Amme Alacağında Rüçhan Hakkı ve Hacze İştirak

Amme alacağında rüçhan hakkı, kamu alacağının her durumda bütün özel alacaklardan önce tahsil edilmesi demek değildir. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 21. maddesine göre bir mal önce özel hukuk alacaklısı tarafından haczedilmişse kamu idaresi, mal paraya çevrilmeden önce aynı mala kamu alacağı için geçerli haciz koyarak ilk hacze iştirak edebilir; kural olarak ilgili alacaklar satış bedelinden garameten, yani alacakları oranında ödenir. İlk haciz kamu idaresince konulmuşsa kamu idareleri arasındaki ilişki 6183 sayılı Kanun’un 69. maddesine göre belirlenir: öncelikle ilk haczi koyan idare tahsilat yapar. Rehinli alacaklar, malın aynından doğan vergiler, ihtiyati haciz ve iflas halleri bu ayrımın özel hükümleridir.

6183 Sayılı Kanun’un 21 ve 69. Maddeleri Arasındaki Temel Fark Nedir?

Hangi maddenin uygulanacağı, mal üzerindeki ilk geçerli haczin kim tarafından ve hangi alacak için konulduğuna göre belirlenir. Alacağın yalnızca kamu alacağı olması, tek başına ilk sıradan ödeme veya bütün alacaklılarla eşit paylaşım hakkı doğurmaz. Kamu alacağının kapsamı, alacaklı kamu idaresi ve tahsil dairesi bakımından temel ayrımlar 6183 sayılı Kanun kapsamında amme alacağı incelemesinde açıklanmıştır.

Özel Alacaklının Haczine Kamu Alacağı Nasıl İştirak Eder?

6183 m.21/1, özel alacaklının ilk haczinden sonra kamu haczi konulmasını belirli koşullarla ilk hacze katılma sebebi sayar. Bu düzenleme, İcra ve İflas Kanunu’nun 100. maddesindeki özel hukuk alacaklıları arasındaki iştirak rejiminden farklı ve kamu alacağına özgü bir hükümdür.

İştirak için aranan şartlar

• Önceden konulmuş geçerli özel haciz: İlk haciz, özel hukuk kişisinin alacağına ilişkin olmalı ve paylaşım bakımından hukuki etkisini korumalıdır. Düşmüş veya kaldırılmış haciz, salt sicilde bir dönem görünmüş olması nedeniyle ilk haciz sayılmaz.
• Aynı mal üzerinde kamu haczi: Kamu idaresinin yalnız alacaklı olması veya ödeme emri göndermesi yeterli değildir. Hacze iştirak bakımından satış bedeli paylaştırılan mala yönelmiş hukuken geçerli kamu haczi bulunmalıdır.
• Satıştan önce haciz: 21. madde kapsamında iştirak için mal paraya çevrilmeden önce kamu haczinin uygulanması gerekir. Satış tamamlandıktan sonra konulan haciz geçmişe etkili iştirak hakkı yaratmaz.
• Önceliklerin korunması: Rehin, malın aynından doğan kamu alacağı ve İİK m.268 bakımından özel kurallar varsa bunlar ayrılarak uygulanır. Yalnız hacizlerin tarihlerine bakmak yeterli olmaz.

21. maddenin birinci fıkrası, 69. maddedeki gibi kamu alacağının ilk haciz tarihinden önce tahakkuk etmiş olmasını ayrıca şart koşmaz. Bununla birlikte kamu idaresinin geçerli bir haciz yapabilmesi için kendi alacağının takip ve haciz koşulları mevcut olmalıdır. Tahakkuk tarihi ile haciz tarihi aynı kavram değildir.

Garameten taksim ne anlama gelir?

Garame, paylaşılabilir satış bedelinin aynı derecede iştirak eden alacaklıların alacak miktarlarına oranlanmasıdır. Böylece ilk haciz alacaklısı, yalnız daha önce haciz koyduğu gerekçesiyle satış bedelinin tamamını almaz. Ancak oranlama işlemine geçilmeden önce bütün alacaklıları ilgilendiren icra ve satış giderleri ile mevcutsa üstün kanuni haklar ayrılır (İİK m.138; 6183 m.21).

Varsayımsal örnek: Rehin ve malın aynından doğan başka öncelikli alacak bulunmayan bir malın giderlerden sonraki dağıtılabilir satış bedeli 300.000 TL olsun. İlk özel haciz sahibinin geçerli alacağı 400.000 TL, satıştan önce haciz koyarak iştirak eden vergi dairesinin alacağı 200.000 TL’dir. Aynı derecede paylaşılacak toplam alacak 600.000 TL olduğundan özel alacaklıya 200.000 TL, vergi dairesine 100.000 TL ayrılır. Bu hesap, yalnız belirtilen varsayımlardaki garame yöntemini gösterir; gerçek dosyada rehin, haczin geçerliliği ve diğer öncelikler ayrıca araştırılır.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 16.07.2024 tarihli, E.2020/4342, K.2024/8200 sayılı kararında; ilk haciz özel hukuk takibinden kaynaklandığında satıştan önce konulan kamu hacizlerinin 21. madde kapsamında değerlendirilmesi gerektiği, birden çok kamu alacaklısının bulunmasının tek başına 69. madde rejimini devreye sokmayacağı açıklanmıştır. Kararda hangi alacağın hangi hacizle güvenceye alındığının belirlenmemesi bozma sebebi sayılmıştır.

İlk Haciz Kamu İdaresine Aitse 6183 Madde 69 Nasıl Uygulanır?

İlk haczin kamu alacağı için konulduğu ve paylaşımda özel alacaklıya ait önceki geçerli haciz bulunmadığı durumda, kamu idareleri birbirlerinin haczine 6183 m.69 koşullarıyla katılır. Katılacak kamu idaresinin alacağı ilk kamu haczinin tarihinden önce tahakkuk etmiş olmalı ve iştirak, haczedilen mallardan biri paraya çevrilmeden önce gerçekleşmelidir.

69. maddedeki sonuç garame değildir: Önce ilk haczi yapan tahsil dairesinin alacağı tamamen ödenir; artan miktar, iştirak tarihi sırasıyla diğer tahsil dairelerine tahsis edilir. Dolayısıyla ilk kamu haczi ile sonraki kamu hacizlerinin kendiliğinden eşit dereceli sayılması hukuka aykırıdır.

Varsayımsal örnek: İlk kamu haczini uygulayan idarenin 250.000 TL, bu hacizden önce tahakkuk etmiş alacağı nedeniyle süresinde iştirak eden ikinci idarenin 150.000 TL alacağı olsun. Dağıtılabilir bedel 300.000 TL ise ilk idareye 250.000 TL, ikinci idareye kalan 50.000 TL ödenir. İki idareye 187.500 TL ve 112.500 TL şeklinde garame yapılmaz.

Yargıtay 23. Hukuk Dairesinin 19.01.2021 tarihli, E.2018/2175, K.2021/103 sayılı kararı, ilk kamu haczi bulunan olayda 21. maddeye dayanılarak vergi dairesi ile SGK arasında garame yapılmasını hukuka aykırı bulmuştur. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 06.05.2026 tarihli, E.2026/1596, K.2026/1949 sayılı kararı da sonraki kamu idaresi yönünden önceki haciz tarihine göre tahakkuk koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediğini belirleyici kabul eden kararı onamıştır.

Özel haciz önce, birden çok kamu haczi sonra ise ne olur?

İlk geçerli haciz özel alacaklıya aitse, mal satışından önce kamu alacakları için haciz koyan kamu idareleri 21. madde çerçevesinde ilk özel hacze katılır. Kamu idarelerini kendi aralarında 69. maddenin kronolojik öncelik sırasına sokmak doğru değildir. Bu ayrım, satış bedelini köklü biçimde değiştirdiğinden ilk haczin hukuki niteliği ve varsa haczin düşme tarihi mutlaka tespit edilmelidir.

Rehinli Alacaklar Kamu Alacağına Göre Öncelikli midir?

Kural olarak evet: 6183 m.21/2 rehinli alacaklıların haklarını saklı tutar. 15.03.2018 tarihinde yürürlüğe giren 7101 sayılı Kanun’un 47. maddesiyle, gümrük resmi, bina ve arazi vergisi gibi malın aynından doğan amme alacaklarının da o malın satış bedelinden tahsilinde rehinli alacaklardan sonra geleceği açıkça düzenlenmiştir. Aynı doğrultuda İİK m.206’nın ilk fıkrası da değiştirilmiştir. Eski tarihli bir Yargıtay kararında emlak vergisinin ipotekten önce ödenmesi gerektiğinin yazması, bu nedenle 2018 sonrası işlemlere doğrudan uygulanamaz.

İİK 268 istisnası hangi kamu alacaklarına uygulanır?

İİK m.268/1’in son cümlesi, rehinden önce ihtiyati veya icrai haciz bulunması halinde başka bir haczin bu hacze katılarak rehinli alacaklının önüne geçmesini sınırlar. Bununla birlikte 6183 m.21/1’in 2006 yılında eklenen özel hükmü, genel bütçeye gelir kaydedilen vergi, resim, harç, vergi cezaları ile bunların zam ve faizleri için konulmuş kamu hacizlerini bu son cümlenin kapsamı dışında bırakır.

Bu, her tür kamu alacağının rehni aşacağı anlamına gelmez. Özellikle SGK prim alacağı veya belediyenin emlak vergisi alacağı, sırf 6183 hükümleriyle takip ediliyor diye genel bütçeye kaydedilen vergi alacağına özgü istisnadan yararlanamaz. Hangi alacağın istisna kapsamında bulunduğu, alacağın bütçe niteliği ve kamu haczinin konulduğu mal üzerinden ayrı ayrı belirlenmelidir.

Malın aynından doğan vergi ile genel vergi borcu arasındaki fark

Bir taşınmazın bina veya arazi vergisi ya da malın kendisinden kaynaklanan gümrük vergisi, malın aynından doğan kamu alacağına örnektir. Buna karşılık borçlunun gelir veya kurumlar vergisi borcu, sırf üzerinde haciz bulunan taşınmazı olduğu için o taşınmazın aynından doğmuş sayılmaz. Bu ayrım, ipotekli malın satışında doğrudan etkili olur.

Gelir İdaresi Başkanlığının Tahsilat Genel Tebliği (Seri: A, Sıra No: 1), 2018 değişikliği sonrası önceliği somutlaştırmaktadır:

• Rehin ilk sıradaysa: Malın aynından doğan kamu alacağı, rehinden sonra öncelikli olarak değerlendirilir.
• İlk sırada özel haciz, sonrasında rehin varsa: Malın aynından doğan ve genel bütçeye giren alacak için haciz de uygulanmışsa 6183 m.21 ile İİK m.268 istisnası birlikte değerlendirilir; kamu haczi ilk özel hacze iştirak edebilir.
• Genel bütçeye girmeyen alacak: Emlak vergisi gibi bir alacak, 268. maddedeki genel bütçe istisnasına dayanarak rehinden önceki hacze katılamaz; rehin ve ilgili hacizlerin sırası ayrıca gözetilir.
• Rehin hiç yoksa: Tebliğ uyarınca malın aynından doğan kamu alacağı, ilk özel hacizden de önce satış bedelinden karşılanır. Malın aynından doğan alacaklar bakımından, salt bu öncelik için ayrıca haciz konulması zorunlu değildir.

Yargıtay 6. Hukuk Dairesi 29.06.2022 tarihli, E.2021/3092, K.2022/3795 sayılı kararında emlak vergisinin taşınmazın aynından kaynaklandığını, bu alacak için ayrıca haciz aranmaksızın satış bedeli dağıtılırken dikkate alınması gerektiğini ve rehinli alacaklının önceliğinin korunacağını belirtmiştir. Malın aynından doğan alacağın haciz gerektirmemesi, rehinden önce ödeneceği anlamına gelmez.

İhtiyati Haciz Tek Başına İlk Hacze İştirak Sağlar mı?

Hayır. Kamu idaresinin ihtiyati haczi, 6183 m.21 bakımından kesin hacizle aynı sonuca otomatik olarak bağlanamaz. Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 19.01.2011 tarihli, E.2010/12961, K.2011/244 sayılı kararında, kamu ihtiyati haczinin kesin hacze dönüşüp dönüşmediği araştırılmadan iştirak hakkı hakkında karar verilemeyeceği belirtilmiştir.

Bu nedenle dosyada ihtiyati haciz kararı, ihtiyati haczin tatbik tarihi, ödeme emri ve borcun kesinleşmesiyle ilgili evrak, kesin haciz kaydı ve satış tarihi birlikte incelenir. Bir sicilde haciz şerhi bulunması, şerhin niteliği belirlenmeksizin garame payı hesaplanması için yeterli değildir.

İflasta ve Terekenin Resmi Tasfiyesinde Rüçhan Nasıl Belirlenir?

İflas, mirasın reddi ve terekenin resmi tasfiyeye tabi tutulması halinde 6183 m.21’in son fıkrası uyarınca kamu alacakları, İİK m.206’nın üçüncü sırasında imtiyazlı alacak olarak değerlendirilir. Bu sıranın önceliğini alan alacaklar da dahil bütün imtiyazlı alacaklarla aynı düzeyde işlem görürler; sırf kamu alacağı olması, rehinli alacaklıyı veya önceki imtiyaz sıralarını bertaraf etmez.

Bu tasfiye rejiminin bireysel hacze iştirakten ayrı yürütülmesi gerekir. İflas masasına kayıt, rehinli malların paraya çevrilmesi ve resmi tereke tasfiyesindeki sonuçlar iflas ve terekede amme alacağının sırası başlıklı incelemenin konusudur.

Yanlış Garame veya Sıra Cetveline Karşı Nasıl İtiraz Edilir?

Satış bedelinin yetersiz kaldığı icra dosyasında sıralama, İİK m.140 gereğince düzenlenen sıra cetvelinde gösterilir. Cetvelin tebliğ edilmesiyle hak arama süresi başlar. İİK m.142’ye göre alacaklıların sıra cetveline karşı başvuru süresi tebliğden itibaren yedi gündür; başvurunun türü, itirazın konusuna göre ayrılır.

• Yalnız haciz sırası, garame oranı, iştirak derecesi veya kanuni öncelik yanlışsa: İcra mahkemesine şikayet yoluna başvurulur.
• Başka alacaklının alacağının esası ya da tutarı tartışılıyorsa: İİK m.142 kapsamında ilgili alacaklıya karşı sıra cetveline itiraz davasının görevli mahkemesi belirlenir. SGK alacağının esasına ilişkin uyuşmazlıkta özel görev kuralları ayrıca dikkate alınır.
• Kamu idaresinin ayrı bir vergi tarh, ödeme emri veya tahsil işlemine itiraz ediliyorsa: Sıra cetveli şikayetiyle karıştırılmamalı; somut idari işleme göre vergi davası açma usulü ve dilekçe şartları ayrıca değerlendirilmelidir.

Sıra cetveli uyuşmazlığında esas deliller; satış dosyası, tapu veya araç sicilindeki takyidatların tarihçesi, haciz müzekkereleri, hacizlerin kaldırılmasına veya düşmesine ilişkin kayıtlar, takip dosyaları, kamu alacağının türü ve tahakkuk tarihi, ödeme belgeleri, rehin sözleşmeleri, satış ve sıra cetveli tebligatlarıdır. Mahkeme, yalnız sicilde görülen toplam kamu borcunu değil, hangi alacak için hangi tarihte hangi mal üzerine haciz konulduğunu incelemelidir.

Kamu idaresinin borçlu tarafından mal kaçırıldığı iddiasıyla ayrıca dava açması, hacze iştirak koşullarının yerine geçmez; bunun için amme alacağının tahsilini engelleyen tasarrufların iptali kuralları ayrı uygulanır. Satış bedelinden yeterli pay alınamaması halinde kalan kamu alacağının takibi ise amme alacağında aciz hali ve diğer tahsil hükümleri çerçevesinde sürer.

Amme Alacağında Rüçhan Hakkı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Vergi dairesi haciz koymamışsa özel alacaklıdan önce ödeme alabilir mi?

Genel vergi alacağının 6183 m.21/1 kapsamında özel hacze iştirakinde kamu haczi gerekir. Buna karşılık malın aynından doğan vergi alacağı için GİB açıklaması ve Yargıtay uygulaması ayrı öncelik kabul eder; rehin bulunup bulunmadığı ve alacağın niteliği birlikte araştırılır.

SGK ile vergi dairesi her zaman garameten mi paylaşır?

Hayır. İlk geçerli haciz kamu alacağına aitse kamu idareleri arasında 69. maddedeki tahakkuk ve öncelik şartları uygulanır. İlk geçerli haciz özel alacaklıya aitse, satıştan önce geçerli haciz koyan kamu idarelerinin alacakları 21. madde kapsamında aynı derecede paylaşılabilir.

İpotekli taşınmazın emlak vergisi ipotekten önce mi gelir?

15.03.2018’de yürürlüğe giren değişiklik sonrası 6183 m.21/2’de malın aynından doğan kamu alacaklarının rehinli alacaklardan sonra geleceği düzenlenmiştir. Rehin bulunmayan malda ise aynından doğan vergi bakımından ayrıca öncelik söz konusudur. Eski dönemler işlem tarihindeki mevzuata göre incelenmelidir.

İlk kamu haczinden sonra tahakkuk eden borçla 69. maddeye göre iştirak edilebilir mi?

Hayır. 69. madde bakımından katılmak isteyen kamu idaresinin alacağı, ilk kamu haczi tarihinden önce tahakkuk etmiş olmalıdır. Önceden tahakkuk koşulunun bulunmaması, sonraki haczin 69. madde uyarınca ilk kamu haczine aynı konumda katılmasını engeller.

Sonuç: Rüçhan Hakkında İlk Haciz, Rehin ve Alacağın Niteliği Birlikte İncelenir

Amme alacağında rüçhan hakkının uygulanmasında belirleyici soru yalnız “vergi borcu var mı?” değildir. İlk geçerli haczin özel veya kamu alacağına dayanması, kamu haczinin satıştan önce konulması, malın aynından doğan alacağın bulunması, rehin sırası ve kamu alacağının genel bütçe niteliği birlikte değerlendirilmelidir. 6183 m.21 garameyi, m.69 ise ilk kamu haczi sahibinin önceliğini esas alır; bu iki rejimin karıştırılması sıra cetvelinin iptaline yol açabilir. Somut haciz ve paylaştırma uyuşmazlıklarında vergi hukuku kapsamında hukuki yardım, özellikle tebliğden başlayan kısa başvuru süreleri bakımından önem taşır.

Kaynakça ve İçtihatlar

1. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun, m.1-3, 21, 69; Gelir İdaresi Başkanlığı kanun metni.
2. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m.100, 138, 140, 142, 206 ve 268; mevzuat metni.
3. 7101 sayılı Kanun, m.5 ve 47 (15.03.2018 tarihli, 30361 sayılı Resmî Gazete); TBMM kanun kaydı.
4. Gelir İdaresi Başkanlığı, Tahsilat Genel Tebliği (Seri: A, Sıra No: 1), Birinci Kısım, İkinci Bölüm, “Amme Alacaklarında Rüçhan Hakkı” bölümü; 14.06.2018 tarihli Seri: A, Sıra No: 11 değişikliği. GİB konsolide tebliğ metni (01.10.2024 sürümü).
5. Yargıtay 10. HD, 16.07.2024, E.2020/4342, K.2024/8200
6. Yargıtay 23. HD, 19.01.2021, E.2018/2175, K.2021/103
7. Yargıtay 6. HD, 06.05.2026, E.2026/1596, K.2026/1949
8. Yargıtay 6. HD, 29.06.2022, E.2021/3092, K.2022/3795
9. Yargıtay 19. HD, 19.01.2011, E.2010/12961, K.2011/244

Yazar: Av. Fatih SEFER