Çocuk dernekleri, on beş yaşını bitiren ve ayırt etme gücüne sahip en az yedi çocuğun, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle belirli ve ortak bir amaç etrafında bir araya gelmesiyle kurulabilir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 3. maddesi, çocukların dernek kurma ve derneğe üye olma haklarını özel olarak düzenlemiştir. On iki yaşını bitiren çocuklar da yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilir; ancak bu yaş grubundaki üyeler yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. Çocuk derneğinin kurulması için idareden önceden izin alınması gerekmez. Kuruluş bildirimi, dernek tüzüğü ve gerekli belgelerin yetkili mülki idare amirliğine verilmesiyle dernek tüzel kişilik kazanır.
Çocuk Derneği Nedir?
Çocuk derneği, çocukların kanunda belirtilen gelişim ve haklarını korumak veya geliştirmek amacıyla oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip bir kişi topluluğudur. Çocuk dernekleri de diğer dernekler gibi 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu hükümlerine tabidir. Bununla birlikte kurucuların yaşı, üyelik şartları ve bazı faaliyetler bakımından özel kurallar uygulanır.
Dernekler Kanunu’nun 3. maddesine göre çocuk dernekleri; çocukların toplumsal, ruhsal, ahlaki, bedensel ve zihinsel yeteneklerini, spor, eğitim ve öğretim haklarını, sosyal ve kültürel varlıklarını, aile yapılarını ve özel yaşantılarını korumak ve geliştirmek amacıyla kurulabilir.
Örneğin çocukların çevre bilincini geliştirmesi, kültürel faaliyetlerde bulunması, eğitim hakları konusunda çalışmalar yürütmesi veya spor alanında ortak faaliyetler gerçekleştirmesi çocuk derneğinin amacına konu olabilir. Ancak seçilen amaç ve faaliyetlerin hukuka uygun olması ve dernek tüzüğünde açıkça belirtilmesi gerekir.
Çocuk derneği, okul bünyesinde oluşturulan öğrenci kulübüyle aynı hukuki yapıya sahip değildir. Öğrenci kulüpleri ilgili eğitim mevzuatı çerçevesinde faaliyet gösterirken çocuk derneği, kuruluş işlemlerinin tamamlanmasıyla bağımsız tüzel kişilik kazanır.
Çocuk Derneğini Kimler Kurabilir?
Çocuk derneğinin kurulabilmesi için kurucuların kanunda öngörülen yaş ve ehliyet şartlarını karşılaması gerekir. Dernekler Kanunu’nun 3. maddesine göre on beş yaşını bitirmiş, ayırt etme gücüne sahip küçükler, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneği kurabilir.
Bu düzenleme, genel dernek kurma hakkından ayrılan özel bir ehliyet hükmüdür. Genel olarak dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekirken çocuk derneklerinde kanun, belirli şartları taşıyan küçüklerin kurucu olmasına imkân vermektedir.
Çocuk Derneği Kaç Kişiyle Kurulur?
Türk Medenî Kanunu’nun 56. maddesi ve Dernekler Kanunu’nun 2. maddesi gereğince bir derneğin kurulabilmesi için en az yedi kurucu bulunmalıdır. Çocuk dernekleri bakımından da bu asgari sayı geçerlidir.
Kurucu olarak gösterilecek yedi kişinin her birinin çocuk derneği kurma şartlarını taşıması ve gerekli yasal temsilci izninin bulunması gerekir. On iki veya on üç yaşındaki çocuklar, yedi kişilik asgari kurucu sayısına dahil edilemez.
Çocuk Derneklerinde Yaş Sınırları
| Yaş ve koşul | Kuruculuk | Üyelik | Yönetim ve denetim kurulu |
|---|---|---|---|
| 12 yaşını bitirmemiş çocuklar | Hayır | Hayır | Hayır |
| 12 yaşını bitirmiş, 15 yaşını henüz bitirmemiş çocuklar | Hayır | Yasal temsilci izniyle | Hayır |
| 15 yaşını bitirmiş, ayırt etme gücüne sahip ve üst yaş sınırını aşmamış çocuklar | Yazılı izinle | Yazılı izinle | Kanuni şartlarla mümkün |
| 18 yaşından büyük kişiler | Hayır | Hayır | Üyelik yoluyla görev alamaz |
Kanun, çocuk derneklerine on sekiz yaşından büyük kişilerin kurucu veya üye olamayacağını açıkça belirtmektedir. Dolayısıyla yetişkinlerin çocuk derneğini kendi adlarına kurarak çocukları yalnızca katılımcı olarak göstermesi, çocuk dernekleri için öngörülen özel kuruluş modeline uygun değildir.
