Bu makale, tutuklu ve hükümlü sanıklara özgü SEGBİS uygulamasını ele alır. SEGBİS’in genel çerçevesi, tanık ve avukatın katılımı, başka ilden bağlanma usulü ve teknik boyut için SEGBİS nedir başlıklı ana makalemize bakabilirsiniz.
Tutuklu Sanığın Duruşmada Hazır Bulunma Hakkı
Ceza muhakemesinde kural, sanığın duruşmada bizzat hazır bulunmasıdır; kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılamaz (CMK m.193/1). Bu, yüz yüzelik ve doğrudan doğruyalık ilkelerinin gereğidir: hükmü verecek mahkemenin sanığı bizzat görmesi, dinlemesi ve savunmasını doğrudan değerlendirmesi esastır.
Tutuklu veya hükümlü olmak, bu hakkı ortadan kaldırmaz. Cezaevinde bulunan sanık da duruşmada hazır bulunma hakkına sahiptir; devletin bu kişiyi duruşmaya getirme veya en azından SEGBİS ile katılımını sağlama yükümlülüğü vardır. Sanığın özgürlüğünden yoksun olması, onu yargılamanın dışında bırakmanın değil, katılımını fiilen mümkün kılmanın gerekçesidir.
Cezaevi Mesafesi ve Güvenlik Zorunluluk Sayılır mı?
CMK m.196/4, hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda sanığın SEGBİS ile sorgusunun yapılabileceğini veya duruşmalara katılabileceğini öngörür. Buradaki “zorunluluk”, mahkemenin serbest takdiri değil, somut olguya dayanan ve denetlenebilir bir mecburiyettir.
Uygulamada tutuklu sanıklar bakımından en sık öne sürülen gerekçeler cezaevinin uzaklığı, nakil güçlüğü ve güvenliktir. Ancak Yargıtay, “yoğunluk”, “güvenlik” veya “genel uygulama” gibi soyut ifadelerin zorunluluk hali oluşturmadığını; gerekçenin dosyaya özgü, somut ve olaya uygun olması gerektiğini istikrarla vurgular. Sanığın yalnızca başka bir ildeki cezaevinde tutuklu olması dahi, bizzat hazır bulunma talebinin reddi için tek başına yeterli mazeret değildir.
Nitekim COVID-19 salgını döneminde dahi Yargıtay, salgın gerekçesinin tek başına zorunlu hâl teşkil etmediğini ve sanığın bizzat katılma talebine rağmen SEGBİS ile savunma alınmasının adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini belirtmiştir (Yargıtay 6. CD, E. 2021/12028, K. 2021/9993, 27.05.2021). Zorunluluğun somut gerekçesi kararda gösterilmemişse, bu durum CMK m.289/1-h kapsamında savunma hakkının kısıtlanmasıdır ve mutlak bozma sebebidir.
Bağışık (Vareste) Tutulma Talebi ve SEGBİS İlişkisi
Tutuklu sanık dosyalarında belirleyici olan teknik nokta, sanığın duruşmadan bağışık tutulma (vareste) talebinin bulunup bulunmadığıdır. Mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya yetkili kıldığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir (CMK m.196/1).
Bu kural, tutuklu sanık bakımından iki farklı sonuç doğurur:
- Sanık usulüne uygun vareste talebinde bulunmuşsa: Mahkeme, hazır bulunmasına gerek görmediği oturumlar için sanığı getirtmeyebilir. Bu durumda SEGBİS zorunlu değildir.
- Sanık vareste talebinde bulunmamışsa: Sanığın hükmün açıklandığı son oturumda ya bizzat getirilmesi ya da SEGBİS ile hazır bulundurulması gerekir. Vareste talebi olmayan tutuklu sanık hakkında yokluğunda hüküm kurulması, savunma hakkının kısıtlanmasıdır ve bozma sebebidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, vareste talebinin varlığını titizlikle denetler. Sorgusu sırasında duruşmadan bağışık tutulma isteğinde bulunmayan, başka suçtan tutuklu sanığın son oturumda hazır bulundurulmayıp yokluğunda mahkûmiyetine karar verilmesini savunma hakkının sınırlandırılması saymıştır (Yargıtay CGK, E. 2024/538, K. 2025/320). Buna karşılık, vareste tutulmak istediğini beyan eden ve sonradan hükmün tefhim edileceği celsede hazır bulunmak istediğine dair beyanda bulunmayan sanık bakımından, yokluğunda karar verilmesi tek başına bozma sebebi sayılmamıştır (Yargıtay CGK, 12.11.2013).
