CMK m. 29 Reddi İstenen Hâkimin Yapabileceği İşlemler
Madde 29 – (1) Reddi istenen hâkim, ret hakkında bir karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar.
(2) Ancak, hâkimin oturum sırasında reddedilmesi hâlinde, bu konuda bir karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara vermeksizin devam olunur. Şu kadar ki, 216 ncı madde uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenilmesine geçilemez ve ret konusunda bir karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz.
(3) Ret isteminin kabulüne karar verildiğinde, gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında, duruşma tekrarlanır.
Hâkimin reddi müessesesi, ceza muhakemesinde yargılamanın tarafsız ve bağımsız bir makam tarafından yürütülmesini sağlayan en temel güvencelerden biridir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşüren hallerde taraflara hâkimi reddetme yetkisi tanıyarak adil yargılanma hakkını koruma altına almıştır. CMK m.29 ise, ret istemi ileri sürüldükten sonra karar verilinceye kadar geçecek süreçte hâkimin hangi işlemleri yapabileceğini ve yetkilerinin sınırlarını düzenleyerek yargılamanın akıbetini tayin eder.
Hâkimin Reddi Müessesesinde Yargılamanın Devamlılığı Sorunu
Hâkimin reddi istemi, bir yandan tarafsızlığı sağlama amacı güderken diğer yandan yargılamanın sürüncemede kalması riskini barındırır. Kanun koyucu, bu iki menfaat arasında bir denge kurmaya çalışmıştır. CMK m.29, bu dengeyi “gecikmesinde sakınca bulunan işlemler” istisnası ve duruşmanın belirli bir aşamaya kadar devam etmesi kuralı ile sağlamaktadır.
CMK m.29’un Sistematik Yeri ve m.24–28 ile İlişkisi
CMK m.24-28 arası maddeler, hâkimin reddi sebeplerini, istemde bulunabilecek kişileri ve usulü düzenlerken; m.29 bu istemin yapılmasının ardından hâkimin yetki alanını belirleyen “icrai” nitelikte bir hükümdür. Ret istemi m.26 uyarınca usulüne uygun yapıldıktan sonra, m.29 devreye girerek hâkimin elindeki dosya üzerindeki tasarruf yetkisini kısıtlar.Yargıtay Ceza Genel Kurulu (CGK) kararlarına göre, m.29/1’deki sınırlama, ret isteminin m.27 uyarınca karara bağlanması süreciyle doğrudan ilişkilidir. Ayrıca m.30/3 atfıyla, hâkimin çekinmesi halinde de gecikmesinde sakınca bulunan işler bakımından m.29 hükümleri uygulama alanı bulur.
Ret İstemi Sonrasında Hâkimin Yetkisinin Kural Olarak Sınırlandırılması (m.29/1)
CMK m.29/1 uyarınca, reddi istenen hâkim, ret hakkında bir karar verilinceye kadar kural olarak hiçbir işlem yapamaz. Ancak bu kuralın mutlak bir istisnası mevcuttur: Reddi istenen hâkim, ret hakkında bir karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar.
“Yalnız Gecikmesinde Sakınca Bulunan İşlemler” Kavramı: Bu kavram, yapılmadığı takdirde delil kaybına yol açacak veya telafisi imkânsız zararlar doğuracak işlemleri kapsar.
Gecikmesinde Sakınca Bulunan İşlemlerin Ölçütleri: Bir işlemin bu kapsamda sayılabilmesi için, o anda yapılmadığında bir daha yapılmasının mümkün olmaması veya yapılsa dahi beklenen faydaya ulaşılamayacak olması gerekir.
Bu Kapsamda Yapılabilecek İşlemlere Örnekler: Delil tespiti, ivedi keşif işlemleri veya tutukluluk halinin incelenmesi gibi zorunlu işlemler bu kapsamda değerlendirilebilir.
Ret Kararı Verilinceye Kadar Yapılamayacak İşlemler
Hâkim, ret istemi hakkında karar verilinceye kadar davanın esasına yönelik, nihai hükmü etkileyecek veya tarafların hukuki durumunu kalıcı olarak değiştirecek işlemleri yapamaz. Özellikle mahkûmiyet veya beraat gibi esasa etkili kararların bu süreçte verilmesi mümkün değildir.Reddi istenen hâkim; tanık dinleyemez (gecikmesinde sakınca yoksa), esas hakkındaki mütalaayı alamaz, sanığın son sözünü soramaz ve en önemlisi hüküm kuramaz. Yargıtay 1. Ceza Dairesi ve 18. Ceza Dairesi kararlarında, ret talebi hakkında karar verilmeden esasa girilerek hüküm kurulması m.29/1’in açık ihlali olarak kabul edilmiştir.
Oturum Sırasında Ret İstemi ve Duruşmanın Devamı (m.29/2)
Hâkimin duruşma (oturum) sırasında reddedilmesi halinde özel bir usul öngörülmüştür.
“Ara Vermeksizin Devam Olunur” Kuralının Amacı: Bu kuralın amacı, duruşmanın sadece ret istemi nedeniyle kesintiye uğramasını ve yargılamanın uzatılmasını engellemektir. Hâkimin oturum sırasında reddedilmesi hâlinde, bu konuda bir karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara vermeksizin devam olunur.
CMK m.216 Aşamasına Geçme Yasağı: Duruşma devam etse de, tarafların son sözlerinin alındığı ve hüküm öncesi son aşama olan m.216 aşamasına geçilemez. “m. 216 hükmü uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenilmesine geçilemez.
Ret Hakkında Karar Verilmeden Yeni Oturuma Başlanamaması: Mevcut oturum tamamlansa dahi, ret istemi sonuçlanmadan bir sonraki oturuma geçilmesi yasaktır. “Ret konusunda bir karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz.