Genel dernek kurma ehliyetine ilişkin diğer şartlar, kimlerin dernek kurabileceği konusunun ayrı hukuki kapsamını oluşturur.
Çocuk Derneği Kurulması İçin Veli veya Vasi İzni Gerekir mi?
Evet. Çocuk derneği kurulurken kurucu çocukların yasal temsilcilerinin yazılı izni alınmalıdır. Dernekler Yönetmeliği’nin 5. maddesi gereğince bu izinler kuruluş bildirimine eklenir.
Yasal temsilci, çocuğun hukuki durumuna göre velisi veya vasisi olabilir. İzin, çocuğun çocuk derneği kurucusu olmasına ilişkin iradeyi açıkça ortaya koymalıdır.
Uygulamada yazılı izin belgesinin hangi çocuk için verildiğinin, izin veren yasal temsilcinin kimliğinin ve iznin hangi kuruluş işlemine ilişkin olduğunun tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirlenmesi önemlidir.
Yasal temsilcinin izni, çocuğun dernek adına yapacağı bütün hukuki işlemleri sınırsız biçimde gerçekleştirebileceği anlamına gelmez. Çocukların taraf olduğu sözleşmeler, borçlandırıcı işlemler ve malvarlığına ilişkin tasarruflar bakımından Türk Medenî Kanunu’nun fiil ehliyeti hükümleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Çocuk Derneği Nasıl Kurulur?
Çocuk derneğinin kuruluş süreci, genel dernek kuruluşuna ilişkin usulü izler. Ancak kurucuların yaşları ve yasal temsilci izinleri nedeniyle ayrıca dikkat edilmesi gereken hususlar bulunmaktadır.
1. Kurucuların Belirlenmesi
Öncelikle kanuni şartları taşıyan en az yedi kurucu belirlenir. Her kurucunun on beş yaşını bitirmiş, ayırt etme gücüne sahip ve çocuk derneği bakımından öngörülen yaş sınırına uygun olması gerekir.
Çocuk derneklerine tüzel kişiler kurucu olamaz. Bu nedenle şirket, vakıf veya başka bir dernek, çocuk derneğinin kurucu listesine dahil edilemez.
2. Dernek Tüzüğünün Hazırlanması
Çocuk derneğinin adı, merkezi, amacı, üyelik şartları, faaliyet alanı, organları ve yönetim usulü tüzükte düzenlenmelidir. Tüzük hazırlanırken Türk Medenî Kanunu’nun 58. maddesi ile Dernekler Kanunu’nun 4. maddesinde belirtilen zorunlu unsurlar dikkate alınır.
Özellikle çocuk derneğinin tüzüğünde;
- Derneğin çocuklara yönelik amacı ve faaliyetleri,
- Üyelik için aranan yaş ve yasal temsilci izni şartları,
- Üyelik başvurularının değerlendirilme yöntemi,
- Genel kurulun toplanma ve karar alma usulleri,
- Yönetim ve denetim kurullarının oluşumu,
- Derneğin gelir kaynakları ve aidat sistemi,
- İç denetim ve borçlanma usulleri,
- Tüzük değişikliği ve fesih halinde tasfiye esasları
kanuna uygun biçimde gösterilmelidir.
Tüzükte yaş şartlarını kaldıran, kanunen yasaklanan kişilere kuruculuk veya üyelik tanıyan ya da çocuk derneklerine özgü yasakları etkisizleştiren hükümler düzenlenemez. Genel tüzük hükümlerinin ayrıntıları dernek tüzüğünün hazırlanması konusuyla birlikte değerlendirilmelidir.
3. Kuruluş Bildirimi ve Belgelerin Hazırlanması
Dernekler Yönetmeliği’nin 5. maddesi uyarınca kuruluş bildirimi kurucular tarafından imzalanır. Çocuk dernekleri bakımından kuruluş dosyasında özellikle aşağıdaki belgeler bulunmalıdır:
- Kurucular tarafından imzalanmış kuruluş bildirimi,
- Her sayfası kurucular tarafından imzalanmış bir adet dernek tüzüğü,
- Kurucu çocukların yasal temsilcilerinden alınmış yazılı izin belgeleri,
- Kuruluş adresinin niteliği veya somut olayın özellikleri nedeniyle mevzuatın ayrıca aradığı diğer belgeler.