Tutuklu Sanık SEGBİS’e Zorlanabilir mi?
Duruşmada bizzat hazır bulunma yalnızca bir ödev değil, sanık lehine tanınmış temel bir haktır ve sanık bu haktan ancak açık rızasıyla vazgeçebilir. Cezaevindeki sanık, “bizzat mahkemede savunma yapmak istiyorum” dediğinde, mahkeme somut ve zorunlu bir gerekçe göstermeden bu talebi reddedip sanığı SEGBİS ile savunmaya zorlayamaz.
Yargıtay bu ilkeyi çarpıcı biçimde ifade eder: hiçbir mikrofonun teknik özelliği veya kameranın çözünürlüğü insanın gözünden ve kulağından daha duyarlı olamaz; sanık yargılandığı mahkemede bizzat savunma yapmak istiyorsa buna imkân verilmeli, SEGBİS ile savunmaya zorlanmamalıdır (Yargıtay 6. CD, E. 2021/21759, K. 2021/15738, 18.10.2021). Sanığın açık talebine rağmen gerekçe gösterilmeksizin SEGBİS ile sorgulanması, CMK m.193/1 ve m.196’ya aykırı biçimde savunma hakkının kısıtlanmasıdır ve bozmayı gerektirir.
Anayasa Mahkemesi de aynı çizgidedir: sanığın hazır bulunma talebinin reddedilerek SEGBİS ile sorgusunun yapılması hâlinde, ret sebebinin gerekçelerinin somut olarak ortaya konulması gerekir; genel bir gerekçeyle bu talebin reddi, Anayasa m.36’daki adil yargılanma hakkını ihlal eder.
Esaslı Celselerde Tutuklu Sanığın Durumu
SEGBİS kullanımında duruşmanın hangi aşamasında olunduğu belirleyicidir. Sanığın ilk sorgusu, esasa ilişkin delillerin toplandığı oturumlar, esas hakkındaki mütalaanın sunulduğu celse ve son sözün sorulduğu karar celsesi “esaslı işlemler” sayılır. Bu aşamalarda tutuklu sanığın bizzat hazır bulunması kuraldır; SEGBİS ile katılım ancak açık rızasıyla mümkün olan bir istisnadır.
İlk ve son savunmanın yapıldığı, esasa ilişkin delillerin toplandığı oturumlara sanığın SEGBİS ile katılması, açık kabulüne dayalı olmalıdır (Yargıtay 3. CD, E. 2021/3307, K. 2022/7132, 26.10.2022). Özellikle son söz hakkı bakımından denetim katıdır: hazır bulunmayı talep eden sanığın bu talebi göz ardı edilerek hüküm kurulması bozma sebebidir. Cezaevinde tutuklu olan ve vareste talebi bulunmayan sanığın, hükmün açıklandığı son oturumda SEGBİS yoluyla dahi hazır bulundurulmaması, doğrudan savunma hakkının kısıtlanmasıdır.
Cezaevinden Katılan Sanığın Müdafiyle Görüşme Hakkı
Tutuklu sanık cezaevinden, müdafii ise mahkeme salonundan katılıyorsa, ikisi farklı mekânlardadır. Bu durumda savunma hakkının etkili olabilmesi için sistemin, sanığın müdafii ile kimsenin duyamayacağı şekilde gizli görüşme yapabileceği bir teknik altyapı sunması zorunludur. Aksi hâlde müdafi yardımı kâğıt üzerinde kalır ve silahların eşitliği zedelenir.
Ayrıca sanık, SEGBİS üzerinden savunma yaparken dosya içeriğine anlık erişemeyebilir; bu nedenle müdafiin UYAP üzerinden dosyaya erişip sanığı bilgilendirmesi ve gerektiğinde oturuma ara verilerek görüşme sağlanması önemlidir. Tutuklama sürecinin ilk aşamasından itibaren bir ceza avukatının desteğini almak, bu güvencelerin fiilen kullanılmasını sağlar.
