma kararının fiilen uygulanması — örneğin genel kurul konuyu karara bağlamadan üyenin haklarının kısıtlanması — ayrı bir dava türünü gündeme getirir: üyeliğin devam ettiğinin tespiti davası. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 04.04.2024 tarihli, E. 2024/1532, K. 2024/2433 sayılı kararında, iç denetim yolu tüketilmediği için çıkarma kararının iptali talebi usulden reddedilirken, kesinleşmeyen yönetim kurulu kararına rağmen üyenin haklarından yararlandırılmaması nedeniyle üyeliğin devam ettiğinin ve haklardan yararlanılması gerektiğinin ayrıca tespit edildiği görülür. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 11.02.2026 tarihli, E. 2024/6633, K. 2026/769 sayılı kararı da aynı yaklaşımı benimsemiş, genel kurul onayı gerçekleşene kadar üyenin derneğin sağladığı hak ve menfaatlerden yararlanmaya devam edeceğini teyit etmiştir.

İptal Davasında Husumet Kime Yöneltilir?

Dava, kararı alan yönetim kurulu üyelerine veya dernek başkanına şahsen değil, münhasıran dernek tüzel kişiliğine yöneltilir. Dernek, tescille birlikte kendisini oluşturan üyelerden bağımsız bir hak ve borç süjesi hâline gelir; organlar, iradelerini kendi adlarına değil tüzel kişi adına açıklar. Bu nedenle çıkarma kararının kaynağı ne olursa olsun — yönetim kurulunca tesis edilmiş olsun ya da genel kurulca onanmış olsun — davanın hasım tarafı derneğin tüzükte yazılı resmî unvanıdır; dernek başkanı veya yönetim kurulu ancak temsile yetkili sıfatıyla belirtilir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 03.07.2023 tarihli, E. 2022/573, K. 2023/4000 sayılı ve aynı yöndeki 30.05.2024 tarihli, E. 2022/5243, K. 2024/3808 sayılı kararlarında, ihraca dair son kararı verme yetkisinin genel kurula ait olduğu ve iptal talebinin genel kurul kararına yönelik olması gerektiği vurgulanmıştır. Davanın bilinçli olarak yöneticilerin şahsına yöneltilmesi hâlinde dava, pasif husumet (sıfat) yokluğu nedeniyle esasa girilmeksizin reddedilir; temsilde yanılma varsa HMK m.124 uyarınca taraf değişikliği yoluna gidilebilir.

Görevli-Yetkili Mahkeme ve Dava Açma Süresi Nedir?

Dernek üyeliği, kişinin şahıs varlığına dahil bir statü hakkı olduğundan ve mevzuatta bu uyuşmazlıklar için özel bir görevli mahkeme öngörülmediğinden, HMK m.2 uyarınca görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir; görev kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında re’sen gözetilir. Yetki bakımından HMK m.14/2, özel hukuk tüzel kişilerinin bir üyesine karşı veya üyenin bu sıfatla derneğe karşı açacağı davalarda, tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesini kesin yetkili kılar; bu nedenle dava, dernek merkezinin bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde açılmalıdır ve taraflar bu yetkiyi sözleşmeyle değiştiremez.

Dava açma süreleri TMK m.83/1’de ikili bir hak düşürücü süre sistemiyle düzenlenmiştir:

Bu süreler zamanaşımı değil, kesin nitelikte hak düşürücü sürelerdir; hâkim tarafından re’sen araştırılır ve sürenin geçmiş olması davanın esasına girilmeden usulden reddini gerektirir. Genel kurul kararının yok hükmünde olduğu veya mutlak butlanla sakat bulunduğu istisnai hâller TMK m.83’ün son fıkrası gereği bu sürelere tabi değildir; ancak şekil ve usul eksikliğine dayanan olağan iptal taleplerinde sürelere tam bir sadakatle uyulması dava şartıdır.

Çıkarma Kararında İspat Yükü Kime Aittir?

İspat yükü, TMK m.6 ve HMK m.190 uyarınca, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Çıkarma kararına dayanak yapılan fiilin, tüzük ihlalinin veya haklı sebebin gerçekleştiğini ileri süren ve bu olguya dayanarak üyelik ilişkisini tek taraflı sona erdirme yetkisini kullanan taraf dernektir; dolayısıyla ispat yükü de derneğe aittir. Üye, çıkarma gerekçesinin gerçeği yansıtmadığını iddia ederek olumsuz bir vakıaya dayanır ve olumsuz vakıanın ispatı kural olarak iddia edenden beklenmez.

Uygulamada bu, somut bir sonuç doğurur: aidat borcu nedeniyle yapılan çıkarmada dernek, aidatın usulüne uygun tahakkuk ettirildiğini, üyeye gerekli bildirim ve ihtarların yapıldığını ve buna rağmen ödemenin gerçekleşmediğini tediye makbuzları, banka kayıtları, tebligat mazbataları ve üye defteriyle ispatlamak zorundadır. Soyut ve genel isnatlarla, somut delile dayanmayan çıkarma kararları yargısal denetimden geçmez; dernek ispat yükünü yerine getiremezse, mahkeme kararı iptal etmekle yükümlüdür.

Çıkan veya Çıkarılan Üye Ödediği Aidatları Geri Alabilir mi?

Hayır. TMK m.68/4, dernekten çıkan veya çıkarılan üyenin dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceğini emredici biçimde düzenler. Üyelik süresince ödenen aidatlar, giriş ödentileri ve amaca matuf bağışlar, bir karşılık (ivaz) mukabilinde verilmiş borç veya emanet niteliğinde değildir; derneğin ortak amacının gerçekleştirilmesi için malvarlığına kesin olarak dahil edilmiş katkılardır. Bu nedenle üyeliğin sona ermesinden sonra sebepsiz zenginleşme veya başka bir hukuki temele dayanılarak açılacak aidat iadesi davası, yasal dayanaktan yoksun kalır ve dinlenmez. Tüzüğe konulacak aksi yöndeki bir hüküm de bu emredici kuralla bağdaşmaz.

Üyelik Döneminde Doğan Aidat Borcu Çıkışla Sona Erer mi?

Hayır, tam tersine bu borç varlığını korur. TMK m.70/2, dernekten çıkan veya çıkarılan üyenin, üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini vermek zorunda olduğunu açıkça hükme bağlar. İstifa veya ihraç, üyeyi yalnızca ileriye dönük yükümlülüklerden kurtarır; geçmiş dönemde tahakkuk etmiş ve muaccel hâle gelmiş aidat borçlarını ortadan kaldırmaz. Dernek yönetim kurulu, yöneticilere yüklenen basiretli ve özenli vekil gibi hareket etme borcu gereğince bu alacağı genel hükümlere göre talep ve tahsil etmekle yükümlüdür; gerektiğinde ilamsız icra takibi başlatabilir, itiraz halinde itirazın iptali davası açabilir. Eski üyenin “artık derneğin bir parçası olmadığı” veya “faaliyetlerden yararlanmadığı” yönündeki savunması, bu tahsil talebine karşı bir gerekçe oluşturmaz; borçtan kurtulmanın tek yolu ödemeyi ispatlamak veya borcun usulüne uygun doğmadığını göstermektir.

Üyelik Ne Zaman Kendiliğinden Sona Erer? (Ölüm ve İnfisah)

TMK m.65, üyelik için kanunda veya tüzükte aranan nitelikleri sonradan kaybedenlerin üyeliğinin kendiliğinden sona ereceğini düzenler. Bu, istifa veya ihraçtan farklı olarak, herhangi bir organ kararına gerek kalmaksızın kanun gücüyle (ipso iure) gerçekleşen bir sona erme biçimidir. En tipik örneği, gerçek kişi üyenin ölümüdür: TMK m.28 uyarınca hak ehliyeti ölümle kesin olarak sona erdiğinden, üyelik sıfatı da ölüm anında kendiliğinden nihayete erer; yönetim kurulunun ayrıca bir çıkarma kararı almasına gerek yoktur, üye kütüğündeki kaydın silinmesi yalnızca açıklayıcı (izhari) nitelikte bir işlemdir.

Aynı ilke tüzel kişi üyeler için de geçerlidir: tüzel kişinin infisah etmesi, münfesih duruma düşmesi veya tasfiye edilerek ilgili sicilden terkin edilmesi hâlinde üyelik statüsü kendiliğinden sona erer; ayrıca bir fesih veya çıkarma kararı aranmaz. Yönetim kurulu, yalnızca sicil terkinini tevsik eden kayıtlara dayanarak üye defterindeki kaydı düzeltir.