Dernek merkezinin hukuken kullanılabilecek bir adres olması gerekir. Özellikle mesken niteliğindeki bağımsız bölümlerde dernek merkezi oluşturulması düşünülüyorsa kat mülkiyeti mevzuatından kaynaklanan muvafakat gereklilikleri ayrıca incelenmelidir.
4. Kuruluş Bildiriminin Mülki İdare Amirliğine Verilmesi
Hazırlanan kuruluş bildirimi, tüzük ve ekleri, derneğin yerleşim yerinin bulunduğu valilik veya kaymakamlığa sunulur.
Türk Medenî Kanunu’nun 59. maddesine göre dernek, kuruluş bildirimi ve gerekli belgelerin yetkili mülki idare amirliğine verildiği anda tüzel kişilik kazanır. Kuruluş için önceden izin alınması ya da idarenin uygunluk incelemesinin tamamlanmasının beklenmesi gerekmez.
Kuruluş bildirimi alınırken başvuru sahibine alındı belgesi verilir ve ilgili kayıt işlemleri yürütülür.
5. Kuruluş Belgelerinin İncelenmesi
Türk Medenî Kanunu’nun 60. maddesi ve Dernekler Yönetmeliği’nin 6. maddesi uyarınca kuruluş belgeleri altmış gün içinde incelenir.
Kuruluş bildiriminde, tüzükte veya kurucuların hukuki durumlarında kanuna aykırılık ya da eksiklik tespit edilirse bunların giderilmesi kuruculardan istenir. Yazılı bildirimin tebliğinden itibaren otuz gün içinde eksikliklerin tamamlanması veya aykırılıkların giderilmesi gerekir.
Bu süre içinde eksiklik giderilmezse mülki idare amiri, yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi için dava açılması amacıyla durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir.
Dolayısıyla on beş yaş şartını karşılamayan kurucuların bulunması veya gerekli yasal temsilci izinlerinin sunulmaması, kuruluşun kanunilik incelemesinde hukuki sorun oluşturabilir.
Çocuk Derneklerinde Yönetim Kurulu ve Denetim Kurulu Nasıl Oluşturulur?
Çocuk derneklerinde de genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu zorunlu organlardır. Türk Medenî Kanunu’nun 72. maddesinde öngörülen bu organların oluşturulması bakımından çocuk derneklerine özgü yaş şartlarına uyulmalıdır.
On beş yaşını bitirmiş, ayırt etme gücüne sahip ve gerekli yasal temsilci izni bulunan çocuklar, diğer kanuni şartların da sağlanması kaydıyla yönetim ve denetim kurullarında görev alabilir. On iki yaşını bitirmiş fakat on beş yaşını henüz bitirmemiş üyeler ise bu kurullara seçilemez.
Türk Medenî Kanunu’nun 84. maddesi uyarınca yönetim kurulu en az beş asıl ve beş yedek üyeden; 86. maddesi uyarınca denetim kurulu en az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşur. Çocuk derneği tüzüğünde bu asgari sayıların altında organ yapısı öngörülemez.
Bu nedenle kuruluş için gereken yedi kurucunun bulunması, ilk genel kurulda bütün zorunlu organların usulüne uygun oluşturulabilmesi bakımından tek başına yeterli üye yapısının bulunduğu anlamına gelmez. Organ seçimleri planlanırken gerekli sayıda, seçilme yeterliliğine sahip üyenin bulunması sağlanmalıdır.
Yönetim ve denetim kurullarının seçim ve oluşumuna ilişkin genel esaslar dernek yönetim kurulunun oluşumu ile bağlantılıdır.
Çocuk Derneklerinde İlk Genel Kurul Ne Zaman Yapılır?
Türk Medenî Kanunu’nun 62. maddesine göre dernekler, kuruluş incelemesi sonucunda yapılan yazılı bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantılarını gerçekleştirmek ve zorunlu organlarını oluşturmakla yükümlüdür.
Çocuk dernekleri için de bu süre geçerlidir. İlk genel kurulun süresinde yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması, Türk Medenî Kanunu’nun 87. maddesinde düzenlenen kendiliğinden sona erme sebepleri kapsamında değerlendirilir.
Çocuk Derneklerine Üye Olma Şartları Nelerdir?
