HMK m. 1 Görevin Belirlenmesi ve Niteliği
MADDE 1- (1) Mahkemelerin görevi, ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar, kamu düzenindendir.
Hukuk Muhakemesinde Görev Kavramının Önemi
Hukuk muhakemesinde görev kavramı, bir uyuşmazlığın türüne ve niteliğine göre hangi yargı merciinde (Asliye Hukuk, Sulh Hukuk, Ticaret vb.) görüleceğini belirleyen temel bir usul hukuku kurumudur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre, genel mahkeme ile özel mahkeme arasındaki ilişki bir görev ilişkisidir. Görevin belirlenmesi, davanın esasına girilip karar verilebilmesi için öncelikli bir koşuldur ve yargılamanın sıhhatini doğrudan etkiler.
6100 Sayılı HMK m.1’in Metni ve Sistematik Konumu
HMK’da Görev Kurumunun Düzenleniş Amacı: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 1. maddesi “Görevin Belirlenmesi ve Niteliği” başlığını taşımaktadır. Kararlarda sıkça atıf yapılan madde metni şöyledir: “Mahkemelerin görevi, ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar, kamu düzenindendir.” Bu düzenleme, mahkemelerin yetki alanlarını netleştirerek yargılamada belirsizliği önlemeyi ve kanuni hakim güvencesini sağlamayı amaçlamaktadır.
Görev Kurallarının Yargılama Hukukundaki Yeri: HMK’nın birinci maddesinde yer alması, kanun koyucunun bu kuruma verdiği önemi göstermektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (2021/173) kararında belirtildiği üzere, medeni yargılamada ilk derece mahkemeleri genel ve özel mahkemeler olarak ayrılmıştır. Kanunda açıklık bulunmayan hallerde görev genel mahkemelere aittir. Görev kuralları, usul hukukunun en temel parametrelerinden biri olup, davanın açıldığı andan kesinleşinceye kadar yargılamanın her aşamasında etkisini sürdüren bir niteliğe sahiptir.
“Mahkemelerin Görevi Ancak Kanunla Düzenlenir” İlkesinin Anlamı: Görevin Kanuniliği İlkesi: Görevin ancak kanunla belirlenebileceği hususu Anayasa m. 142 ile ilişkilidir. Yargıtay HGK’ya göre buradaki “kanun” terimi, mahkemelerin kuruluş ve görevlerini belirten kanunları ifade eder. Görev, idari bir işlemle veya tarafların iradesiyle değil, yalnızca yasama organının çıkardığı kanunlarla belirlenebilir.
Kıyas ve Yorum Yoluyla Görev Belirlenebilir mi: Görevin kanuniliği ilkesi, kıyas veya genişletici yorum yoluyla görevli mahkemenin değiştirilmesini engeller. Yargıtay kararları, görev kurallarının yorum veya kıyas yoluyla genişletilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (2014/17652): Mahkemelerin görevinin kamu düzeni ile ilgili olduğu, bu nedenle kıyas veya yorum yolu ile genişletilmesi veya değiştirilmesinin mümkün olmadığı belirtilmiştir.
Anayasal Dayanak (Tabii Hâkim İlkesi ile İlişkisi): Yargıtay HGK (2021/173) kararı, görevin kanunla belirlenmesi kuralını evrensel hukuk kurallarından “tabii hâkim” ilkesinin bir sonucu olarak nitelendirmiştir. Anayasa’nın 142. maddesindeki “Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri kanunla düzenlenir” hükmü bu ilkenin anayasal dayanağıdır.
Görev Kurallarının Kamu Düzeninden Sayılması
Kamu Düzeni Kavramı ve Usul Hukukundaki Yeri: HMK m.1’in ikinci cümlesi “Göreve ilişkin kurallar, kamu düzenindendir” hükmünü amirdir. Yargıtay kararları (Örn: Yargıtay 8. HD 2017/8995), bu niteliğin bir sonucu olarak görevin bir “dava şartı” (HMK m.114/1-c) olduğunu belirtmektedir. Kamu düzeni kavramı, devletin yargılama erkini kullanırken keyfiliği önlemesi ve yargılamanın yasa ile belirlenen sınırlar içinde kalmasını ifade eder.
Tarafların Görev Konusunda Tasarruf Yetkisi: Yargıtay HGK (2020/470) kararında açıkça belirtildiği üzere, görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan tarafların bu konuda anlaşma yapma veya görevli mahkemeyi değiştirme (tasarruf) yetkisi yoktur. Görev kuralları taraflar yararına usulü kazanılmış hak oluşturmaz.
Mahkemenin Görevi Re’sen Dikkate Alması Zorunluluğu: Görevin kamu düzenine ilişkin olmasının en önemli sonucu, hâkimin talep olmasa dahi görevli olup olmadığını kendiliğinden (re’sen) incelemesidir. Yargıtay 2. HD 2023/6415, mahkemelerin yargılamanın her aşamasında görevli olup olmadıklarını kendiliğinden (re’sen) gözetmesi gerektiği vurgulanmıştır. Taraflar ileri sürmese dahi hakim, görev hususunu incelemekle yükümlüdür.
Görev İtirazı ve Görevsizlik Kararı
Görev İtirazının İleri Sürülmesi: Görev kamu düzeninden sayıldığı için, taraflar yargılamanın her aşamasında (cevap dilekçesi süresi geçtikten sonra dahi) görev itirazında bulunabilirler (Yargıtay 21. HD 2014/17652).
Görevsizlik Kararının Usulî Sonuçları: Mahkeme görevsiz olduğu kanaatine varırsa, HMK m.114/1-c ve m.115/2 uyarınca davanın usulden reddine karar verir. Görevsizlik kararı, davanın esasına girilmesini engeller.
Dosyanın Görevli Mahkemeye Gönderilmesi: Görevsizlik kararı verilmesi durumunda, kararın kesinleşmesinden itibaren (HMK m.20 uyarınca) süresi içinde başvuru yapılması gerekir. Yoksa dava açılmamış sayılır. Görevsizlik kararı kesinleştiğinde, dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi gerekir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi (2017/2794) kararında, dosyanın “nöbetçi” mahkemeye değil, doğrudan görevli mahkemeye gönderilmesi gerektiği, aksi durumun bozma nedeni olduğu belirtilmiştir.
Görev ile Yetki Kavramlarının Karşılaştırılması
Görev – Yetki Ayrımı: Yargıtay 14. Hukuk Dairesi (2017/2794) kararı bu ayrımı net bir şekilde tanımlamıştır: Görev, bir davaya o yerdeki hukuk mahkemelerinden hangisinin (Asliye Hukuk, Aile, Ticaret vb.) bakacağını belirtir. Yetki, bir davaya hangi yerdeki (coğrafi olarak) görevli mahkemenin bakacağını belirler.
Görev Kurallarının Yetki Kurallarına Üstünlüğü: Görev kamu düzenine ilişkindir ve önceliklidir. Görevli olmayan bir mahkeme, yetki itirazını değerlendiremez. Öncelikle görev sorunu çözülmelidir.
Uygulamada En Sık Karıştırılan Haller: Görev kuralları aşırı teknik olup bir dava açarken uzman hukukçulara danışılması gereklidir. Ticari Dava – Tüketici Davası: Sigorta rücu davalarında veya banka alacaklarında, tarafın tüketici sıfatı varsa Tüketici Mahkemesi, tacir ise Ticaret Mahkemesi görevlidir. Nüfus Kaydı – Soybağı: Nüfus kaydının düzeltilmesi (Asliye Hukuk) ile soybağının reddi/babalık (Aile Mahkemesi) davaları sıklıkla karıştırılmaktadır (Yargıtay 18. HD 2013/303).
Göreve İlişkin Hataların Yargılamaya Etkisi
Görevsiz Mahkemede Yargılama Yapılması: Görevsiz mahkemede yapılan yargılama işlemleri usule aykırıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (2023/6415), hakimin davayı yanlış niteleyerek görevsiz mahkemede esasa girmesini hukuka aykırı bulmuştur. Verilen Kararın Hukuki Akıbeti: Görevsiz mahkemece verilen esasa ilişkin kararlar Yargıtay tarafından bozulmaktadır. Örneğin, Aile Mahkemesi görevine giren bir davada Asliye Hukuk Mahkemesi’nin karar vermesi bozma sebebidir (Yargıtay 18. HD 2015/8057). Kanun Yollarında Görev Meselesinin İncelenmesi: Görev kamu düzeninden olduğu için, temyiz veya istinaf aşamasında taraflar ileri sürmese bile üst mahkemelerce re’sen incelenir ve bozma nedeni yapılır (Yargıtay 10. HD 2015/24274).
Yargıtay Uygulaması Işığında HMK m.1
Yargıtay’ın Görev Konusuna Yaklaşımı: Yargıtay, görevi kamu düzeninden saydığı için tarafların bu konuda bir hak iddia edemeyeceğini (usuli kazanılmış hak oluşmayacağını) istikrarlı şekilde uygular. Yargıtay, HMK m.1’i davanın hukuki niteliğinin doğru tespiti üzerinden uygulamaktadır. Yargıtay 2. HD (2023/6415) kararında, maddi olayları açıklamanın taraflara, hukuki nitelemenin ve görevli mahkemeyi bulmanın ise hakime ait olduğu (HMK m.33) vurgulanmıştır.
Sonuç ve Değerlendirme
HMK m.1’in, yargılamanın temel taşı olan “görev” kavramını kamu düzeni zırhına büründürdüğü görülmektedir. Mahkemelerin görevi yalnızca kanunla belirlenebilmekte, kıyas veya yorumla genişletilememektedir. Bu husus bir dava şartı olup, yargılamanın her aşamasında mahkemelerce re’sen gözetilmek zorundadır. Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, görev kurallarına aykırılığı mutlak bir bozma nedeni saymakta ve davanın hukuki nitelendirmesinin doğru yapılarak kanuni hakim ilkesine uygun mahkemede görülmesini temin etmektedir.
İletişim & Danışma
Açacağınız davada HMK madde 1 düzenlenen görev konusunda hata yapmamak ve bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
📍 Adres: Osmaniye, İsmail Erez Blv No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul
📞 Telefon: 0507 551 87 38
📧 E-posta: av.mehmetsarioglu1@gmail.com