Dernek Üyeliği Başkasına Devredilebilir mi, Mirasçıya Geçer mi?

Hayır. Dernek üyeliği, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; bir malvarlığı değeri veya devri kabil bir pay niteliği taşımaz. Üyeliğin sağlararası bir işlemle üçüncü kişiye devredilmesi, satılması veya bağışlanması hukuken mümkün değildir; bu yönde yapılacak sözleşmeler TBK m.27 uyarınca emredici hükümlere aykırılık nedeniyle kesin hükümsüzdür (butlan). Aynı şekilde üyelik, miras yoluyla da intikal etmez: gerçek kişinin ölümüyle tereke kapsamına giren haklardan farklı olarak, şahsa bağlı haklar mirasbırakanın ölümüyle son bulur ve mirasçılara geçmez.

Bu ilkenin somut bir yansıması, TMK m.69/1’de yer alan oyun bizzat kullanılması zorunluluğudur: her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve üye oyunu şahsen kullanmak zorundadır (tüzel kişi üyelerin yetkili temsilcileri eliyle oy kullanması bunun istisnasıdır). Üyenin oy hakkını dahi bir başkasına vekaleten kullandıramadığı bir sistemde, üyeliğin bütününün devri veya miras yoluyla intikali hiçbir surette kabul edilemez.

Onursal (Fahri) Üyeliğin Oy Hakkı ve Aidat Yükümlülüğü Var mıdır?

Onursal üyelik, derneğe özel hizmeti geçmiş kişilere tanınan bir saygı statüsüdür ve asıl üyelikten iki temel noktada net biçimde ayrılır:

TMK m.69/2’nin “onursal üyelerin oy hakkı yoktur” hükmü emredicidir; tüzüğe konulacak aksi yöndeki bir hüküm — örneğin onursal üyelere oy hakkı tanıyan bir madde — kanuna aykırılık nedeniyle geçersizdir. Onursal üyelerin oy kullandığı bir genel kurulda alınan kararlar, bu oyların toplantı ve karar nisabını etkilediği ölçüde iptale tabi hâle gelir. Aynı şekilde TMK m.70/son, onursal üyelerin ödenti vermek zorunda olmadığını hükme bağlar; dernek yönetiminin onursal üyeden aidat talep etmesi veya ödenmediği gerekçesiyle disiplin süreci başlatması mümkün değildir. Onursal üyenin kendi iradesiyle yapacağı bağışlar geçerlidir, ancak bunlar bir borcun ifası değil, serbest tasarruflardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yönetim kurulu üyelik başvurusunu otuz gün içinde reddetmezse başvuru kabul edilmiş mi sayılır?

Hayır. Üyeliğin doğması yönetim kurulunun açık kabul iradesine ve üye defterine kaydına bağlıdır; otuz günün sükutla geçirilmesi zımni ret sayılır, üyelik kendiliğinden kazanılmaz.

Dernekten istifa etmek için derneğin onayı gerekir mi?

Hayır. TMK m.66 uyarınca yazılı bildirim yeterlidir; bildirim derneğe ulaştığı anda istifa hüküm doğurur, derneğin ayrıca kabul etmesi aranmaz.

Tüzükte çıkarma sebepleri sayılmışsa üye hiçbir şekilde itiraz edemez mi?

Üye, sebebin “haklı olmadığını” ileri süremez; ancak isnat edilen fiilin gerçekleşmediğini, savunma hakkının tanınmadığını veya tüzükteki usule uyulmadığını ileri sürerek karara itiraz edebilir.

Savunması alınmadan çıkarılan bir üyenin kararı iptal ettirmesi için tüzükte savunma hükmü bulunması şart mıdır?

Hayır. Savunma hakkı Anayasa’dan ve hukukun genel ilkelerinden doğan bir güvencedir; tüzükte ayrıca düzenlenmemiş olması bu hakkın aranmayacağı anlamına gelmez.

Yönetim kurulunun verdiği çıkarma kararı hemen uygulanabilir mi?

Tüzükte yönetim kuruluna kesin çıkarma yetkisi tanınmadıkça hayır; karar genel kurulun onayına veya itiraz incelemesine tabi olduğu sürece kesinleşmez ve üyelik bu süre boyunca fiilen devam eder.

Yönetim kurulu kararına karşı doğrudan mahkemeye başvurulabilir mi?

Kural olarak hayır. Tüzükte genel kurula itiraz yolu öngörülmüşse, dava açmadan önce bu iç denetim yolunun tüketilmesi bir dava şartıdır; aksi halde dava hukuki yarar yokluğundan usulden reddedilir.

İç itiraz yolu tüketilmeden dava açılmışsa dava kesin olarak mı kaybedilir?

Hayır; yargılama sürerken genel kurul toplanıp kararı onarsa, dava sonradan hukuki yarar kazanır ve usul ekonomisi gereği esastan incelenir.

İptal davası kime karşı açılır?

Yalnızca dernek tüzel kişiliğine karşı açılır; yönetim kurulu üyelerine veya dernek başkanına şahsen açılan dava, sıfat yokluğu nedeniyle reddedilir.

Çıkarma kararının iptali davasında görevli ve yetkili mahkeme neresidir?

Görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi, yetkili mahkeme ise dernek merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir; bu yetki kesindir ve sözleşmeyle değiştirilemez.

Çıkarma kararına karşı dava açma süresi ne kadardır?

Genel kurulda hazır bulunup muhalefetini tutanağa geçirenler için karardan itibaren bir ay, hazır bulunmayanlar için öğrenmeden itibaren bir ay ve her hâlde karardan itibaren üç aydır; bu süreler hak düşürücüdür.

Çıkarma sebebini kim ispatlamak zorundadır?

Dernek. Çıkarma işlemine dayanak yapılan fiilin veya haklı sebebin gerçekleştiğini ispat yükü, bu olgudan hak çıkaran tarafa, yani derneğe aittir.

Dernekten çıkarılan üye ödediği aidatları geri isteyebilir mi?

Hayır. TMK m.68/4 uyarınca çıkan veya çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez; geçmiş aidatların iadesi talep edilemez.

Üyelik dönemine ait ödenmemiş aidat borcu çıkışla birlikte sona erer mi?

Hayır. TMK m.70/2 uyarınca çıkan veya çıkarılan üye, üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini ödemekle yükümlü kalmaya devam eder; dernek bu alacağı icra veya dava yoluyla tahsil edebilir.

Üye vefat ederse dernek ayrıca bir çıkarma kararı almalı mıdır?

Hayır. Ölümle birlikte hak ehliyeti sona erdiğinden üyelik kendiliğinden biter; yönetim kurulunun üye kütüğündeki kaydı silmesi yalnızca açıklayıcı niteliktedir.

Dernek üyeliği bir başkasına devredilebilir mi?

Hayır. Üyelik kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; sağlararası işlemle devredilemez, mirasçılara da geçmez.

Onursal üyeler genel kurulda oy kullanabilir mi, aidat öder mi?

Hayır, ikisi de söz konusu değildir. TMK m.69/2 onursal üyenin oy hakkı olmadığını, m.70/son ise ödenti vermek zorunda olmadığını emredici biçimde düzenler.

Sonuç

Dernek üyeliğinin kazanılması ve sona ermesi, dernek özerkliği ile üyenin anayasal örgütlenme özgürlüğü arasındaki dengeyi gözeten, sıkı şekil şartlarına bağlanmış bir süreçtir. Üyelik başvurusunun otuz gün içinde cevaplanmaması başvuru sahibine üyelik kazandırmaz; buna karşılık üyelikten çıkarma kararının geçerli olabilmesi için savunma hakkının tanınması, tüzükteki özel usullere harfiyen uyulması ve — tüzükte öngörülmüşse — dernek içi itiraz yolunun tüketilmesi şarttır. Bu şartlardan herhangi birinin eksik bırakılması, kararı esasa girilmeksizin iptale mahkûm eder. Uygulamada gerek başvurusu reddedilen kişilerin gerekse ihraç edilen üyelerin, dosyalarını bu üç usuli denetim noktası üzerinden değerlendirmesi, davanın seyrini büyük ölçüde belirler.

Dernek üyeliğinden çıkarma kararına karşı dava açmayı veya savunmayı planlıyorsanız, sürecin hak düşürücü sürelere ve dava şartlarına tabi olması nedeniyle vakit kaybetmeden bir dernek üyeliğinden çıkarma davası avukatı ile görüşmenizi öneririz.

Av. Mehmet Sarıoğlu tarafından hazırlanmış; Av. Fatih Sefer tarafından incelenip yayına uygun bulunmuştur.

Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu, Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul

Dernek Üyeliği yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.