Çocuk derneği kuruculuğu ile çocuk derneğine üyelik farklı hukuki şartlara bağlıdır. Dernekler Kanunu’nun 3. maddesi, on iki yaşını bitiren küçüklerin yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilmelerine imkân tanımaktadır.
Üyeliğe başvuracak çocuğun tüzükte gösterilen diğer üyelik şartlarını da taşıması gerekir. Türk Medenî Kanunu’nun 64. maddesi uyarınca üyelik başvurusu yazılı olarak yapılır, yönetim kurulunca en çok otuz gün içinde karara bağlanır ve sonuç başvuru sahibine yazılı olarak bildirilir.
Çocuk derneğine kabul edilen üyelerin üyelik kayıtları mevzuata uygun tutulmalı ve gerekli bildirimler yapılmalıdır.
Çocuk derneklerinde üyelik bakımından özel yaş ve izin koşulları öncelikle uygulanırken, üyelerin eşitliği, oy hakkı ve diğer üyelik hakları açısından Türk Medenî Kanunu’nun 68 ve 69. maddeleri dikkate alınır. Bu konudaki genel usuller dernek üyeliği şartları ve başvuru süreci kapsamında ayrıca değerlendirilir.
Çocuk Derneği Üyesinin Yaşı İlerlediğinde Ne Olur?
Dernekler Kanunu, on sekiz yaşından büyük kişilerin çocuk derneklerine kurucu veya üye olamayacağını düzenlemektedir. Bu nedenle üyelerin yaşları ve kanuni üyelik şartlarını taşıyıp taşımadıkları takip edilmelidir.
Türk Medenî Kanunu’nun 65. maddesi uyarınca üyelik için kanunda veya tüzükte aranan nitelikleri sonradan kaybedenlerin üyeliği kendiliğinden sona erer. Çocuk derneğinde yaş şartını kaybeden kişinin üyelik durumu bu hüküm çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Üyelik şartlarını kaybeden kişilerin yönetim veya denetim kurulunda bulunması halinde organların kanuna uygun biçimde yeniden oluşturulması da gerekebilir. Ancak üye sayısındaki her değişiklik, tek başına derneğin kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez; Türk Medenî Kanunu’nun 87. maddesindeki şartlar ayrıca incelenmelidir.
Çocuk Dernekleri Şube veya Lokal Açabilir mi?
Çocuk derneklerinin şube ve lokal faaliyetleri aynı kurallara tabi değildir.
Çocuk Derneklerinin Şube Açması
Dernekler Yönetmeliği’nin 7. maddesi, çocuk derneklerinin şubelerine ilişkin özel hükümler içermektedir. Bu düzenleme çerçevesinde çocuk derneklerinin, tüzüklerinde öngörülmesi ve ilgili kuruluş şartlarının sağlanması kaydıyla şube açması mümkündür.
Çocuk derneklerinin şubelerine de tüzel kişiler kurucu veya üye olamaz. Şube kuruluş bildirimine kurucu çocukların yasal temsilcilerinin izinleri eklenir.
Çocuk Derneklerinin Lokal Açması
Çocuk dernekleri lokal açamaz. Bu yasak, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 26/A maddesinde açıkça düzenlenmiştir.
Dolayısıyla çocuk derneğinin üyeleri için sosyal faaliyetler düzenleyebilmesi, dernek lokali açabileceği anlamına gelmez. Derneğin amaçlarına uygun etkinlikler yapması ile kanunda özel izin ve şartlara bağlanan lokal işletmeciliği birbirinden ayrılmalıdır.
Çocuk Derneklerinin Hukuki Yükümlülükleri ve Cezai Sorumluluk
Çocuk dernekleri tüzel kişilik kazandıktan sonra ilgili mevzuattan kaynaklanan kayıt, bildirim, defter tutma, genel kurul ve iç denetim yükümlülüklerine tabidir.
Ancak 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 33. maddesi çocuk dernekleri bakımından özel bir yaptırım uygulaması öngörmektedir. Buna göre Kanun’da belirtilen cezalar, çocuk dernekleri hakkında yazılı uyarıya rağmen ihlalin tekrarlanması halinde uygulanır.
Bu hüküm, çocuk derneklerinin Dernekler Kanunu kapsamındaki yaptırımlardan bütünüyle muaf olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde hükmün, diğer kanunlardan doğabilecek her türlü hukuki veya cezai sorumluluğu ortadan kaldıran genel bir muafiyet olarak değerlendirilmesi de doğru değildir.
Somut bir ihlal halinde fiilin niteliği, uygulanacak kanun, sorumlu kişi, yazılı uyarı koşulu ve varsa özel yaptırım hükümleri ayrı ayrı incelenmelidir.
Özellikle çocukların dernek adına gerçekleştirdiği sözleşme ve mali işlemlerde tüzel kişilik, organların temsil yetkisi ve küçüklükten kaynaklanan fiil ehliyeti sınırlamaları birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuk derneklerinin kuruluş belgeleri, zorunlu organları ve faaliyetleriyle ilgili hukuki sorunlar, dernek avukatı tarafından yürütülebilecek hukuki inceleme ve danışmanlık çalışmalarının kapsamına girebilir.
Çocuk Derneği Kurulmasına İlişkin Örnek
On beş ve on altı yaşlarında yedi öğrencinin, çocukların çevre bilincini geliştirmek amacıyla bir dernek kurmak istediği varsayılsın.
Bu öğrencilerin tamamı ayırt etme gücüne sahipse, kanuni yaş şartlarını karşılıyorsa ve yasal temsilcilerinin yazılı izinlerini almışlarsa çocuk derneğinin kurucusu olabilirler. Kurucular, dernek tüzüğünü hazırlayıp kuruluş bildirimini gerekli belgelerle birlikte yetkili mülki idare amirliğine sunabilir.
Dernek kurulduktan sonra on üç yaşındaki bir öğrenci, yasal temsilcisinin izniyle derneğe üye olarak kabul edilebilir. Ancak bu öğrenci yönetim veya denetim kurulunda görev alamaz.
İlk genel kurulda yönetim ve denetim kurullarının oluşturulabilmesi için kanunun aradığı asıl ve yedek üye sayılarıyla seçilme şartlarının ayrıca sağlanması gerekir. Kurucu sayısının yedi olması, bütün organların bu yedi kişiyle oluşturulabileceği anlamına gelmez.
Çocuk Dernekleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
14 yaşındaki bir çocuk dernek kurabilir mi?
Hayır. Çocuk derneği kurabilmek için on beş yaşını bitirmiş olmak gerekir. On dört yaşındaki çocuk, on iki yaşını bitirmiş olması ve yasal temsilcisinin izin vermesi şartıyla kurulmuş bir çocuk derneğine üye olabilir; ancak kurucu veya yönetim ve denetim kurulu üyesi olamaz.
Anne veya baba çocukları adına çocuk derneği kurabilir mi?
Çocuk derneğinin kurucuları, kanundaki özel şartları taşıyan çocuklar olmalıdır. Anne veya babanın yazılı izni, kurucu çocukların yerine geçmez. Yetişkinler, yalnızca yasal temsilci sıfatları nedeniyle çocuk derneğinin kurucusu veya üyesi haline gelmezler.
Çocuk derneğinde 12 yaşındaki üyeler oy kullanabilir mi?
5253 sayılı Kanun’un 3. maddesi, on iki yaşını bitiren çocukların izinle üye olmasını kabul ederken bu yaş grubunun yönetim ve denetim kurullarında görev almasını yasaklamaktadır. Türk Medenî Kanunu’nun 69. maddesindeki genel kural ise her üyenin genel kurulda bir oy hakkı bulunduğudur. Bu nedenle üyelik hakları ile organlara seçilme yeterliliği birbirine karıştırılmamalı; tüzük hükümleri kanunun emredici kurallarına uygun düzenlenmelidir.
Çocuk derneği kurmak için valilikten izin almak gerekir mi?
Hayır. Dernek kurma hakkı bakımından önceden izin alma zorunluluğu yoktur. Ancak kuruluş bildiriminin, tüzüğün ve çocuk kurucuların yasal temsilci izinlerinin yetkili mülki idare amirliğine sunulması gerekir. İdare, kuruluş sonrasında belgelerin kanuna uygunluğunu inceler.
Çocuk dernekleri hukuka aykırı faaliyet nedeniyle cezalandırılabilir mi?
Evet. Çocuk dernekleri hukuki yükümlülüklerden muaf değildir. Bununla birlikte Dernekler Kanunu’nun 33. maddesi, bu Kanun’da belirtilen cezalar yönünden yazılı uyarıya rağmen ihlalin tekrarlanması şartını düzenlemektedir. Diğer mevzuattan kaynaklanan sorumlulukların bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir.