Adil yargılanma hakkı, Anayasa’nın 36. maddesiyle güvence altına alınan ve bir ceza yargılamasının başından sonuna kadar kişiye tanınması gereken usul güvencelerinin bütününü ifade eder. Mahkemeye erişim, gerekçeli karar alma, silahların eşitliği, masumiyet karinesi, makul sürede yargılanma, müdafi yardımından yararlanma ve tanık sorgulama — bunların hepsi bu şemsiye hakkın alt unsurlarıdır. Bu makale, suç isnadına ilişkin yargılamalarda adil yargılanma hakkının kapsamını ve Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) bu konudaki yerleşik içtihadını ele almaktadır.
1. Anayasal Dayanak ve Hakkın Kapsamı
Adil yargılanma hakkı, tek bir güvenceden değil; mahkemeye erişim, mahkeme hakkı, gerekçeli karar hakkı, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama, masumiyet karinesi, makul sürede yargılanma, hakkaniyete uygun yargılanma, bağımsız ve tarafsız mahkeme, duruşmada hazır bulunma, savunma için gerekli zaman ve kolaylıklar, suçlamayı öğrenme, suç ve cezaların kanuniliği, müdafi yardımı ve tanık sorgulama gibi çok sayıda alt haktan oluşan bir güvenceler bütünüdür. Bu makalede her bir alt hak, AYM içtihadındaki somutlaşma biçimiyle ayrı başlıklar altında ele alınmaktadır.
2. Mahkemeye Erişim Hakkı
Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve bu uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelir. Bu hak yalnızca ilk derece mahkemesine dava açma hakkını değil, iç hukukta itiraz, istinaf veya temyiz gibi kanun yollarına başvurma imkânı tanınmışsa üst mahkemelere etkili biçimde başvurma hakkını da içerir. Bu hak, suç isnadına ilişkin uyuşmazlıklarda da uygulanabilir.
Mahkemenin hatası veya özensizliği nedeniyle süre kaçırma: Mahkemeye ulaşmayı aşırı derecede zorlaştıran ya da imkânsız hâle getiren uygulamalar bu hakkı ihlal edebilir. Dava açma ya da kanun yollarına başvuru için süre ve şekil koşulları öngörülmesi, dava açmayı imkânsız kılacak ölçüde katı olmadıkça hukuki belirlilik ilkesinin gereğidir ve mahkemeye erişim hakkına aykırılık oluşturmaz. Ancak öngörülen koşulların hukuka aykırı yorumlanması nedeniyle kişiler bu hakkı kullanamazsa ihlalin kabulü gerekir.
Yargısal başvuru dilekçelerini mevzuata uygun biçimde (örneğin UYAP üzerinden güvenli elektronik imzayla) sunan kişilerin, kendilerine atfedilemeyen ve tamamen mahkemelerin iç işleyişinden kaynaklanan hata ve aksamalardan sorumlu tutularak mahkemeye erişimlerinin engellenmesi, müdahaleyi ölçüsüz kılabilir. Özellikle süre tutum dilekçesi verenler yönünden bu tür müdahaleler mahkemeye erişim hakkının ihlaline sebep olabilir.
Kanuni dayanağın bulunmaması: Anayasa’nın 36. maddesinde hak arama özgürlüğü için özel bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olsa da bu, mutlak bir hak değildir. Mahkemeye erişim hakkına ilişkin sınırlandırmaların kanuna dayanması, hakkın özünü zedelememesi, meşru bir amaç izlemesi ve ölçülü olması gerekir. Derece mahkemelerinin yorumlarının kanunun açık lafzıyla çelişmesi veya bireyler tarafından öngörülemeyecek nitelikte olması hâlinde, müdahalenin kanuni dayanağının bulunmadığı kabul edilir.
3. AİHM Kararına Rağmen Yargılamanın Yenilenmemesi
AİHM’in ihlalin ancak yeniden yargılamayla giderilebileceğine dair kararına rağmen yargılamanın yenilenmesi talebinin kabul edilmemesi ve dosya üzerinden karar verilmesi, ihlalin ve sonuçlarının kaldırılmaması sonucunu doğurabilir. Bu tür durumlarda yargılamanın yenilenmesi talepleri reddedilirken yeterli ve ilgili gerekçe gösterilmemesi hâlinde AYM, başvurunun niteliğine uygun hak grubundan ihlal sonucuna ulaşabilmektedir.
4. Mahkeme Hakkı / Karar Hakkı
Adil yargılanma hakkının güvencelerinden biri olan mahkeme hakkı; mahkemeye erişim hakkı, karar hakkı ve kararın icrası haklarını içerir. Karar hakkı, mahkeme önüne getirilen uyuşmazlığın karara bağlanmasını isteme hakkını ifade eder. Ancak bu hak, bireylerin sadece şeklî anlamda bir karar elde etmelerini değil; dava konusu edilen uyuşmazlığa ilişkin esaslı taleplerin yargı merciince bir sonuca bağlanmasını da gerektirir.