Ret İsteminin Kabulü Halinde Yapılan İşlemlerin Akıbeti (m.29/3)
Ret istemi kabul edildiğinde, reddedilen hâkimin o ana kadar yaptığı işlemlerin geçerliliği tartışma konusu olur.
Duruşmanın Yenilenmesi Kuralı: Temel kural, işlemlerin tekrarlanmasıdır. “Ret isteminin kabulüne karar verildiğinde, gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında, duruşma tekrarlanır.
Gecikmesinde Sakınca Bulunan İşlemlerin Geçerliliği: Sadece ivedilik arz eden ve m.29/1 kapsamında yapılan işlemler geçerliliğini korur.
Tekrar Edilmesi Gereken İşlemlerin Kapsamı: Tanıklık beyanları, bilirkişi açıklamaları ve reddedilen hâkim huzurunda yapılan tüm tartışmalar yeni hâkim huzurunda tekrarlanmalıdır.
Ret İsteminin Reddedilmesi Halinde Yapılan İşlemlerin Hukuki Durumu
Ret isteminin reddi veya geri çevrilmesi (m.31) halinde, bu karara karşı itiraz yolu açıktır. Yargıtay CGK kararlarına göre, itiraz merciince bir karar verilmeden yargılamaya devam edilerek hüküm kurulması, m.29/1’deki sınırlamanın ihlali sayılır ve yapılan işlemler hukuka aykırı hale gelir.
CMK m.29’un Savunma Hakkı ve Silahların Eşitliği İlkesiyle İlişkisi
Hâkimin reddi süreci, savunma hakkının bir parçasıdır. Tarafsızlığından şüphe edilen bir hâkimin işlem yapmaya devam etmesi, silahların eşitliği ilkesini zedeler. Hâkimin reddi müessesesi davanın tarafları için bir teminattır. Kimse şüphe duyduğu bir kişi tarafından yargılanmaya zorlanmamalıdır.
Ret Sürecinde Usul Ekonomisi ile Tarafsızlık İlkesinin Dengelenmesi
CMK m.29/2’deki “ara vermeksizin devam” kuralı usul ekonomisini; m.216 yasağı ve m.29/3’teki yenileme kuralı ise tarafsızlık ilkesini korur. Bu denge, yargılamanın hem dürüst hem de makul sürede bitirilmesini hedefler.
Ret İstemi Sürecinde Yapılan İşlemlerin Hukuka Aykırılığı Sorunu
Mutlak Bozma Sebebi Oluşturabilecek Haller: Reddi istenen hâkimin, kanuni yasaklara rağmen esasa etkili işlem yapması veya ret kararı verilmesine rağmen yargılamaya katılması hukuka kesin aykırılık teşkil eder.
CMK m.289 ile İlişki: “Hâkimin reddi istemi kabul edildiği halde ilgili hâkimin hükme katılması halinde hukuka kesin aykırılık söz konusu olur. Bu durum CMK m.289/1-c uyarınca mutlak bozma nedenidir.
Yargıtay İçtihatlarında CMK m.29’un Uygulanması
“Gecikmesinde Sakınca Bulunan İşlem” Ölçütüne Dair Kararlar: Yargıtay, bu kavramı dar yorumlama eğilimindedir ve esasa etkili işlemlerin bu kapsamda yapılamayacağını vurgular.
Duruşmanın Yenilenmesi Zorunluluğuna İlişkin İçtihatlar: Ret kabul edildiğinde duruşmanın yenilenmemesi, Yargıtay tarafından bozma sebebi olarak kabul edilmektedir.
Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar
Kapsamın Aşırı Geniş Yorumlanması: Bazı durumlarda hâkimlerin “gecikmesinde sakınca bulunan işlem” kılıfı altında esasa yönelik işlemler yapmaktadır.
Ret Talebi Sonrasında Esasa Girilmesi Sorunu: Ret talebi henüz karara bağlanmadan hâkimin ihsas-ı reyde bulunması veya delil değerlendirmesi yapması tarafsızlık gölgesini derinleştirmektedir.
Değerlendirme ve Öneriler
CMK m.29’un madde metni ile gerekçesi arasındaki uyumsuzluk vardır. Gerekçeye göre Hâkimin reddi istemi yasaklılık hâllerinden birine dayandığı takdirde hâkim, kesinlikle hiçbir işlem yapamayacaktır. Dolayısıyla madde metni ile gerekçe örtüşmemektedir. Bu belirsizliğin giderilmesi ve yasaklılık hallerinde hiçbir işlemin yapılamayacağının netleştirilmesi gerekir.
Sonuç
CMK m.29, hâkimin reddi sürecinde yargısal yetkinin sınırlarını belirleyerek, tarafsızlık ilkesi ile yargılamanın sürekliliği arasında hassas bir köprü kurmaktadır. Gecikmesinde sakınca bulunan işlemler dışındaki kısıtlamalar, reddi istenen hâkimin yargılama sonucuna müdahalesini engelleyerek adil yargılanma hakkını güvence altına almaktadır. Yargıtay bu kuralın ihlalini (özellikle itiraz süreci tamamlanmadan hüküm kurulmasını) mutlak bir bozma sebebi olarak kabul ederek, tarafsız hâkim ilkesinin usul ekonomisinden üstün olduğunu ifade etmektedir.
İletişim & Danışma
Reddi İstediğiniz hakimin dosyaya devam edip işlem yapması halinde bilgi almak hukuk büromuzu arayın.
📍 Adres: Osmaniye, İsmail Erez Blv No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul
📞 Telefon: 0507 551 87 38
📧 E-posta: av.mehmetsarioglu1@gmail.com