Dernek Nasıl Kurulur? Şartlar ve Kuruluş İşlemleri

Dernek nasıl kurulur? Türkiye’de dernek kurmak için en az yedi gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında, hukuka uygun ve ortak bir amaç etrafında birleşmesi, dernek tüzüğünü hazırlaması ve kuruluş bildirimiyle birlikte gerekli belgeleri derneğin yerleşim yerindeki valiliğe veya kaymakamlığa sunması gerekir. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun (TMK) 59. maddesi uyarınca dernek, belgelerin yetkili mülki idare amirine verildiği anda tüzel kişilik kazanır. Dernek kuruluşunda önceden izin alınması veya idarenin kuruluşu onaylamasının beklenmesi kural olarak gerekli değildir. Bununla birlikte kurucuların ehliyeti, dernek adı, tüzük hükümleri ve kuruluş belgeleri kanuna uygun olmalıdır.

Dernek kuruluşu yalnızca bildirim yapılmasından ibaret değildir. Kurucuların belirlenmesi, amacın ve faaliyet alanının tanımlanması, yerleşim yeri seçimi, tüzükte zorunlu hükümlerin düzenlenmesi ve kuruluş sonrasındaki ilk genel kurulun hazırlanması birbirini tamamlayan işlemlerdir. Bu yazıda dernek kuruluşunun aşamaları, gerekli belgeler, başvuru usulü, idari inceleme, karşılaşılabilecek hukuki sorunlar ve kuruluş sonrasındaki temel yükümlülükler açıklanmaktadır.

Dernek Nedir ve Hangi Amaçlarla Kurulabilir?

TMK m.56 ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu m.2 uyarınca dernek; gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek için bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur.

Bu tanım bakımından dört temel unsur önem taşır:

• En az yedi kurucu: Dernek, kanunda öngörülen asgari sayıda gerçek veya tüzel kişinin katılımıyla oluşturulur.
• Ortak ve belirli amaç: Kurucuların üzerinde birleştiği amaç somut biçimde tanımlanmalıdır.
• Kazanç paylaşmama: Dernek, üyelerine kâr dağıtmak amacıyla kurulamaz.
• Süreklilik: Kurucuların bilgi ve çalışmalarını bir defalık faaliyet için değil, sürekli bir örgütlenme içerisinde birleştirmeleri gerekir.

Eğitim, kültür, sanat, bilim, çevre, sosyal dayanışma, mesleki gelişim, hayvanların korunması ve toplumsal araştırma gibi pek çok alanda dernek kurulabilir. Ancak kuruluş amacı hukuka veya ahlaka aykırı olamaz. Anayasa ve kanunlarla yasaklanan amaçlar ya da suç teşkil eden fiilleri gerçekleştirmek üzere dernek kurulması mümkün değildir.

Derneğin kazanç paylaşmama niteliği, hiçbir gelir elde edemeyeceği anlamına gelmez. Dernekler mevzuata ve tüzüklerine uygun olarak gelir sağlayabilir; gerekli şartlarda iktisadi işletme de işletebilirler. Belirleyici sınır, elde edilen kazancın üyeler arasında kâr olarak paylaştırılmamasıdır.

Derneğin kişi topluluğu niteliği, malvarlığına dayanan vakıflardan farklıdır. Bu hukuki ayrım ve tüzel kişiliğin kapsamı, derneklerin hukuki niteliği konusunda ayrıca değerlendirilmelidir.

Dernek Kaç Kişiyle Kurulur?

Dernek kurmak için en az yedi kurucu gerekir. Bu koşul TMK m.56 ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu m.2/a hükümlerinde açıkça düzenlenmiştir.

Kurucuların tamamı gerçek kişi olabileceği gibi, uygun hukuki koşulları taşıyan tüzel kişiler de kurucu olabilir. Gerçek ve tüzel kişilerden oluşan karma bir kurucu topluluğuyla dernek kurulması da mümkündür.

Örneğin beş gerçek kişi ile kurucu olma yetkisine sahip iki özel hukuk tüzel kişisinin bir araya gelmesi, diğer şartların da bulunması kaydıyla yedi kurucu koşulunu karşılayabilir.

Ancak tüzel kişinin kuruluşta temsil edilmesi için yetkili organınca karar alınması ve temsil edecek gerçek kişinin belirlenmesi gerekir. Bir şirket veya başka tüzel kişi adına yetkisiz şekilde imza atılması, kuruluş belgelerinin hukuka uygunluğu bakımından sorun doğurabilir.

Dernek kurulduktan sonra üye sayısı yedinin altına düşerse ne olur?

Kuruluş için gereken yedi kişilik asgari sayı ile mevcut derneğin üye kaybetmesi aynı hukuki durum değildir. TMK m.87, kendiliğinden sona erme sebepleri arasında üye sayısının yedinin altına düşmesini bağımsız bir sebep olarak düzenlememiştir.

Dolayısıyla yalnızca üye sayısının azalması nedeniyle dernek otomatik olarak kapanmış sayılmaz. Ancak üye kaybı, tüzüğe uygun yönetim kurulunun oluşturulmasını imkânsız hale getirirse veya kanunda belirtilen diğer sona erme koşullarını doğurursa TMK m.87 uygulanabilir.

Bu ayrım önemlidir. Yönetim kurulunun oluşturulmasının imkânsız hale gelmesi başka, kuruluş için aranan asgari kurucu sayısının sonradan azalması başka bir hukuki olgudur.

Kimler Dernek Kurabilir?

TMK m.57 ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu m.3 uyarınca fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.

Gerçek kişilerde aranan şartlar

Genel nitelikte bir derneğe kurucu olacak gerçek kişinin fiil ehliyetine sahip olması gerekir. TMK m.10 çerçevesinde fiil ehliyeti bakımından kişinin ergin olması, ayırt etme gücüne sahip bulunması ve kısıtlı olmaması temel koşullardır.

Bu nedenle olağan durumda 18 yaşını doldurmuş, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan kişiler dernek kurucusu olabilir.

Vesayet altında bulunan veya başka nedenle fiil ehliyeti bulunmayan kişinin genel nitelikteki derneğin kurucusu gösterilmesi, kuruluşun kanuna uygunluğu yönünden sorun oluşturur. Böyle bir kişinin yalnızca yasal temsilcisinin imzasıyla genel dernek kurucusu haline geleceği kabul edilemez.

Çocuklar dernek kurabilir mi?

5253 sayılı Kanun m.3, çocuk dernekleri için özel bir düzenleme getirmiştir. On beş yaşını bitirmiş ve ayırt etme gücüne sahip küçükler, maddede belirtilen gelişim, eğitim, sosyal ve kültürel amaçlarla yasal temsilcilerinin yazılı izni üzerine çocuk derneği kurabilir veya bu derneğe üye olabilir.

On iki yaşını bitiren küçükler yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilir; ancak yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. On sekiz yaşından büyük kişiler çocuk derneklerine kurucu veya üye olamaz. Çocuk derneklerinde tüzel kişilerin kurucu veya üye olması da mümkün değildir.

Memurlar ve kamu görevlileri dernek kurabilir mi?

Dernek kurma hakkı bakımından kamu görevlilerinin tamamına yönelik genel bir yasak bulunmamaktadır. Bununla birlikte 5253 sayılı Kanun m.3, Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarla getirilen sınırlamaları saklı tutmuştur.

Bu nedenle kamu görevlisinin dernek kurucusu veya yöneticisi olup olamayacağı değerlendirilirken yalnızca Dernekler Kanunu’na değil, kişinin tabi olduğu özel personel mevzuatına da bakılmalıdır.

Yabancı kişiler Türkiye’de dernek kurabilir mi?

TMK m.93 uyarınca Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilir. Onursal üyelik için bu koşul aranmaz.

Yabancı gerçek kişinin kurucular arasında bulunması halinde Türkiye’de yerleşme hakkını gösteren belgelerin kuruluş bildirimine eklenmesi gerekir.

Yabancı derneklerin veya yurt dışı merkezli diğer kâr amacı gütmeyen kuruluşların kuruculuğu ise ayrıca izin ve belge şartlarına tabi olabilir. Konunun kapsamı, yabancıların Türkiye’de dernek kurma hakkı bakımından incelenmelidir.

Sabıka kaydı olan kişiler dernek kurabilir mi?

Adli sicil kaydının bulunması tek başına ve her durumda dernek kurma hakkının kaybedilmesi anlamına gelmez. Ancak mahkûmiyetin niteliği, Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesindeki hak yoksunlukları ve 5253 sayılı Kanun m.3’teki özel sınırlamalar değerlendirilmelidir.

Dernek kurucusu olmakla yönetim veya denetim kurulunda görev almak birbirinden farklıdır. Özellikle terörizmin finansmanı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ve suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarına ilişkin mahkûmiyetlerde, 5253 sayılı Kanun m.3 kapsamında genel kurul dışındaki organlarda görev alma sınırlamaları söz konusu olabilir.

Bu özel düzenlemede yasaklanmış hakların geri verilmesi kararının etkisi de ayrıca hükme bağlanmıştır. Bu sebeple yalnızca adli sicil kaydına bakılarak bütün organlar ve bütün mahkûmiyetler için aynı hukuki sonuca varılamaz.

Belediye veya üniversite gibi kamu tüzel kişileri kurucu olabilir mi?

TMK m.56 gerçek ve tüzel kişileri kurucu olarak düzenlemekle birlikte, kamu tüzel kişilerinin derneğe kurucu olarak katılımı kendi kuruluş mevzuatlarından bağımsız değerlendirilemez.

Bir belediyenin, kamu üniversitesinin veya başka bir kamu tüzel kişisinin kurucu sıfatı kazanıp kazanamayacağının belirlenmesinde ilgili kuruluşun kanuni görev alanı, yetkili organı, karar alma usulü ve kamu kaynaklarının kullanımına ilişkin sınırlamalar birlikte incelenmelidir.

Bu nedenle kamu tüzel kişiliği bulunmasının tek başına sınırsız dernek kuruculuğu yetkisi verdiği veya her kamu tüzel kişisinin ancak belirli bir organ kararıyla kurucu olabileceği şeklinde bütün kuruluşlar için geçerli genel bir sonuç çıkarılamaz.

Dernek kurucularına ilişkin özel ehliyet ve temsil meseleleri, kimlerin dernek kurabileceği konusunda daha ayrıntılı incelenebilir.

Dernek Nasıl Kurulur? Adım Adım Kuruluş İşlemleri

Dernek kuruluşunda izlenecek temel yol, kurucuların belirlenmesinden kuruluş evrakının teslimine kadar uzanan bir dizi hazırlık ve bildirim işlemidir.

1. Derneğin amacını ve faaliyet alanını belirleyin. Kuruluş amacı hukuka uygun, belirli ve tüzükte açıklanabilecek nitelikte olmalıdır.
2. En az yedi uygun kurucu belirleyin. Gerçek kişilerin fiil ehliyeti, tüzel kişilerin temsil ve yetki koşulları kontrol edilmelidir.
3. Dernek adını seçin. Mevcut dernek adları ve kanunen izin gerektiren kelimeler yönünden araştırma yapılmalıdır.
4. Dernek merkezini belirleyin. Yönetim faaliyetlerinin yürütüleceği adresin hukuki ve fiili kullanımına ilişkin koşullar değerlendirilmelidir.
5. Dernek tüzüğünü hazırlayın. TMK m.58 ve 5253 sayılı Kanun m.4’te belirtilen zorunlu hükümler düzenlenmelidir.
6. Kuruluş bildirimini doldurun. Kurucuların bilgileri, imzaları ve gerekli ek belgeler tamamlanmalıdır.
7. Başvuruyu yetkili mülki idare amirliğine verin. Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgeler derneğin yerleşim yerindeki valilik veya kaymakamlığa teslim edilir.
8. Kuruluş sonrası işlemleri takip edin. Alındı belgesi, idari inceleme yazışmaları, ilk genel kurul ve dernek kayıt yükümlülükleri takip edilmelidir.

Bu aşamalar tamamlanırken belgelerin yalnızca şeklen doldurulması yeterli değildir. Örneğin derneğin amacıyla tüzükte sayılan faaliyetlerin çelişmesi, geçici yönetimin açıkça belirlenmemesi veya kurucu tüzel kişinin yetkisiz temsil edilmesi daha sonra hukuki uyuşmazlıklara neden olabilir.

Dernek Adı Nasıl Seçilir?

Dernek adı kuruluş bildirimi ve tüzükte yer alan temel kimlik bilgilerindendir. Seçilecek adın başka derneklerin ve kanunla korunan kuruluşların adlarıyla çatışmaması gerekir.

5253 sayılı Dernekler Kanunu m.29; mevcut veya mahkeme kararıyla kapatılmış ya da feshedilmiş belirli kuruluşların adlarının, amblemlerinin ve benzeri işaretlerinin kullanılmasını yasaklamaktadır.

Dernek adının yalnızca sözcüklerin küçük farklılıklarla değiştirilmesi suretiyle belirlenmesi de somut olayda karıştırılma ve ad üzerindeki hakların ihlali tartışmasına yol açabilir. Bu nedenle kuruluş öncesinde aynı isimli dernek sorgulamasının yapılması önemlidir.

Ayrıca 5253 sayılı Kanun m.28 uyarınca Türk, Türkiye, Milli, Cumhuriyet, Atatürk, Mustafa Kemal, Şehit ve Gazi kelimeleri ile bunlara ek getirilerek oluşturulan kelimelerin dernek adında kullanılması İçişleri Bakanlığının iznine bağlıdır.

Bu durum, dernek kurulmasının genel olarak izne tabi olması anlamına gelmez. Buradaki izin yalnızca kanunda sayılan belirli kelimelerin kullanılmasına ilişkindir.

Dernek adının korunması, benzerlik uyuşmazlıkları ve izin gerektiren işaretler dernek adı ve amblemine ilişkin hukuki kurallar kapsamında ayrıca ele alınmalıdır.

Dernek Merkezi Nasıl Belirlenir?

5253 sayılı Kanun m.2 uyarınca derneğin yerleşim yeri, yönetim faaliyetlerinin yürütüldüğü yerdir. Dernek merkezi ise bu yerleşim yerinin bulunduğu il veya ilçeyi ifade eder.

Kuruluş aşamasında yönetim ve yazışma faaliyetlerinin fiilen yürütülebileceği, idari tebligatların alınabileceği belirli bir adres seçilmesi gerekir.

Dernek merkezinin tapuda mesken olarak kayıtlı bir bağımsız bölümde bulunması halinde ayrıca dikkatli olunmalıdır. 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu, taşınmazın kullanım biçimi, yönetim planı ve belirli faaliyet türleri bakımından sınırlamalar içermektedir. Bu nedenle yalnızca adresin mesken olması nedeniyle her durumda kat maliklerinin oybirliğiyle muvafakatinin zorunlu olduğu ya da hiçbir koşulda gerekmediği şeklinde genel bir sonuca varılmamalıdır.

Dernek merkezinin yalnızca idari büro olarak kullanılması ile aynı yerde lokal, toplantı salonu veya başka bir tesis işletilmesi farklı hukuki değerlendirmeler gerektirebilir. Kuruluş adresi seçilirken taşınmazın hukuki niteliği, kullanım amacı ve ilgili özel mevzuat birlikte incelenmelidir.

Dernek Tüzüğü Nasıl Hazırlanır?

Dernek tüzüğü, derneğin amacını, üyelik düzenini, yönetim yapısını, karar alma usullerini, gelir kaynaklarını ve sona erme koşullarını belirleyen temel kuruluş belgesidir.

TMK m.58 uyarınca her derneğin bir tüzüğü bulunmalı ve tüzük kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamalıdır. Tüzükte düzenlenmeyen hususlarda ilgili kanun hükümleri uygulanır.

5253 sayılı Dernekler Kanunu m.4’te zorunlu düzenleme alanları gösterilmiştir.

TMK m.58 gereğince gelir kaynakları ve geçici yönetim kurulu da tüzükte gösterilmelidir. Böylece 5253 sayılı Kanun’daki zorunlu konular, Türk Medenî Kanunu’nun ilgili hükümleriyle birlikte karşılanmış olur.

Yönetim ve denetim kurulları en az kaç kişiden oluşur?

TMK m.72 uyarınca derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.

TMK m.84’e göre yönetim kurulu en az beş asıl ve beş yedek üyeden, TMK m.86’ya göre denetim kurulu en az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşur.

Dernek tüzüğünde bu asgari sayıların altında düzenleme yapılamaz. Bu nedenle kuruluşta yedi kurucunun yeterli olması, genel kurulda zorunlu organların oluşturulmasına ilişkin üye ve aday planlamasının önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Kurucuların yalnızca yedi kişilik asgari sayı üzerinden değil, ilk genel kurulda organların mevzuata uygun şekilde oluşturulabilmesi açısından da hazırlık yapması gerekir.

Tüzükte kanuna aykırı bir hüküm bulunursa ne olur?

Bir tüzük hükmünün emredici kanun hükümlerine aykırı olması, ilgili hükmün geçerliliğini ve kuruluş belgelerinin mevzuata uygunluğunu etkiler. Ancak her tüzük aykırılığının kendiliğinden bütün tüzüğü geçersiz kıldığı veya her durumda yalnızca aykırı maddenin hükümsüz olduğu söylenemez.

Aykırılığın niteliği, tüzüğün diğer hükümlerinden ayrılabilir olup olmadığı, derneğin temel amacını etkileyip etkilemediği ve TMK m.60 kapsamındaki kuruluş denetimi birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin üyelerin kanundan doğan oy hakkını ortadan kaldıran bir tüzük hükmü ile doğrudan hukuka aykırı kuruluş amacı içeren bir tüzüğün yaratacağı hukuki sorunlar aynı değildir.

Dernek tüzüğünün hazırlanması ve zorunlu hükümlerin ayrıntılı değerlendirilmesi, dernek tüzüğü hazırlama usulü kapsamında ele alınmaktadır.

Dernek Kurmak İçin Gerekli Belgeler Nelerdir?

Dernek kuruluşunda temel başvuru belgeleri, kurucular tarafından imzalanmış kuruluş bildirimi ve dernek tüzüğüdür. Bunun yanında kurucuların hukuki niteliğine göre bazı ek belgeler gerekir.

Dernekler Yönetmeliği m.5 uyarınca başlıca belgeler şunlardır:

Başvuru için kullanılan Kuruluş Bildirimi, Dernekler Yönetmeliği’nin Ek-2 numaralı formudur. Bu formun güncel örneğine İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğünün resmî bildirim ve ekler sayfasından ulaşılabilir.

Önemli: Belgelerin sayısı ve niteliği belirlenirken Yönetmeliğin yürürlükteki hükümleri esas alınmalıdır. Eski tarihli idari hizmet standartları tablolarında daha fazla sayıda tüzük nüshası veya zaman içerisinde kaldırılmış bazı belgeler yer alabilir. Bunlar tek başına güncel bir mevzuat yükümlülüğü olarak kabul edilmemelidir.

Dernek Kuruluş Başvurusu Nereye Yapılır?

Dernek kuruluş bildirimi, derneğin yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki idare amirine verilir. Başvuru yeri, dernek merkezinin bulunduğu il veya ilçeye göre valilik ya da kaymakamlıktır.

Kurucular tarafından hazırlanan kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli ekler yetkili makama sunulur. İlgili belgeler sivil toplumla ilişkiler birimine havale edilir.

Dernekler Yönetmeliği m.5 gereğince kuruluş bildirimi teslim alındığında gün ve saat belirtilir ve başvuru sahibine belgelerin alındığını gösteren alındı belgesi düzenlenir.

Bu belgenin korunması önemlidir. Çünkü kuruluş bildirimine ilişkin teslim tarihi, dernek tüzel kişiliğinin kazanıldığı anın belirlenmesi bakımından hukuki sonuç doğurur.

Dernek e-Devlet veya DERBİS üzerinden kurulabilir mi?

DERBİS, derneklerin idari kayıt ve bildirim işlemlerinde kullanılan elektronik sistemdir. Ancak mevcut derneklerin sistem üzerinden yapabildiği elektronik bildirimler ile ilk kuruluş işlemi birbirine karıştırılmamalıdır.

TMK m.59 ve Dernekler Yönetmeliği m.5, kuruluş bildirimi ve gerekli belgelerin yetkili mülki idare amirine verilmesini esas alır. Kuruluşun yalnızca çevrim içi form doldurularak tamamlandığı varsayılmamalıdır.

Kuruluş sonrasında elektronik ortamda yürütülebilen işlemler ve yetkilendirme süreçleri ise DERBİS üzerinden dernek işlemleri kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir.

Dernek Hangi Anda Tüzel Kişilik Kazanır?

Dernek, kuruluş bildiriminin, tüzüğünün ve gerekli belgelerinin yerleşim yerindeki en büyük mülki idare amirine verildiği anda tüzel kişilik kazanır. Bu sonuç TMK m.59’da açıkça düzenlenmiştir.

Dolayısıyla tüzel kişiliğin kazanılması için kuruluş belgelerinin idarece uygun bulunmasının, inceleme süresinin sona ermesinin veya dernekler kütüğündeki kaydın tamamlanmasının beklenmesi gerekmez.

Kuruluşun bildirim sistemine dayanması, idarenin daha sonra mevzuata uygunluk denetimi yapmasına engel değildir. Dernek tüzel kişiliğinin kazanılması ile kuruluş belgelerinin kanuna uygunluğunun incelenmesi ayrı aşamalardır.

Bu ayrım Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin E.2018/784, K.2019/3407 sayılı kararında da önem taşımıştır. Uyuşmazlıkta iki derneğin aynı adı kullanması nedeniyle önce hangi derneğin tüzel kişilik kazandığı tartışılmıştır. Yargıtay, kuruluş belgelerinin teslim tarihi ile kütük kaydının birbirine karıştırılmaması gerektiğini ortaya koymuştur.

Başka bir ifadeyle kuruluş bildiriminin daha önce teslim edilmiş olması, kütük kaydının sonradan yapılması nedeniyle hukuki önemini kaybetmez.

Kuruluş Öncesinde Yapılan Sözleşmelerden Kim Sorumludur?

Dernek tüzel kişilik kazanmadan önce kurucuların dernek adına bazı hazırlık işlemleri yapmaları mümkündür. Örneğin kurulacak dernek için yer kiralanabilir, büro malzemesi satın alınabilir veya çeşitli hizmet sözleşmeleri yapılabilir.

Ancak tüzel kişilik henüz doğmamışken kurulacak derneğin mevcut bir tüzel kişi gibi sözleşmeye taraf olduğu kabul edilemez.

Bu dönemde yapılan işlemlerden kimin sorumlu olacağı, sözleşmenin kimin adına imzalandığına, imza atan kişinin temsil yetkisine, kurucular arasındaki hukuki ilişkiye ve üçüncü kişiyle kurulan borç ilişkisine bağlıdır.

Kurucuların aralarındaki ilişkinin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun adi ortaklık hükümlerini taşıdığı durumlarda, TBK m.620 ve devamı ile ortaklık borçlarına ilişkin hükümler gündeme gelebilir. Bununla birlikte yalnızca dernek kurma hazırlığına katılmış olmak, yapılan her sözleşmeden bütün kurucuların otomatik olarak ve müteselsilen sorumlu olduğu anlamına gelmez.

Örneğin bir kurucu, diğer kurucuların yetkilendirmesi olmaksızın kendi adına bir kira sözleşmesi imzalamışsa, sorumluluk öncelikle bu sözleşmenin tarafları ve somut temsil ilişkisi üzerinden belirlenmelidir.

Dernek tüzel kişilik kazandıktan sonra kuruluş öncesi sözleşmeleri üstlenmek isteyebilir. Ancak borcun üstlenilmesi, sözleşmenin devri ve önceki borçlunun sorumluluktan kurtulması, ilgili borçlar hukuku koşullarına göre değerlendirilir. Tüzel kişiliğin kazanılması, önceki bütün borçların kendiliğinden derneğe geçtiği anlamına gelmez.

Bu nedenle kuruluş öncesinde yapılan sözleşmelerde işlemin kimin adına ve hesabına gerçekleştirildiğinin açıkça belirlenmesi ve gerekli yetkilendirmelerin yazılı şekilde yapılması hukuki uyuşmazlık riskini azaltır.

Kuruluş Belgeleri Kaç Gün İçinde İncelenir?

TMK m.60 ve Dernekler Yönetmeliği m.6 uyarınca kuruluş bildirimi, ekli belgeler ve dernek tüzüğü idarece altmış gün içinde incelenir. Yönetmelik, inceleme süresini alındı belgesinin düzenlendiği tarihe bağlamaktadır.

İncelemede kuruluş belgelerinin doğruluğu, tüzüğün kanuna uygunluğu ve kurucuların hukuki durumları değerlendirilir.

Başvurunun mevzuata uygun olması halinde bu durum derneğe yazıyla bildirilir. Aykırılık veya eksiklik bulunması halinde ise bunların giderilmesi istenir.

Kuruluş bildiriminde eksiklik varsa ne olur?

İdari inceleme sırasında tespit edilen kanuna aykırılık veya eksikliğin giderilmesi kuruculardan istenir. TMK m.60 uyarınca bu istemin tebliğinden itibaren otuz günlük süre söz konusudur.

Eksiklik süresinde tamamlanır veya aykırılık giderilirse ilgili inceleme süreci mevzuata uygun biçimde sonuçlandırılır.

Ancak otuz günlük sürede eksiklik giderilmezse mülki idare amiri, derneğin feshi konusunda dava açılması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir.

Mülki idare amirinin eksiklik tespit etmesi, derneği doğrudan feshettiği anlamına gelmez. TMK m.60 kapsamında fesih, Cumhuriyet savcısının açacağı dava sonucunda yetkili asliye hukuk mahkemesinin değerlendirmesine bağlıdır.

Cumhuriyet savcısı ayrıca mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesini isteyebilir. Bu tedbirin uygulanması, yalnızca savcının talepte bulunmasıyla kendiliğinden gerçekleşmez; mahkeme kararı gerekir.

Eksikliklerin niteliği, tebligatın geçerliliği, düzeltme süresinin başlangıcı ve olası fesih davasına ilişkin ayrıntılar dernek kuruluş bildirimindeki eksikliklerin giderilmesi konusunda ayrıca incelenmektedir.

Dernek Kurulduktan Sonra Hangi İşlemler Yapılmalıdır?

Derneğin tüzel kişilik kazanması, kuruluş sürecindeki bütün yükümlülüklerin tamamlandığı anlamına gelmez. Dernek faaliyetlerinin hukuka uygun şekilde yürütülmesi için ilk genel kurul, zorunlu organların oluşturulması, defterler ve gerekli bildirimler bakımından hazırlık yapılmalıdır.

İlk genel kurul ne zaman yapılır?

TMK m.62 uyarınca dernekler, TMK m.60’ın son fıkrası gereğince yapılan yazılı bildirimi izleyen altı ay içerisinde ilk genel kurul toplantılarını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmakla yükümlüdür.

Burada altı aylık süre, kuruluş bildiriminin teslim edildiği günle değil, kanunda belirtilen yazılı bildirimi izleyen dönemle ilişkilidir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 07.05.2018 tarihli, E.2017/8629, K.2018/12216 sayılı kararında, ilk genel kurul bakımından önemli bir tebligat sorunu değerlendirilmiştir. Dernek adına tebligat almaya yetkili olmayan bir kurucuya yapılan bildirimin geçersizliği nedeniyle TMK m.62’deki altı aylık sürenin başlamadığı kabul edilmiştir.

Bu karar, kanuni sürenin hesaplanmasında yalnızca idarenin yazıyı düzenlediği tarihin değil, bildirimin usulüne uygun yapılmasının da önem taşıdığını göstermektedir.

İlk genel kurulda yönetim ve denetim kurullarının seçilmesi, toplantı ve karar yeter sayılarının sağlanması ve sonrasında gerekli idari bildirimlerin yapılması gerekir.

Toplantının çağrı usulü, gündemi, yeter sayıları ve seçim işlemleri derneğin ilk genel kurul toplantısı kapsamında ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.

İlk genel kurul yapılmazsa dernek kapanır mı?

TMK m.87/2, ilk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olmasını kendiliğinden sona erme sebepleri arasında saymıştır.

Bu nedenle ilk genel kurul yükümlülüğüne uyulmaması, dernek tüzel kişiliğinin devamı açısından ciddi sonuçlar doğurabilir. Kanunda belirtilen sona erme şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda her ilgili sulh hâkiminden tespit isteyebilir.

Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 20.11.2017 tarihli, E.2017/9925, K.2017/9648 sayılı kararında, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti uyuşmazlığında sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğu açıklanmıştır.

Burada TMK m.60 uyarınca kuruluş eksiklikleri sebebiyle açılan asliye hukuk mahkemesindeki fesih davası ile TMK m.87 uyarınca kendiliğinden sona ermenin sulh hukuk mahkemesinde tespiti birbirinden ayrılmalıdır.

Dernek defterleri ne zaman hazırlanır?

5253 sayılı Dernekler Kanunu m.11 ve Dernekler Yönetmeliği’nin defterlere ilişkin hükümleri uyarınca derneğin tutacağı kayıtlar ve defterler mevzuata uygun şekilde hazırlanmalıdır.

Elektronik ortamda tutulmasına izin verilen defterlere ilişkin özel hükümler saklı olmak üzere, fiziki defterlerin kullanılmaya başlanmadan önce ilgili sivil toplumla ilişkiler biriminden veya noterden tasdik ettirilmesi gerekir.

Derneğin hangi defterleri tutacağı ve işletme hesabı veya bilanço esası bakımından tabi olduğu yükümlülükler, ilgili mevzuat ve mali kriterlere göre belirlenir.

Yönetim kurulu kararlarının kayıt altına alınması, üyelik kayıtlarının tutulması, gelir ve giderlerin belgelendirilmesi kuruluş sonrası temel işlemler arasındadır.

Derneğin vergi ve mali yükümlülükleri ne zaman başlar?

Derneğin tüzel kişilik kazanmasıyla birlikte mali ve idari işlemlerin ilgili mevzuata uygun yürütülmesi gerekir. Bununla birlikte dernek kurulması, her durumda derneğin bir ticaret şirketi gibi kurumlar vergisi mükellefi olduğu anlamına gelmez.

İktisadi işletme faaliyetleri, çalışan istihdamı, ödeme işlemleri, vergi kesintileri ve diğer mali yükümlülükler kendi kanuni şartlarına göre ayrıca değerlendirilir.

Kurucuların yalnızca kuruluş evrakını değil, derneğin planlanan faaliyetlerine uygun mali kayıt ve organizasyon düzenini de hazırlaması gerekir.

Dernek Kuruluşunda En Sık Karşılaşılan Hukuki Sorunlar

Uygulamada kuruluş sürecindeki uyuşmazlıkların önemli bir bölümü, kurucuların ehliyeti, tüzük hükümleri, ad seçimi, temsil yetkileri ve kuruluş sonrası sürelerin doğru takip edilmemesinden kaynaklanır.

Kurucu sayısı yeterli ancak kuruculardan birinin fiil ehliyeti yoksa

Örneğin kuruluş bildirimi sekiz kişi tarafından imzalanmış, ancak kuruculardan birinin fiil ehliyeti bulunmadığı tespit edilmiş olabilir.

Bu durumda kuruluş belgelerinin ve kurucuların hukuki durumlarının mevzuata uygunluğu incelenir. Geçerli kurucu sayısı, ilgili kişinin durumu ve aykırılığın giderilip giderilemeyeceği belirlenmelidir.

Kurucunun fiil ehliyeti bulunmamasıyla ilgili sorun, TMK m.60 kapsamındaki kuruluş denetiminde değerlendirilir. Başvuru belgelerinde gerekli düzeltmenin yapılması gündeme gelebilir; ancak her somut durum için kuruluş işlemlerinin baştan itibaren kesin hükümsüz olduğu veya herhangi bir düzeltmeyle mutlaka geçerli hale geleceği söylenemez.

Dernek adı daha önce kurulmuş bir derneğin adıyla aynıysa

Aynı adı taşıyan dernekler bakımından hangi derneğin daha önce tüzel kişilik kazandığı önem taşıyabilir. Kuruluş bildiriminin teslim tarihi ile kütük kayıt tarihi farklı olabilir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin E.2018/784, K.2019/3407 sayılı kararında da bu ayrım esas alınmıştır. Dolayısıyla dernek adı uyuşmazlığında yalnızca kütüğe kayıt sırasından hareketle sonuca gidilmemelidir.

Dernek adlarının hukuka uygunluğu başvurudan önce araştırılmalı; uyuşmazlık halinde adın korunması, gerekli değişiklikler ve uygun yargısal yollar somut olaya göre değerlendirilmelidir.

Kuruluş belgeleri teslim edildiği halde inceleme tamamlanmamışsa

Kuruluş belgeleri yetkili mülki idare amirine verilmiş ve dernek TMK m.59 kapsamında tüzel kişilik kazanmışsa idari inceleme henüz tamamlanmamış olsa bile bu olgular birbirinden ayrılmalıdır.

Bununla birlikte kuruluş işlemlerinin inceleme sürecinde olması, kanuna aykırı amaç veya faaliyetlere izin verildiği anlamına gelmez. Dernek faaliyetleri baştan itibaren ilgili kanunlara ve tüzüğe uygun yürütülmelidir.

Dernek Kuruluşunda Hukuki Destek Hangi Konuları Kapsar?

Dernek kuruluşunda hukuki değerlendirme; kurucuların ehliyeti ve temsil yetkilerinin kontrolü, tüzüğün hazırlanması, dernek adı ve merkeziyle ilgili hukuki şartların incelenmesi, kuruluş belgelerinin düzenlenmesi, idari yazışmalar ve kuruluş sonrasındaki yükümlülüklerin belirlenmesini kapsayabilir.

Kurucuların ve derneğin hukuki durumuna göre idari başvuruların, tüzük uyuşmazlıklarının veya dava süreçlerinin takip edilmesi gerekebilir. Dernekler hukuku alanında avukatlık hizmeti, bu işlemlerin Türkiye genelinde uygulanabilir mevzuat çerçevesinde değerlendirilmesi ve gerektiğinde hukuki süreçlerin yürütülmesiyle ilgilidir.

Dernek Kuruluşu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Dernek kurmak için kaç kişi gerekir?

TMK m.56 ve 5253 sayılı Kanun m.2 uyarınca en az yedi gerçek veya tüzel kişi gerekir. Kurucuların ayrıca ilgili ehliyet ve temsil şartlarını taşıması zorunludur.

Dernek kurmak için valilikten veya kaymakamlıktan izin almak gerekir mi?

Hayır. Genel kural önceden izin almadan kuruluş hakkıdır. Dernek, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yetkili mülki idare amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır. Ancak bazı dernek adları ve özel faaliyetler için kanunda ayrıca izin şartı öngörülmüş olabilir.

Dernek kurulması için ne kadar sermaye gerekir?

Dernek kuruluşunda ticaret şirketlerinde olduğu gibi genel bir asgari sermaye şartı bulunmamaktadır. Bununla birlikte derneğin faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için gerekli gelir kaynaklarının ve mali düzenin tüzükte ve kuruluş planlamasında ele alınması gerekir.

Dernek kurmanın maliyeti nedir?

Dernek kuruluşu için zorunlu bir şirket sermayesi bulunmasa da adres kullanımı, belge hazırlığı, defter tasdiki ve gerektiğinde profesyonel hizmetlerden kaynaklanan masraflar söz konusu olabilir. Toplam tutar somut kuruluş şartlarına göre değişir. Güncel dayanağı doğrulanmadan belirli bir 2026 yılı tutarının bütün dernek kuruluşları için zorunlu masraf olduğu söylenemez.

Bir kişi birden fazla dernek kurabilir mi?

Genel olarak aynı kişinin birden fazla derneğin kurucusu veya üyesi olmasını yasaklayan genel bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak kişinin tabi olduğu özel kanuni sınırlamalar ile kurulacak derneklerin amaç ve faaliyetlerinin hukuka uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Dernek kaç günde kurulur?

Tüzel kişilik, gerekli kuruluş belgelerinin mülki idare amirine verildiği anda kazanılır. İdari inceleme için öngörülen altmış günlük süre, derneğin tüzel kişilik kazanması için beklemesi gereken süre değildir. Eksiklik tespit edilirse ayrıca otuz günlük düzeltme süreci gündeme gelebilir.

Dernek kurulduktan sonra hemen faaliyete başlayabilir mi?

Dernek, tüzel kişilik kazanmasıyla hak ve borçlara ehil hale gelir. Bununla birlikte faaliyetin türüne göre özel izin, bildirim veya başka mevzuat şartları bulunabilir. Örneğin dernek lokali, yurt veya izne tabi diğer tesislerin işletilmesi, yalnızca derneğin kurulmuş olmasına dayanılarak gerçekleştirilemez.

Dernek kuruluşundan sonra ilk genel kurul ne zaman yapılmalıdır?

TMK m.62 uyarınca, TMK m.60’ın son fıkrası kapsamında yapılan yazılı bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantısı yapılmalı ve zorunlu organlar oluşturulmalıdır.

Dernek Kuruluşunda Dikkat Edilmesi Gereken Temel Noktalar

Dernek kuruluşu, örgütlenme özgürlüğünün kullanılması bakımından önceden izne bağlı olmayan bir hukuki süreçtir. Ancak kuruluş bildiriminin teslim edilmesiyle tüzel kişilik kazanılması, kurucuların diğer kanuni yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

Kurucu sayısı ve ehliyeti, kuruluş amacının hukuka uygunluğu, dernek adı, tüzüğün zorunlu unsurları, temsil yetkileri ve kuruluş belgelerinin eksiksiz hazırlanması sürecin temel aşamalarıdır. Kuruluş sonrası idari inceleme ve ilk genel kurul sürelerinin doğru takip edilmesi de derneğin hukuki devamlılığı açısından önemlidir.

Özellikle kuruluş için öngörülen asgari yedi kişi şartı ile zorunlu organların seçimine ilişkin üye sayıları, tüzel kişilik kazanma anı ile idari incelemenin tamamlanması ve kuruluş eksiklikleri nedeniyle fesih davası ile kendiliğinden sona ermenin tespiti birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

Kurucuların faaliyet amacına uygun ve mevzuatla uyumlu bir tüzük hazırlaması, gerekli belgeleri doğru düzenlemesi ve kuruluş sonrasındaki işlemleri zamanında yerine getirmesi, ileride doğabilecek idari ve hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önem taşır.

Yazar Avukat Fatih SEFER