Kişiler dava açmak suretiyle mahkemelerden yargısal koruma talep eder. Bireylerin bu taleplerine cevap vermek, uyuşmazlığın esasını inceleyerek iddia ve savunmaları değerlendirdikten sonra davayı karara bağlamak yargı mercilerinin anayasal yükümlülüğüdür. Adil yargılanma hakkı davanın sonucuna yönelik bir güvence içermez; bu hak yargılama sürecinin adil olarak yürütülmesini temin edecek usul güvenceleri sunar.
Başvuruculara atfedilebilecek herhangi bir kusur bulunmaksızın, uyuşmazlık konusu bir durum hakkında olumlu ya da olumsuz bir karar verilmemesi, karar hakkının ihlaline sebebiyet verebilir. Mahkemelerden beklenen, uyuşmazlığın esasına yönelik bir talep hakkında değerlendirme yaparak bu talebi bir sonuca bağlamaktır.
5. Gerekçeli Karar Hakkı
Mahkeme kararlarının gerekçeli olması adil yargılanma hakkının unsurlarından biridir; ancak bu hak, yargılamada ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya ayrıntılı şekilde yanıt verilmesi anlamına gelmez. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin adil bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve denetlemeyi amaçlar; tarafların muhakeme sırasında ileri sürdükleri iddiaların kurallara uygun biçimde incelenip incelenmediğini bilmeleri ve toplumun kendi adına verilen yargı kararlarının sebeplerini öğrenmesi için gereklidir.
Muhakeme sırasında açık ve somut biçimde öne sürülen iddia ve savunmaların davanın sonucuna etkili olması hâlinde, mahkemelerce makul bir gerekçeyle yanıt verilmesi gerekir. Mahkemenin davanın sonucuna etkili olduğunu kabul ettiği bir husus hakkında ilgili ve yeterli bir yanıt vermemesi veya bu tür iddiaların cevapsız bırakılması hak ihlaline neden olabilir. Gerekçelendirme yükümlülüğü mutlaka detaylı olmayı gerektirmez; ancak hükmün içerik ve kapsamı ile mahkemenin neleri dikkate aldığını gösteren, özenle seçilmiş ve kuşkuya yer vermeyecek açıklıkta bir gerekçe bölümü zorunludur.
6. Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama İlkesi
Silahların eşitliği ilkesi, yargılama sürecinde davanın tarafları arasında hak ve yükümlülükler bakımından tam bir eşitlik sağlanmasını ve bu eşitliğin yargılama süresince devam etmesini ifade eder. Delil ve karşı delil sunma, iddia ve karşı iddiada bulunma gibi her türlü usul işlemi bu ilkeye uygun gerçekleştirilmelidir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise, silahların eşitliği ilkesiyle yakından ilişkili olup taraflara dava dosyası hakkında bilgi sahibi olma ve yorum yapma hakkının tanınmasını gerektirir.
Delillere erişim imkânı: Suçlamanın esasını oluşturan delillere yönelik savunmanın etkisiz kalmasına neden olacak şekilde erişim ve inceleme imkânı sağlanmaması, ceza yargılamasının temel işlevinin yerine getirilmemesi sonucunu doğurur. Suçlamaların temelini oluşturan delillerin uygun yöntemlerle ve uzman kişilerce incelenmemesi, savunmanın faydasız kalmasına yol açar; örneğin dijital deliller üzerinde yapılacak teknik inceleme, suçun sübutu bakımından belirleyici olabilir.
Delil taleplerinin reddi: Belirli bir davaya ilişkin delilleri değerlendirme ve gösterilen delilin davayla ilgili olup olmadığına karar verme yetkisi kural olarak yargılamayı yürüten mahkemeye aittir. Ancak mahkemenin, mahkûmiyet kararına gerekçe gösterdiği olgular yönünden yalnızca müşteki beyanlarını ve iddia makamının delillerini dikkate alması, buna karşılık sanığın aynı olguların aksini ispat için gösterdiği tanıkları dinlememesi ve diğer delilleri toplamaması, savunmayı önemli ölçüde dezavantajlı duruma düşürerek silahların eşitliği ilkesini ihlal edebilir.
Karinelere dayalı karar: İdare tarafından tanzim edilen belgelerin içeriğinin gerçekliği karinesinin yargılamanın sonucu yönünden belirleyici olması, bireyi devlete karşı dezavantajlı bir konuma sokabilir ve masumiyet karinesini de ihlal edebilir. Suç isnadını içeren karinenin aksinin başvurucu tarafından yargılama sırasında ispat edilebilmesi mümkün olmalı, karineler kişiyi otomatik olarak suçlu hâle getirmemelidir. Maddi gerçekliğin ortaya çıkarılmasını hedefleyen ceza yargılamasında, kamu görevlilerinin düzenlediği tutanakların içeriğinin aksinin ispatında herhangi bir delil sınırlaması söz konusu olamaz.
İdarenin cevap dilekçesinin tebliğ edilmemesi: Mahkemeye sunulan ve karara dayanak alındığı anlaşılan bilgi ve belgelerin yargılamadaki tarafın başarı şansını zedeleyici nitelikte olması nedeniyle, bu bilgi ve belgelere ilişkin cevap sunma imkânından yoksun bırakılma, silahların eşitliği ilkesini ihlal eder. Bireylerin aleyhlerine başlatılan dava ve diğer yargısal süreçlerden haberdar edilmeleri, bunlara ilişkin dilekçe ve talep yazılarının kendilerine tebliğ edilmesi, karşı savunma yapabilme imkânının korunması bakımından büyük önem taşır.
7. Masumiyet Karinesi
Masumiyet karinesi kapsamında yer alan ve iddia edenin iddiasını ispatla yükümlü olması kuralı, Anayasa’nın 38. maddesinin gerekçesinde açıkça ifade edilmiştir. Suçun kanıtlanması yükümlülüğü iddia edende kaldığı sürece, savunmayı oluşturmak için ispat yükünü sanığa devreden kurallar veya hukuki/fiilî varsayımların bulunduğu durumlarda ispat yükünün yer değiştirmesi masumiyet karinesine aykırılık taşımaz. Ancak suç isnadını içeren karinenin aksinin başvurucu tarafından ispat edilebilmesi mümkün olmalı, karineler kişiyi otomatik olarak “suçlu” hâle getirmemelidir.
İdari yaptırımlarda, adli suç ve cezalara nazaran masumiyet karinesinin ispata ilişkin standardının daha düşük olması söz konusu olabilir; çünkü idare, adli soruşturmalarda olduğu gibi üstün kamusal yetkilere sahip değildir. AYM’nin bireysel başvuru kapsamındaki görevi, yargılamanın usul kurallarına uygunluğunu değil, masumiyet karinesi kapsamındaki güvencelerin somut olayda ihlal edilip edilmediğini denetlemektir.
8. Makul Sürede Yargılanma Hakkı
Makul sürede yargılanma hakkının amacı, tarafların uzun süren yargılama faaliyeti nedeniyle maruz kalacakları maddi ve manevi baskı ile sıkıntılardan korunması ile adaletin gerektiği şekilde temini ve hukuka olan inancın muhafazasıdır. Yargılama süresinin makul olup olmadığının her başvuru açısından münferiden değerlendirilmesi gerekir.
Ceza yargılamasının süresi tespit edilirken; sürenin başlangıç tarihi olarak kişiye suç işlediği iddiasının yetkili makamlarca bildirildiği veya arama, gözaltı gibi tedbirlerin uygulandığı tarih, sürenin sona erdiği tarih olarak ise suç isnadına ilişkin nihai kararın verildiği tarih (devam eden davalarda AYM’nin ilgili şikâyet hakkındaki kararını verdiği tarih) esas alınır. Değerlendirmede yargılamanın karmaşıklığı ve kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılama sürecindeki tutumu ve başvurucunun yargılamanın süratle sonuçlandırılmasındaki menfaatinin niteliği dikkate alınır.
9. Hakkaniyete Uygun Yargılanma Hakkı
Ceza yargılamasında hukuka uygun yöntemlerle delil elde edilmesi, hukuk devletinin temel ilkelerindendir. Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasında kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceği açıkça hükme bağlanmıştır.
AYM’nin bireysel başvuru kapsamındaki rolü, derece mahkemelerince yapılan değerlendirmelerin ve varılan sonuçların hukuka uygunluğunu denetlemek değildir. Ancak kanuni bir temeli olmadan elde edildiği veya elde ediliş yöntemi bakımından hukuka aykırı olduğu ilk bakışta anlaşılabilen delillerin yargılamada tek veya belirleyici delil olarak kullanılması hakkaniyete uygun yargılanma hakkı bakımından sorun oluşturabilir. Delillerin elde edildiği koşulların gerçeklik ve güvenilirlik üzerinde şüphe doğurup doğurmadığı da dikkate alınmalıdır.
Vekâlet ücretine hükmedilmemesi: Bireysel başvuruya konu davadaki delillerin kabul edilebilirliği ve değerlendirilmesi ile uyuşmazlığa getirilen çözümün esas yönünden adil olup olmaması AYM’nin denetimine tabi değildir. Bunun istisnası, derece mahkemelerinin tespit ve sonuçlarının bariz takdir hatası ya da açık keyfîlik içermesidir. Örneğin, davada haklı çıkan ve vekille temsil edilen tarafın lehine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerekliliğine ilişkin yasal düzenleme ve Yargıtay içtihadına rağmen bunun mahkemece yerine getirilmemesi adil yargılanma hakkını ihlal eder.
10. AYM İhlal Kararının İcra Edilmemesi
AYM tarafından bir temel hak ve özgürlüğün ihlal edildiğine karar verildikten sonra bu kararın gereğinin yerine getirilmesi, AYM’ye bireysel başvuruları karara bağlama yetki ve görevi verilmesinin zorunlu bir sonucudur. İhlal kararının gereklerinin yerine getirilmemesi, önceki ihlalin devam ettiği anlamına gelir.
Derece mahkemelerinin öncelikle yapması gereken, AYM’nin ihlal kararı gereğince yeniden yargılamaya başladığına dair karar almaktır. Bu kararla birlikte, ihlal ettiği tespit edilen önceki karar kendiliğinden ortadan kalkar. Mahkeme sonraki aşamada ihlalin sonuçlarını gidermek için gereken işlemleri yapmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, derece mahkemelerinin ihlal kararının gereklerini duruşma yapmaksızın -dosya üzerinden- önceki kararının aksi yönünde karar vererek yerine getiremeyeceği anlamına gelmez; ihlalin niteliğine göre bu yöntemle de sonuçlar giderilebilir.
11. AİHM Kararlarının Uygulanmaması
AİHM’in ihlal kararı verdiği durumlarda ilgili yargısal merciler, ihlal kararının niteliğini dikkate alarak ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde hareket etmek zorundadır. Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden Sözleşme kapsamındaki herhangi birinin ihlal edildiği iddiasını incelemek, bireysel başvuru yoluyla incelemeye yetkili olan AYM’nin görev alanına girer.
AİHM tarafından verilen bir ihlal kararının gereklerinin yerine getirilip getirilmediği AYM’ce incelenmelidir. Ancak bu inceleme, olayların baştan itibaren yeniden değerlendirilmesi şeklinde değil, AİHM kararının gereklerinin yerine getirilip getirilmediğiyle ilgili sınırlı bir inceleme olacaktır.
12. Doğrudan Doğruyalık ve Sözlülük İlkesi
Sözlü yargılanma hakkına işlerlik kazandıran sözlülük ilkesi, ceza muhakemesi hukukunun temel ilkelerinden kabul edilen doğrudan doğruyalık ilkesiyle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Doğrudan doğruyalık ilkesi, hâkimin olayı aydınlattığı ileri sürülen delillerle doğrudan temasa geçmesi, araya herhangi bir aracı katmaksızın deliller hakkında bilgi sahibi olması anlamına gelir. Bu değerlendirme tanık delili bakımından özellikle geçerlidir; çünkü bir tanığın anlatımı sırasındaki tavırları ve inanılırlığı konusunda mahkemece yapılan gözlemler maddi gerçeğin anlaşılabilmesi için önemlidir.
AYM, Erdal Sonduk [GK] kararında, mahkûmiyet hükmüne esas teşkil eden tanıkların dinlendiği celselere katılmayan mahkeme heyetinin, tanıkların beyanda bulunurken yapılan gözlemlerden elde edilebilecek izlenimleri de değerlendirmeye aldığı gerekçesiyle mahkûmiyete hükmetmesini incelemiştir. Tanıkların dinlenmesinden sonra değişen mahkeme heyetinin bu izlenimleri sadece tutanakların okunmasıyla elde etmesi, doğrudan doğruyalık ilkesiyle bağdaşmamış ve hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlaline yol açmıştır (Erdal Sonduk [GK], B. No: 2020/23093, 15/2/2024).
13. Bağımsız ve Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkı
Anayasa’nın 37. maddesinde düzenlenen kanuni hâkim güvencesi, adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan “yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde yargılanma” hakkının temelini oluşturur. Bu güvence, mahkemelerin kuruluş ve yetkileri ile izleyecekleri yargılama usulünün yasayla düzenlenmesini ve dava konusu olay ortaya çıkmadan önce belirlenmesini gerektirir.
Birden fazla derecede yargılamaya iştirak eden hâkim: Tarafsız mahkemede yargılanma hakkı, Anayasa’nın 36. maddesinde açıkça belirtilmese de adil yargılanma hakkının zımni bir unsurudur. Mahkemelerin kuruluşu ve yapılanmasıyla ilgili düzenlemelerin nesnel olarak tarafsız olmadığı izlenimi vermemesi gerekir. Kanun yolu incelemesinin etkililiğinin sağlanması ve objektif tarafsızlık izleniminin oluşması için ilk derecede kararı veren hâkimin dosyanın kanun yolu incelemesinde bulunmaması gerekir. Ancak bu husus tek başına belirleyici değildir; kurul hâlinde yargılama yapan mahkemelerde önceki aşamalarda görev alan hâkimlerin oy sayısı ve kararın verilmesindeki rolleri gibi unsurlar da dikkate alınmalıdır.
14. Duruşmada Hazır Bulunma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, duruşmada hazır bulunma hakkını da kapsar. Sanığın duruşmada hazır bulunması hem savunma hakkının etkin kullanılmasını sağlar hem de silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine işlerlik kazandırır. Bu hak, tanık sorgulama veya sorgulatma ve tercüman yardımından yararlanma haklarıyla da yakından bağlantılıdır.
Müdahalenin gerekli olduğu ortaya konulduğunda, sanığın duruşmada hazır bulunmamasının yargılamanın adilliğine bütün hâlinde zarar verip vermediği orantılılık ilkesi açısından değerlendirilmelidir. Duruşmada bizzat hazır bulundurulmayan tarafın diğer tarafça ileri sürülen görüşler hakkında bilgi sahibi olup olamadığı, dezavantajlı duruma düşürülmeksizin davaya etkili katılımının sağlanıp sağlanmadığı detaylı incelemeye tabi tutulmalıdır.
15. Savunma İçin Gerekli Zaman ve Kolaylıklara Sahip Olma Hakkı
Ceza yargılamasında savunma hakkının güvence altına alınması, demokratik toplumun temel ilkelerindendir. İddiaya karşı savunma imkânı tanınmadığı sürece adil muhakeme yapılması mümkün değildir; savunma hakkı tanınmadan kişilerin cezalandırılması masumiyet karinesine de aykırıdır. Suç isnadı altındaki kişiye savunma hakkının şeklen değil gerçek anlamda sağlanması, yani gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olması gerekir.
Sanığın savunması alınmadan mahkûmiyet kararı verilmesi: Anayasa’nın 36. maddesi uyarınca herkes iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahiptir. Savunma için gerekli kolaylık kavramı, şüpheliye/sanığa yardımcı olacak zorunlu imkânları ifade eder ve silahların eşitliğini sağlamayı amaçlar. Kişinin beraat etmesini veya cezasının azaltılmasını sağlayabilecek delil niteliğindeki belgelere erişimi, müdafiiyle görüşmesine izin verilmesi, gerekçeli kararın tebliğ edilmesi ve esaslı değişikliklerden haberdar edilmesi bu kolaylıklardandır. Savunma hakkına ilişkin kolaylıklar sağlanmasına rağmen başvurucuların yargılamanın hiçbir aşamasında savunmaları alınmadan mahkûm edilmesi adil yargılanma hakkını ihlal eder.
16. Suçlamayı (İsnadı) Öğrenme Hakkı
İsnat, sanığın savunma yapabilmesi için bildirilir. Bildirimde sanığın hangi fiille suçlandığının ve hangi suçu işlediğinin açıklanması gerekir. Sanık, isnadın sebebinden (hangi fiili nerede ve ne zaman işlediği) ve niteliğinden (fiilin hukuki vasıflandırılması) haberdar edilmelidir. Bunlar soyut olarak değil, sanığın savunma hazırlayabilmesine yeterli düzeyde ve ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Yargılama sırasında fiilin hukuki niteliğinin değişmesi durumunda da sanık bu değişiklikten haberdar edilmelidir.
İsnadı öğrenme hakkı, savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkıyla ilişkilidir. Sanığa veya müdafiine isnadın bildirilmesiyle (iddianamenin tebliğiyle) duruşma günü arasında yeterli bir süre verilmesi gerekir. Ceza kovuşturmasında kişiye resmen suç isnadının yapıldığı belge iddianamedir; iddianamenin, isnat edilen suç fiillerinin yerini ve zamanını göstermesi, bu fiillerin hukuki nitelendirmesini yaparak karşılığı olan suç ve cezaları göstermesi gerekir.
17. Suç ve Cezaların Kanuniliği İlkesi
Kamu otoritesinin ceza verme yetkisinin keyfî ve hukuk dışı amaçlarla kullanılmasının önlenebilmesi, kanunilik ilkesinin katı biçimde uygulanmasıyla mümkündür. Bu doğrultuda yasama organı suç ve cezalara ilişkin kanuni düzenlemelerin sınırlarını belirgin şekilde çizmeli, yürütme organı kanunla belirlenmiş bir yetkiye dayanmaksızın düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza ihdas etmemeli, yargı organı da kanunlarda belirlenen suç ve cezaların kapsamını yorum yoluyla genişletmemelidir.
Kanunda bulunmayan bir suçtan ceza verilmesi: Anayasa’nın 38. maddesindeki suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca yasak eylemlerin ve bu eylemlere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak biçimde kanunda gösterilmesi gerekir. Bu ilke ana hatlarıyla kabahatler için de geçerlidir. Suç olarak kabul edilmeyen bir eylemin kıyas yoluyla kişilerin aleyhine genişletilerek yorumlanması ilkeye aykırılık oluşturur.
Yürürlükte olmayan kanun hükmüne dayanarak ceza verme: Yürürlükte olmayan bir kanun hükmüne dayanarak kişiye ceza tayin edilmesi veya idari yaptırım uygulanması, suçların ve cezaların kanuniliği ilkesini ihlal eder.
Lehe kanun hükümlerinin dikkate alınmaması: 5237 sayılı Kanun’un 7. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca, suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır. Sonradan yürürlüğe giren yasanın bir fiili suç olmaktan çıkarması veya lehe sonuç doğuracak değişiklikler yapması durumunda, bu değişikliğin yürürlükten önce işlenen suçlara da uygulanması gerekir; bu, kesinleşmiş ancak infazı tamamlanmamış hükümler için de geçerlidir.
Suç kapsamının aleyhe genişletici yorumlanması: Yargı organlarınca yapılacak yorumun ceza normlarının özüyle çelişmemesi ve öngörülebilir olması gerekir. Yargı organları, terör suçları dâhil tüm suçlar bakımından fiillerin bir suça karşılık gelip gelmediğini belirlerken kanunilik ilkesini anlamsız kılacak şekilde öngörülemez bir yaklaşımda bulunmamalıdır.
Aleyhe kanunun geçmişe uygulanması: Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasındaki “kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez” hükmüyle, aleyhe kanunun geçmişe uygulanması yasaklanmıştır. Anayasa, cezayı ağırlaştıran kanunun yürürlük tarihinden önce işlenmiş suçlara uygulanmasını açıkça yasaklamaktadır.
18. Müdafi Yardımından Yararlanma Hakkı
Müdafi yardımından yararlanma hakkının ilke olarak şüphelinin kolluk tarafından ilk kez sorgulanmasından itibaren sağlanması gerekir. Bu aşamada elde edilen deliller, yargılama sırasında suçun hangi çerçevede ele alınacağını belirlediğinden, şüpheliler bu evrede kendilerini savunmasız bulabilir; bu savunmasızlık ancak müdafinin hukuki yardımıyla telafi edilebilir.
Zorunlu müdafinin bildirilmemesi: 5271 sayılı Kanun’un 150. maddesi uyarınca, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden kişiye mali durumuna bakılmaksızın müdafi atanır; isnat edilen suçun alt sınırının beş yıldan fazla olması hâlinde de sanığın istemi aranmaksızın resen müdafi tayin edilir. Yargıtay’a göre, sanık zorunlu bir müdafi atandığından haberdar edilmişse, bu müdafiye yapılan tefhim ve tebliğ vekâletnameli müdafide olduğu gibi hukuki sonuç doğurur. Ancak sanık zorunlu müdafi atandığından haberdar edilmemişse, bu müdafiye yapılmış tefhim ve tebliğ kendisine bağlanan hukuki sonuçları doğurmaz.
19. Tanık Dinletme ve Sorgulama Hakkı
Kovuşturma sırasında bütün kanıtların tartışılabilmesi için, kural olarak bu kanıtların aleni bir duruşmada ve sanığın huzurunda ortaya konulması gerekir. Eğer bir mahkûmiyet sadece veya belirli ölçüde, sanığın sorgulama imkânı bulamadığı bir kimse tarafından verilen ifadelere dayandırılmışsa, sanığın hakları adil yargılanma hakkı güvenceleriyle bağdaşmayacak ölçüde kısıtlanmış olur.
Gizli tanıklık: Tanığın kimliğinin sanıklar tarafından bilinmesi, tanık veya yakınları için tehlike doğurabileceğinden, örgütlü suçlarla mücadelede tanığın kimliğinin gizli tutulması mümkündür. Ancak mahkûmiyet kararı yalnızca kimliği açıklanmayan tanığın ifadesine dayandırılamaz ve bu ifade mahkûmiyetin belirleyici delili konumuna yükseltilemez. Gizli tanık beyanlarına ancak savunmanın tanığın inanılırlığını sorgulama fırsatını teminat altına alan telafi edici önlemlerin sağlanması, kısıtlamaların asgari düzeyde tutulması ve tanığın korunması için gerekli olması koşullarında başvurulmalıdır. Hükmün büyük ölçüde veya yalnızca gizli tanığın ifadesine dayanması durumunda yargılama detaylı incelemeye tabi tutulmalıdır.
Savunma tanıklarının dinlenmemesi: Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usuli haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını gerektirir. Mahkemenin, mahkûmiyet kararına gerekçe gösterdiği olgular yönünden yalnızca müşteki beyanlarını ve iddia makamının delillerini dikkate alması, buna karşılık başvurucunun aynı olguların aksini ispat için gösterdiği tanıkları dinlememesi, savunmayı önemli ölçüde dezavantajlı duruma düşürebilir. Bu durumun yargılamayı bütün hâlinde adil olmaktan çıkarması hâlinde tanık dinletme ve sorgulama hakkının ihlali söz konusu olabilir.
20. HAGB ve Adil Yargılanma Hakkı
Ceza yargılamasında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumu, yakın geçmişte AYM’nin verdiği norm denetimi iptal kararları ve bir bireysel başvuru kararıyla adil yargılanma hakkı bakımından yoğun biçimde tartışılmıştır.
AYM, bu kararlarda vurgulanan eksikliklerin somut yargılamanın icra edildiği tarihte sabit olduğu ve bu kararlardan ayrılmayı gerektiren bir durum olmadığı hâllerde, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine hükmetmeye devam etmektedir.
21. İhlal Hâlinde Ne Yapmalısınız?
Kanun yoluna başvuru süreniz mahkeme hatası nedeniyle kaçtıysa: Süre kaçırmanın size atfedilemeyecek bir mahkeme aksamasından kaynaklandığını somut belgelerle (UYAP kayıtları, süre tutum dilekçesi vb.) ortaya koyarak yeniden inceleme talep edin.
Gerekçeli kararda esaslı iddialarınıza yanıt verilmediyse: İstinaf veya temyiz dilekçenizde, davanın sonucunu değiştirebilecek hangi iddianızın karşılanmadığını somut biçimde gösterin.
Delillere erişiminiz kısıtlandıysa veya tanıklarınız dinlenmediyse: Bu eksikliği kanun yolu başvurunuzda açıkça belirtin; silahların eşitliği ilkesinin ihlal edildiğini savunmanızda vurgulayın.
Hukuka aykırı delille mahkûm olduysanız: Delilin elde ediliş yöntemindeki hukuka aykırılığı ve bu delilin hükme esas alınan tek veya belirleyici delil olduğunu kanun yolu başvurunuzda öne çıkarın.
Müdafi yardımından mahrum bırakıldıysanız: Gözaltı veya soruşturma aşamasında avukatla görüştürülmediğinizi ve bu sırada alınan ifadenin hükme esas alındığını belgeleyin.
İç hukuk yolları tükendiyse: AYM’ye bireysel başvuru yapabilirsiniz. Başvuru süresi, nihai kararın tebliğinden itibaren kural olarak 30 gündür ve hak düşürücüdür.
Sık Sorulan Sorular
Adil yargılanma hakkı hangi alt hakları kapsar?
Adil yargılanma hakkı; mahkemeye erişim, mahkeme/karar hakkı, gerekçeli karar hakkı, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama, masumiyet karinesi, makul sürede yargılanma, hakkaniyete uygun yargılanma, bağımsız ve tarafsız mahkeme, duruşmada hazır bulunma, savunma için gerekli zaman ve kolaylıklar, suçlamayı öğrenme, suç ve cezaların kanuniliği, müdafi yardımı ve tanık sorgulama gibi çok sayıda usul güvencesini kapsayan bir şemsiye haktır.
Mahkeme, gerekçeli kararımı geç tebliğ ederse ne olur?
Gerekçesini bilmediğiniz bir karara karşı kanun yoluna gereği gibi başvuramazsınız; bu durum savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma ile mahkemeye erişim haklarınızın ihlaline yol açabilir, itiraz veya kanun yolu başvurunuzda bu eksikliği belirtebilirsiniz.
Temyiz süremi mahkemenin hatası yüzünden kaçırdıysam ne yapabilirim?
Süre kaçırmanın size atfedilemeyecek, tamamen mahkemenin iç işleyişinden kaynaklanan bir hatadan (örneğin elektronik başvurunun değerlendirilmemesi) kaynaklandığını gösterirseniz, mahkemeye erişim hakkınızın ihlal edildiğini ileri sürebilirsiniz.
Mahkeme kararında öne sürdüğüm her argümana ayrı ayrı yanıt vermek zorunda mıdır?
Hayır. Gerekçeli karar hakkı her türlü iddiaya ayrıntılı yanıt verilmesini gerektirmez; ancak davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanması zorunludur.
Savcılığın sunduğu delillere itiraz etme imkânım olmazsa ne olur?
Bu durum silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlali sayılabilir; delillere erişim ve itiraz imkânının kısıtlanması, özellikle dijital deliller gibi teknik incelemeye tabi delillerde savunmayı önemli ölçüde dezavantajlı hâle getirebilir.
İdarenin düzenlediği bir tutanağın aksini ispat edebilir miyim?
Evet, ispat etmelisiniz de. AYM’ye göre kamu görevlilerince düzenlenen tutanakların aksinin ispatında delil sınırlaması söz konusu olamaz; aksi hâlde masumiyet karinesi anlamını yitirir.
Yargılamam çok uzun sürüyor, bu makul sürede yargılanma hakkımı ihlal eder mi?
Yargılamanın karmaşıklığı, kaç dereceli olduğu, tarafların tutumu ve sizin süratli sonuçlanmadaki menfaatiniz birlikte değerlendirilir; bu unsurlar gözetildiğinde süre orantısız uzunsa makul sürede yargılanma hakkının ihlali söz konusu olabilir.
Hukuka aykırı yollarla elde edilen bir delille mahkûm edilebilir miyim?
Kural olarak hayır; Anayasa’nın 38. maddesi kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini öngörür. Özellikle işkence veya kötü muamele yoluyla elde edilen deliller hiçbir şekilde hükme esas alınamaz.
AYM’nin lehime verdiği ihlal kararı sonrası mahkeme yeniden yargılamayı reddedebilir mi?
Hayır. AYM’nin yeniden yargılama kararı verdiği hâllerde derece mahkemesinin bu kararı kabul etme konusunda herhangi bir takdir yetkisi yoktur; mahkeme taraflarca başvuru beklemeksizin resen yeniden yargılamaya başlamak zorundadır.
Duruşmaya SEGBİS ile katılmaya zorlanabilir miyim?
Bizzat hazır bulunmayı talep etmenize rağmen SEGBİS ile katılımınızın öngörülmesi, bunun neden gerekli olduğunun derece mahkemesince gösterilmesi koşuluyla mümkündür; bu gereklilik gösterilmezse duruşmada hazır bulunma hakkınızın ihlali söz konusu olabilir.
Savunmam alınmadan mahkûm edilebilir miyim?
Hayır. Diğer savunma kolaylıkları (iddianamenin tebliği, duruşma gününden haberdar edilme vb.) sağlanmış olsa bile, yargılamanın hiçbir aşamasında savunmanız alınmadan mahkûmiyet kararı verilmesi adil yargılanma hakkını ihlal eder.
Suçlamanın hukuki niteliği yargılama sırasında değişirse ne olur?
Sanık, isnat edilen fiilin hukuki niteliğinin değişmesi hâlinde bu değişiklikten haberdar edilmeli ve savunmasını buna göre yeniden hazırlaması için gerekli zaman ve kolaylıklar sağlanmalıdır.
Sadece gizli tanığın ifadesiyle mahkûm edilebilir miyim?
Hayır. Mahkûmiyet kararı yalnızca veya belirleyici ölçüde kimliği gizli tutulan bir tanığın ifadesine dayandırılamaz; bu tür durumlarda yargılamanın detaylı incelemeye tabi tutulması ve savunmaya dengeleyici güvenceler sağlanması gerekir.
Gözaltında avukatla görüştürülmediğim için verdiğim ifade hükme esas alınabilir mi?
Hayır, kural olarak alınamaz. Gözaltında avukata erişim sağlanmadan alınan ve hâkim/mahkeme önünde doğrulanmayan kolluk beyanlarının mahkûmiyete esas alınması müdafi yardımından yararlanma hakkının ihlalidir.
HAGB kararı verilen davalarda hâlâ hak ihlali iddiasında bulunulabilir mi?
Evet. HAGB kurumu 2024’te büyük ölçüde kaldırılmış olsa da bu tarihten önce verilen kararlar geçerliliğini korumaktadır; AYM’nin tespit ettiği sistemsel eksikliklerin (gerekçesiz itiraz reddi, irade beyanı güvencesizliği vb.) somut yargılamanızda da mevcut olduğunu gösterirseniz bireysel başvuru yapabilirsiniz.
AYM’ye bireysel başvuru ne zaman yapılabilir?
İç hukuktaki tüm olağan kanun yollarını tükettikten sonra, nihai kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde AYM’ye bireysel başvuru yapılabilir; bu süre hak düşürücüdür.
Sonuç
Adil yargılanma hakkı, ceza yargılamasının her aşamasında kişiye tanınması gereken çok sayıda usul güvencesini bir araya getiren kapsamlı bir anayasal haktır. AYM içtihadı; mahkemeye erişimden gerekçeli karara, silahların eşitliğinden masumiyet karinesine, müdafi yardımından tanık sorgulama hakkına kadar her alt güvencenin somut olayda gerçek anlamda sağlanması gerektiğini, şeklî bir uygulamanın yeterli olmadığını ortaya koymaktadır.
Yargılama sürecinizde bu güvencelerden herhangi birinin sağlanmadığını düşünüyorsanız, doğru hukuki yolun zamanında ve etkili biçimde kullanılması hak kaybının önlenmesi açısından belirleyicidir. Hukuki süreçlerin yönetimi için İstanbul avukatı olarak büromuzdan destek alabilirsiniz.
Bu makale, Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu adına Av. Fatih SEFER tarafından hazırlanmıştır.
Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul