Emtia Değerlemesi: Maliyet Bedeli, Altın ve Borsa Rayici

Emtia değerlemesi bakımından temel kural, satın alınan ticari mallar ile üretilen mamul ve yarı mamullerin maliyet bedeliyle değerlenmesidir (213 sayılı Vergi Usul Kanunu [VUK] m. 274-275). Ancak değerleme günündeki satış bedeli maliyete göre en az %10 düşmüşse belirli şartlarla emsal bedeli seçilebilir. Altın, gümüş, platin ve paladyum gibi kıymetli madenler için 2 Ağustos 2024’te yürürlüğe giren VUK m. 274/A, borsa rayicini esas almıştır. Buna karşılık kıymetli madenin işletmede ticari mal mı, yoksa tasarruf amacıyla elde tutulan varlık mı olduğu, özellikle altın ticareti yapan işletmelerde uygulanacak değerleme kuralını belirleyen ciddi bir hukuki ayrımdır.

Bu ayrım salt muhasebe tekniği değildir. Stok maliyetinin eksik hesaplanması, değer düşüklüğünün belgesiz kaydedilmesi veya ticari altının yatırım amaçlı kıymetli maden gibi değerlenmesi, dönem kazancını ve dolayısıyla gelir veya kurumlar vergisi matrahını değiştirir. Doğru sonuç, iktisadi kıymetin hukuki niteliği, edinilme amacı, değerleme tarihi ve kullanılacak ölçünün birlikte belirlenmesini gerektirir.

1. Değerlemenin hukuki temeli: Her varlık aynı ölçüyle değerlenmez

VUK m. 258 değerlemeyi, vergi matrahının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak tanımlar. VUK m. 259 uyarınca ilgili kıymetin kanunun işaret ettiği değerleme günündeki durumu, m. 260 uyarınca da kural olarak her iktisadi kıymet ayrı ayrı esas alınır. Teamülen aynı cinsten sayılan mallar topluca değerlenebilir. Buna karşılık bir ürünün piyasa fiyatının bilinmesi, vergi hukukunda mutlaka piyasa fiyatıyla değerleneceği anlamına gelmez.

Vergi Usul Kanunu’nun değerleme sistemi içinde VUK m. 261’de sayılan maliyet bedeli, borsa rayici ve emsal bedeli birbirinin serbestçe seçilebilen alternatifleri değildir. Her iktisadi kıymet için önce ona uygulanması gereken özel hüküm saptanır. Ölçülerin genel anlamı ve birbirinden farkı, vergide değerleme ölçüleri çerçevesinde ayrıca ele alınmaktadır.

2. Ticari emtianın maliyet bedeli nasıl belirlenir?

Satın alınan malın faturadaki fiyatı her zaman tam maliyet değildir

VUK m. 274, emtianın maliyet bedeliyle değerlenmesini emreder. Maliyet bedelinin içeriği ise VUK m. 262’de düzenlenmiştir. Malın iktisabına doğrudan bağlı gümrük vergileri, gümrük komisyonu, yükleme, boşaltma, nakliye ve gerekli diğer edinim giderleri, kanunda gösterilen koşullarla maliyete katılır. Stoklara alınma tarihine kadarki depolama ve sigorta giderleri de maliyet unsurudur. Dolayısıyla bir ithal malın yalnız yabancı satıcı faturasındaki bedelle stok hesabına geçirilmesi, edinimle bağlantılı zorunlu unsurlar dışarıda bırakılmışsa hukuken eksiktir.

VUK m. 262’nin 2021 yılında eklenen hükümleri finansman giderleri bakımından açık bir zaman sınırı getirir: Emtianın finansmanı için kullanılan krediye ilişkin faiz ve kur farklarının, emtianın stoklara girdiği tarihe kadar oluşan kısmı maliyete dahildir. Sonraki faiz ve kur farklarını maliyete katmak veya genel giderler arasında göstermek konusunda kanuni seçim imkânı vardır. Bu seçim, giderin gerçekliğini, kaydını ve diğer vergi hükümlerini bertaraf etmez.

Kıymetin edinilmesine ait indirilebilen KDV’yi otomatik şekilde stok maliyetine eklemek de doğru değildir. İndirilemeyen vergilerin ve emtiaya ilişkin diğer mali yüklerin durumu, VUK m. 262 ile KDV mevzuatı birlikte değerlendirilerek belirlenir; m. 262’de emtia dışındaki iktisadi kıymetler için tanınan bazı ihtiyari giderleştirme hükümleri emtiaya aynen taşınamaz.

Stok maliyeti, fiziki mevcuttan kopuk hesaplanamaz

VUK m. 186 uyarınca envanter çıkarılması; bilanço günündeki mevcutların, alacakların ve borçların sayılması, ölçülmesi, tartılması ve değerlenmesiyle gerçekleştirilir. İşletmenin defterde görünen stok miktarı ile gerçekte bulunan miktarının ayrışması halinde önce farkın sebebi belirlenmelidir. Eksik malın tamamını kendiliğinden fire, bozulma veya değer düşüklüğü saymak mümkün değildir.

Alış faturaları, gümrük belgeleri, sevk ve depo kayıtları, üretim reçeteleri, sayım tutanakları ve stok hareket çizelgeleri birlikte incelenmelidir. VUK m. 3/B gereği vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti esastır. Bilanço ve envanter kayıtlarının hukuki işlevi ile fiili stok tespiti arasındaki bağlantı, değerleme uyuşmazlığında doğrudan ispat meselesidir.

3. İmal edilen emtia ve yarı mamullerde hangi giderler maliyete girer?

VUK m. 275’e göre üretim maliyeti; hammadde ve ilk madde bedelini, ürüne düşen işçilik giderini ve genel imal giderlerinden mamule isabet eden payı kapsar. Piyasaya ambalajlı sunulması zorunlu ürünlerde ambalaj malzemesi bedeli de maliyete katılır. Genel idare giderlerinden üretime isabet eden kısmın maliyete dahil edilmesi ise kanunen ihtiyaridir.

Bu düzenlemede zorunlu genel imal gideri ile isteğe bağlı genel idare gideri birbirine karıştırılmamalıdır. Üretim tesisinin enerji, üretim bakım, fabrika yönetimi ve benzeri genel imal yüklerinin mamullere makul ve tutarlı biçimde dağıtılması gerekir. Buna karşılık işletmenin genel merkezine ilişkin her giderin istisnasız üretim maliyetine yüklenmesi kanuni zorunluluk değildir.

VUK m. 275, zorunlu unsurlar maliyet hesabına alındığı sürece mükellefe imal edilen emtianın maliyetini belirlemede yöntem seçme alanı tanır. Ne var ki kullanılan yöntemin kayıtlarla doğrulanabilir, ürün ve dönem bazında tutarlı, gider dağıtımı bakımından gerekçelendirilebilir olması şarttır. Birim maliyeti değiştirmek amacıyla bir yılda kullanılan giderlerin seçilerek başka yıla aktarılması, bu serbestinin kapsamında değildir.

Örnek: Üretimde kullanılan hammadde 600.000 TL, doğrudan işçilik 180.000 TL, mamullere düşen genel imal gideri 120.000 TL ise, 1.000 adet mamulün zorunlu üretim maliyeti toplam 900.000 TL ve birim başına 900 TL’dir. Genel idare giderlerinden pay verilmesi tercih edilmişse bunun tutarı ayrıca hesaplanır. Bu tamamen varsayımsal örnekte fiyat düşüklüğü veya değer kaybı bulunmadığı kabul edilmiştir.

4. Satış fiyatı maliyetin %10 altına düşerse emsal bedeli uygulanabilir mi?

Evet; ancak koşul gerçekleştiğinde kendiliğinden değil, mükellefin kanuni tercihine bağlı olarak. VUK m. 274’e göre emtianın değerleme günündeki satış bedeli maliyetine nazaran %10 veya daha fazla düşmüşse, mükellef maliyet bedeli yerine emsal bedeli ölçüsünü kullanabilir. Aynı imkân VUK m. 275 kapsamındaki mamuller için de öngörülmüştür. Satış fiyatındaki düşüşün yüzde 10’un altında kalması, sırf bu hükme dayanılarak emsal bedeli seçimini haklı kılmaz.

Önemli nokta şudur: %10, otomatik bir stok değer düşüklüğü indirimi değildir. Önce kanunda öngörülen satış bedeli düşüşü ortaya konulur; sonra emsal bedeli VUK m. 267’deki usule uygun biçimde belirlenir. Üstelik VUK m. 274, m. 267’nin ikinci sırasındaki maliyet bedeli esasını bu özel uygulama yönünden açıkça dışlamıştır. Bir maliyet tutarına toptan satışta %5 veya perakende satışta %10 ekleyerek değer düşüklüğü hesabı yapmak bu nedenle hukuken yanlıştır.

VUK m. 267 uyarınca ilk sıradaki ortalama fiyat esası, aynı cins ve neviden malların değerlemenin yapıldığı ayda veya önceki iki ayda satılmış olmasını ve ilgili aydaki satış miktarının değerlemeye konu mal miktarının en az %25’ine ulaşmasını gerektirir. Bu şartlar yoksa, m. 274’ün açıkça dışladığı ikinci sıraya dönülmez; üçüncü sıradaki takdir esasına gidilir. Karşılaştırmaya esas alınan ürünün cinsi, niteliği, satış dönemi ve gerçek işlem verileri belirleyicidir. Yalnızca internetten alınan bir fiyat ilanı veya işletme yönetiminin tek taraflı stok düşüş listesi kanuni emsal bedeli tespitinin yerine geçmez.

Örnek: Bir ürünün birim maliyeti 1.000 TL, değerleme günündeki satış bedeli 890 TL ise düşüş %11’dir. Mükellef, VUK m. 274 kapsamındaki seçimi yapabilir; ancak stok kaydına doğrudan 890 TL yazabilmek için bu rakamın ayrıca kanuni emsal bedeli yöntemiyle örtüşmesi gerekir. Emsal bedeli daha farklı bir tutarda saptanabilir. Kanunun sağladığı hak, seçilecek değerleme ölçüsüne ilişkindir; kanunsuz bir tutar belirleme serbestisi değildir.

5. Bozulan, imha edilen veya kullanılamaz hâle gelen mallar nasıl değerlenir?

Piyasa fiyatındaki genel düşüş ile eşyanın fiziken bozulması aynı hukuki olay değildir. VUK m. 278; afet, bozulma, çürüme, kırılma, çatlama, paslanma gibi sebeplerle iktisadi kıymetinde önemli azalış meydana gelen malların emsal bedeliyle değerlenmesini düzenler. Bu hükümde m. 274’teki %10’luk satış fiyatı eşiği ayrıca aranmaz; buna karşılık önemli değer kaybı ve bunu doğuran olayın ispatı gerekir.

Kıymeti düşen mallar bakımından takdir komisyonu tespiti kural olarak başvurulan usuldür. Ancak her imha işleminde yalnız takdir komisyonunun hazır bulunmasını tek geçerli yol saymak da doğru değildir. İlgili kamu kurumlarının yetkili görevlilerinden oluşan komisyon önünde, hukuken geçerli tutanaklarla gerçekleştirilen imha işlemleri somut koşullarına göre değerleme bakımından esas alınabilir. Sürekli imha işlemi yapan mükellefler için VUK m. 278/A’daki başvuru, idarece belirlenen imha oranı ve belgelendirme rejimi ayrıca değerlendirilir; bu düzenleme herkesin tek taraflı sıfır emsal bedeli yazmasını sağlayan genel bir muafiyet değildir.

Danıştay VDDK 2024/397: Takdir komisyonu bulunmaması her olayda gideri reddettirmez

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 26.04.2024 tarihli, E. 2022/1046, K. 2024/397 sayılı kararı bu ayrımı somut biçimde ortaya koyar. Davacı şirketin ithal etmek istediği yağlık ayçiçeği tohumu, kalite şartlarını karşılamaması nedeniyle gümrük idaresince imha edilmiş; idare, maliyetin kurum kazancından indirilemeyeceğini savunmuştur. Danıştay Dördüncü Dairesinin önceki bozma yaklaşımına karşı VDDK, imha edilen malın davacıya ait olduğunu ve ilgili kamu kurumunca tutanaklı biçimde imha edildiğini belirlemiştir. Ekonomik değerini yitirdiği saptanan malın emsal bedeli sıfır kabul edilerek maliyetin safi kurum kazancının tespitinde dikkate alınması gerektiği sonucuna ulaşmıştır.

Kararın hukuki değeri, bütün stok zararlarının belgesiz gider yazılabilmesi değildir. Aksine; malın mülkiyeti, imha işleminin hukuki dayanağı, resmî tutanak ve ekonomik değerin gerçekten sona ermiş olması birlikte değerlendirilmiştir. Karardaki karşı oy ve Dördüncü Dairenin önceki değerlendirmesi de bu konudaki uyuşmazlığın neden sadece muhasebe kaydından hareketle çözülemeyeceğini göstermektedir. Kararın tam metni, delilin ve mal üzerindeki mülkiyetin belirleyici olduğunu doğrulamaktadır.

Hasarın fotoğrafla gösterilmesi, ürünün satılmaması veya yönetim kurulunca imha kararı verilmesi, her olayda aynı ispat gücünü taşımaz. Ticari fire, olağan üretim kaybı, fiili stok noksanı, değeri düşen emtia ve tamamen imha edilen emtia ayrı olgulardır; uygulanacak değerleme ve gider kaydı bunlara göre belirlenir.

6. Kıymetli madenler neden ayrı bir değerleme rejimine bağlanmıştır?

7524 sayılı Kanun’un 8. maddesiyle VUK’a eklenen 274/A maddesi, 2 Ağustos 2024’ten itibaren altın, gümüş, platin ve paladyum gibi kıymetli madenlerin borsa rayiciyle değerlenmesini öngörmüştür. Aynı Kanun’un 7. maddesi, VUK m. 263’teki borsa rayici tanımına kıymetli madenler borsalarını dahil etmiştir. Borsa rayici mevcutsa ve kanunun aradığı nitelikteyse işletme bu kıymetler için sırf daha avantajlı olduğu gerekçesiyle maliyet bedelini seçemez.

VUK m. 263’e göre esas alınacak rayiç, değerleme gününden önceki son işlem gününde ilgili borsada gerçekleşen işlemlerin ortalama değeridir. Bakanlığın olağandışı fiyat oynaklıklarında önceki 30 gündeki ortalama rayici esas aldırma yetkisi saklıdır. Herhangi bir internet sitesindeki anlık alış/satış kotasyonu, bankanın müşteriye sunduğu gram altın fiyatı veya rastgele seçilmiş kapanış rakamı kanuni borsa rayiciyle özdeş değildir. Madenin cinsi, saflığı, ağırlık birimi ve borsa işleminin kapsamı doğru eşleştirilmelidir.

VUK m. 274/A ayrıca borsa rayicinin bulunmadığı veya muvazaalı biçimde oluştuğunun anlaşıldığı hâllerde maliyet bedeline dönülmesini düzenler. Burada da genel emtia hükmündeki %10 satış fiyatı düşüşü seçeneği kendiliğinden uygulanmaz. Bir kıymetli madenin borsa rayicinin işletmenin alış maliyetinden düşük olması, tek başına rayicin bulunmadığı veya muvazaalı olduğu anlamına gelmez.

7. Altın ticareti yapan işletmenin stokundaki altın da borsa rayiciyle mi değerlenir?

Bu, VUK m. 274 ile 274/A’nın sınırındaki en önemli uygulama sorunudur. İstanbul Defterdarlığının 15.01.2025 tarih ve E-11395140-105[VUK-3-4116]-80889 sayılı özelgesi, ticari mal niteliğiyle elde tutulan kıymetli maden ile tasarruf amacıyla elde tutulan kıymetli madeni ayırmıştır. Buna göre kıymetli madenin üretimi veya alım satımıyla uğraşan mükelleflerin aktiflerinde ticari mal olarak kayıtlı kıymetli madenler VUK m. 274 uyarınca maliyet bedeliyle; tasarruf amacıyla tutulan, ticari mal niteliği taşımayan kıymetli madenler ise m. 274/A uyarınca borsa rayiciyle değerlenir.

Bu yorum, varlığın işletme faaliyeti içindeki niteliğini esas alması bakımından tutarlıdır. Ancak hukuki sınır da açıkça belirtilmelidir: VUK m. 274/A’nın lafzında, ticari mal olarak tutulan kıymetli madenleri açıkça istisna eden bir cümle bulunmamaktadır. Özelge kanun değildir ve başka mükelleflerin uyuşmazlığında mahkemeyi bağlayan bir içtihat da değildir. Dolayısıyla iki hükmün kapsam ilişkisi, özellikle hammadde altın, işlenmiş takı, külçe altın ve yatırım amaçlı stokların birlikte bulunduğu işletmelerde hukuki tartışmaya açıktır.

Hukuken isabetli yöntem, altının yalnız cinsine bakmak değil, işletmede ne amaçla edinildiğini ve hangi işlemde kullanıldığını belirlemektir. Kuyumcunun satış için tuttuğu işlenmiş mamulün, rafinerinin üretim girdisinin ve başka sektörde faaliyet gösteren şirketin nakit fazlasıyla aldığı yatırım altınının aynı hesapta izlenmesi vergisel nitelendirmeyi güvenilmez kılar. İdari özelgenin tarif ettiği ticari mal–tasarruf varlığı ayrımı, kanuni lafza karşı ortaya çıkabilecek uyuşmazlık riski de hesaba katılarak somut kayıtlarla desteklenmelidir.

Kuyumculuk mamulü ile yatırım altını arasındaki fark

İşlenmiş bir takıda altın içeriğinin yanında işçilik, taş, tasarım, ambalaj ve üretim giderleri bulunabilir. Bunların tümünün ham altın borsa fiyatına indirgenmesi, mamulün niteliğini ve VUK m. 275’teki üretim maliyeti sistemini göz ardı eder. Öte yandan yatırım amacıyla tutulan standart nitelikteki altının üzerinde işçilik bulunmaması, tek başına yeterli ölçü değildir; kayıtlardaki hukuki işlevi önemlidir. Kıymetli taşlar da sırf değerli olmaları nedeniyle m. 274/A’da sayılan kıymetli madenlerle aynı kurala otomatik olarak sokulamaz.

8. Kıymetli madenin borsa değerindeki artış satış yapılmadan vergisel kazanca yansır mı?

Evet; VUK m. 274/A kapsamındaki işletme varlıklarında borsa rayiciyle yapılan değerleme farkı, gerçekleşmiş bir satış bulunmasa dahi ilgili dönem kazancının tespitinde sonuç doğurur. VUK m. 274/A’da rayicin maliyet bedelinden yüksek veya düşük olması arasında genel bir tercih farkı yaratılmamıştır. Değerleme, işletmenin vergisel bilançosunda varlık değerinin kanuna uygun gösterilmesine ilişkin bir işlemdir; satış işlemiyle aynı şey değildir.

Varsayımsal hesap: Şirketin tasarruf amacıyla bulundurduğu 100 gram standart altının kayıtlı maliyeti 300.000 TL olsun. Değerleme tarihindeki kanuni borsa rayicinin gram başına 3.400 TL olduğu varsayılırsa değer 340.000 TL ve pozitif değerleme farkı 40.000 TL’dir. Bu örnek gerçek tarihli altın fiyatı veya vergi tarifesi içermez. Önceki dönemlerde yapılmış değerlemeler varsa aynı farkın ikinci kez gelir yazılması mümkün değildir; karşılaştırma son kanuni kayıtlı değer üzerinden yapılır.

Bu sonuç, ticari emtianın yalnız piyasa fiyatı yükseldiği için maliyet bedelinden yukarı değerlenemeyeceği kuralıyla karıştırılmamalıdır. İki varlık için değerleme ölçüsü farklıysa vergisel sonuç da farklıdır.

9. Altın hesabı, altın kredisi ve kıymetli madenle ifade edilen borçlar

VUK m. 274/A, kıymetli madenle ifade edilen senetli veya senetsiz alacak ve borçlara da uygulanır. Kıymetli maden mevduatı veya kredi sözleşmesinden doğan alacak ve borçlarda, değerleme gününe kadar hesaplanması gereken faizler de dikkate alınır. Bunun yanı sıra VUK m. 280, 281 ve 285’teki değerleme gününe indirgeme hükümlerinin ilgili alacak ve borçlar için uygulanması kanunda ayrıca öngörülmüştür.

Örneğin altın cinsinden borçlanan bir işletme için yalnız kasasında bulunan fiziki altını değerlemek yeterli değildir; altın borcu da ilgili hukuk kuralına göre değerlenir. Borç artışı ile varlık değer artışı farklı hesap kalemlerinde muhasebeleştirilir. Faiz veya reeskont hesabının uygulanabilirliği sözleşmenin türü, vade ve kanuni şartlara göre değerlendirilmelidir. Konunun genel alacak, borç ve yabancı para değerlemesi boyutu menkul kıymetler ile alacak ve borçların değerlemesi incelemesinin kapsamındadır.

10. 2 Ağustos 2024 öncesi ve sonrası dönemler neden ayrı değerlendirilmelidir?

VUK m. 274/A, 2 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir; bu hükmü geriye yürütüp 30 Haziran 2024 tarihli değerlemeye uygulamak mümkün değildir. İstanbul Defterdarlığının 15.01.2025 tarihli özelgesi de tasarruf amacıyla elde tutulan fiziki altın için 2024 yılı ikinci geçici vergi döneminde önceki rejimin, sonraki geçici vergi ve hesap dönemi sonlarında yeni rayiç rejiminin uygulanması gerektiği sonucuna varmıştır.

2024 öncesinde edinilen altının sırf edinim tarihi eski olduğu için yeni rejim dışında kalması söz konusu değildir. Esas alınacak tarih, iktisadi kıymetin satın alındığı gün değil, değerlemenin yapıldığı ve yeni hükmün yürürlükte bulunduğu gündür. Ancak geçişten kaynaklanan ilk değerleme farkı, önceki döneme geriye dönük vergisel gelir veya zarar yaratılarak değil, yeni düzenlemenin uygulanacağı dönemde ele alınır.

Emtia ve kıymetli maden değerlemesi ile enflasyon düzeltmesi ayrı hukuki mekanizmalardır. Değerleme farkının vergiye etkisi incelenirken ilgili hesap döneminde geçerli enflasyon düzeltmesi ve geçiş hükümleri ayrıca dikkate alınmalıdır. Enflasyon düzeltmesi yapılmış olması, VUK m. 274 veya m. 274/A’nın kendi kapsamını ortadan kaldırmaz.

11. Değerleme uyuşmazlığında hangi deliller ve hangi hukuki yollar önemlidir?

Değerleme hatasının mahiyeti somutlaştırılmadan açılan davada yalnız “stok değeri doğru değildir” iddiası yeterli olmaz. Uyuşmazlığın türüne göre ilk olarak aşağıdaki sorular cevaplandırılmalıdır:

• Varlık niteliği: Mal ticari emtia, mamul, tasarruf amacıyla tutulan kıymetli maden veya maden cinsinden alacak-borç mudur?
• Tarih: Hangi hesap veya geçici vergi dönemi, hangi değerleme günü ve o gün yürürlükte bulunan hüküm söz konusudur?
• Maliyet: Alış, ithalat, üretim, faiz, kur farkı, nakliye ve depolama unsurları belgelerle nasıl belirlenmiştir?
• Değer kaybı: Piyasa fiyatındaki düşüş mü, fiziki bozulma mı, gerçek bir imha mı vardır; emsal bedeli hangi kanuni usulle saptanmıştır?
• Kıymetli maden: Seçilen borsa, son işlem günü, ortalama rayiç, saflık ve miktar hesabı doğru mudur; maden ticari stok mu yatırım varlığı mıdır?
• İdari işlem: Vergi inceleme raporunda, takdir komisyonu kararında veya ihbarnamede hangi somut tespit ve hukuki gerekçe yer almaktadır?

Vergi incelemesinde mükellefin defter, fatura, stok çizelgesi, sayım tutanağı, borsa kayıtları ve imha belgeleri birlikte değerlendirilmelidir. Vergi aslı veya cezalı tarhiyat söz konusuysa işlem, kanuni usulle tebliğinden sonra yargısal denetime konu edilir. İYUK m. 7 uyarınca vergi mahkemesinde genel dava açma süresi 30 gündür; özel işlem türleri ve başvuru yollarına ilişkin hükümler ayrıca göz önünde bulundurulur. Takdir komisyonunun emsal bedeli hakkında VUK m. 267’de tanınan dava hakkı ve dava açılmasının tahakkuk veya tahsile etkisine dair özel hüküm, genel vergi davası rejimiyle karıştırılmamalıdır. Vergi davasının açılışı ve dilekçenin kapsamı bakımından vergi davası açma usulü ayrıca incelenmelidir.

Emtia değer düşüklüğünün kurum kazancında dikkate alınması, aynı mala ilişkin yüklenilen KDV’nin her durumda indirilebileceği anlamına da gelmez. KDV Kanunu m. 30/c kapsamında zayi olan mallara ilişkin indirim yasağı ve kanuni istisnalar, imhanın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Gelir/kurumlar vergisi değerleme sonucu ile KDV indirim hakkı, farklı hukuki soruların cevaplarıdır.

12. Sık sorulan sorular

Emtia değerlemesinde piyasa satış fiyatı maliyetten yüksekse stok yukarı değerlenir mi?

Hayır. VUK m. 274 kapsamındaki olağan emtia, satış fiyatı yükseldiği için otomatik olarak rayiç bedelle değerlenmez. Maliyet bedeli kuralı devam eder. Bu sonuç VUK m. 274/A kapsamındaki kıymetli madenler bakımından ayrı değerlendirilir.

%10’luk düşüş her stok için tek tek mi aranır?

Kıymet ve karşılaştırma, hukuken değerlenen mal veya teamülen topluca değerlenebilen aynı türdeki mallar yönünden belirlenir. Farklı nitelikteki malların toplam kazanç ve zararını birbirine mahsup ederek kanuni eşiği oluşturmak doğru değildir.

Stoklar satılmadığı hâlde zarar yazılabilir mi?

Sırf satılmamış olmak zarar doğurmaz. VUK m. 274’teki kanuni şartlar oluşmuşsa emsal bedeli seçilebilir; m. 278 kapsamındaki önemli fiziki değer kaybı da usulüne uygun değerlemeye tabi tutulabilir. Belgesiz tahmini stok zararı giderin hukuki dayanağı değildir.

Altın ticareti yapan kuyumcu bütün altınlarını borsa rayiciyle değerlemek zorunda mı?

15.01.2025 tarihli idari özelge, altın ticareti ve üretimi yapanların ticari mal olarak kayıtlı madenlerini VUK m. 274 kapsamında değerlendirir; yatırım amacıyla tutulan madenleri ise m. 274/A’ya tabi görür. Ancak kanun lafzında açık bir ticari stok istisnası bulunmadığından, her somut olaydaki sınıflandırma ve yorum uyuşmazlık bakımından önemlidir.

Altın hesabından doğan borç hangi kurla değerlenir?

Altın cinsinden borçta önce VUK m. 274/A kapsamındaki kıymetli maden değeri esas alınır; yabancı para borçları için kullanılan döviz kurunun kendiliğinden altın borcuna uygulanması doğru değildir. Sözleşmeye bağlı faiz ve kanuni reeskont hükümleri ayrıca incelenir.

Takdir komisyonu olmadan imha edilen emtia mutlaka gider dışı mı kalır?

Hayır. VDDK’nin 26.04.2024 tarihli E. 2022/1046, K. 2024/397 sayılı kararı, somut olayda ilgili kamu kurumu tarafından gerçekleştirilen ve belgelenen imhanın değerlemeye esas alınabileceğini kabul etmiştir. Bu karar, mükellefin tek taraflı ve belgesiz imha beyanına aynı sonucu tanımaz.

Sonuç: Değerleme ölçüsü seçimi, vergisel sonucun kendisidir

Emtia stoklarında kural maliyet bedeli; mamullerde zorunlu üretim maliyetidir. Piyasa fiyatının en az %10 gerilemesi VUK m. 274 kapsamında koşullu bir emsal bedeli seçimi sağlar. Fiziken değeri düşen ve imha edilen malların rejimi VUK m. 278 ve 278/A’da ayrıca kurulmuştur. Tasarruf amacıyla bulundurulan kıymetli madenler bakımından ise 2 Ağustos 2024’ten beri VUK m. 274/A’daki borsa rayici esası belirleyicidir.

Özellikle kıymetli maden ticareti yapan işletmelerde ticari stok–yatırım varlığı ayrımı, borsa verisinin kanuni niteliği ve doğru vergilendirme dönemi tek tek incelenmelidir. Kanunda bulunmayan bir istisna özelgeyle yaratılmış gibi davranmak da, idarenin mevcut uygulama görüşünü yok saymak da hukuki risk doğurur. Sağlam değerleme, doğru hukuki sınıflandırma ve denetlenebilir delil üzerine kurulur.

Kaynakça

1. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, özellikle m. 3/B, 186, 258-263, 267, 274, 274/A, 275, 278, 278/A, 280, 281 ve 285. Gelir İdaresi Başkanlığı mevzuat metni.
2. 7524 sayılı Kanun m. 7-8; VUK m. 263 ve 274/A değişiklikleri, 2 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanma ve yürürlük.
3. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 26.04.2024, E. 2022/1046, K. 2024/397, resmî karar tam metni.
4. Gelir İdaresi Başkanlığı, İstanbul Defterdarlığı, 15.01.2025, E-11395140-105[VUK-3-4116]-80889 sayılı “Kıymetli madenlerde değerleme” özelgesi, erişilebilir özelge metni. Özelge genel düzenleyici işlem veya bağlayıcı mahkeme içtihadı değildir.
5. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 38; 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m. 6; 3065 sayılı KDV Kanunu m. 30/c; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7.

Av. Fatih SEFER