İstinabe ile SEGBİS Arasındaki İlişki
Sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere istinabe suretiyle (bulunduğu yerdeki mahkemeye talimatla) sorguya çekilebilir. İstinabe ile sorgudan önce sanığa, ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur (CMK m.196/2). Bu soru, sanığın hazır bulunma iradesini ortaya koyması için kanuni bir güvencedir.
Sanık esas mahkemesi huzurunda ifade vermek istediğini beyan ederse, istinabe ile yetinilemez; ifadesinin esas mahkemesince —gerektiğinde SEGBİS ile— alınması gerekir. Yargı çevresi dışında veya hastalık ya da malullük nedeniyle gelemeyen kişiler için istinabe yerine SEGBİS öncelikli yöntemdir; bu usulün işletilmemesi eksik araştırma sayılabilir. Ayrıca hastalık, disiplin önlemi veya zorunlu nedenlerle yargı çevresi dışındaki bir hastane ya da tutukevine nakledilmiş sanığın, sorgusu yapılmış olmak koşuluyla, hazır bulundurulmasına gerek görülmeyen oturumlar için getirilmemesine karar verilebilir (CMK m.196/5).
Emsal Kararlar
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2024/538, K. 2025/320: Başka suçtan tutuklu olan ve sorgusu sırasında duruşmadan bağışık tutulma isteğinde bulunmayan sanığın, hükmün açıklandığı son oturumda hazır bulundurulmayıp yokluğunda mahkûmiyetine karar verilmesi savunma hakkının sınırlandırılması niteliğindedir.
Yargıtay 6. Ceza Dairesi, E. 2021/21759, K. 2021/15738, T. 18.10.2021: Hiçbir mikrofonun veya kameranın teknik özelliği insanın gözünden ve kulağından daha duyarlı olamaz; sanık bizzat savunma yapmak istiyorsa buna imkân verilmeli, SEGBİS ile savunmaya zorlanmamalıdır.
Yargıtay 6. Ceza Dairesi, E. 2021/12028, K. 2021/9993, T. 27.05.2021: COVID-19 gerekçesi tek başına zorunlu hâl teşkil etmez; sanığın bizzat katılma talebine rağmen SEGBİS ile savunma alınması adil yargılanma hakkını ihlal eder.
Yargıtay 3. Ceza Dairesi, E. 2021/3307, K. 2022/7132, T. 26.10.2022: İlk ve son savunmanın yapıldığı, esasa ilişkin delillerin toplandığı oturumlara sanığın SEGBİS ile katılması, açık kabulüne dayalı olmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Tutuklu sanık duruşmaya bizzat getirilmek zorunda mıdır?
Kural olarak evet; tutuklu sanığın duruşmada hazır bulunma hakkı vardır. Sanık usulüne uygun vareste talebinde bulunmadıysa, hükmün açıklandığı oturumda ya bizzat getirilmeli ya da SEGBİS ile hazır bulundurulmalıdır; aksi hâlde hüküm bozulur.
Cezaevinin uzak olması SEGBİS için yeterli gerekçe midir?
Hayır; cezaevinin uzaklığı, nakil güçlüğü veya güvenlik gibi soyut gerekçeler tek başına zorunluluk hali oluşturmaz, mahkemenin dosyaya özgü somut bir gerekçe göstermesi gerekir.
Tutuklu sanık SEGBİS ile savunmayı reddedebilir mi?
Evet; sanık bizzat mahkeme huzurunda savunma yapmak istediğini beyan ederse, mahkeme somut ve zorunlu bir gerekçe göstermeden bu talebi reddedip sanığı SEGBİS’e zorlayamaz.
Vareste tutulma ne demektir?
Vareste (bağışık) tutulma, sorgusu yapılmış sanığın kendi talebiyle sonraki oturumlarda hazır bulunma zorunluluğundan muaf tutulmasıdır; bu talep yoksa mahkeme sanığı esaslı celselerde hazır bulundurmak zorundadır.
Sanık cezaevinden avukatıyla gizli görüşebilir mi?
Evet; sanık ile müdafi farklı mekânlardaysa sistemin kimsenin duyamayacağı gizli görüşmeye imkân tanıması zorunludur, aksi hâlde müdafi yardımı etkisiz kalır ve silahların eşitliği ihlal edilir.
SEGBİS zorunluluğunun gerekçesi karara yazılmazsa ne olur?
Zorunluluğun somut gerekçesi kararda gösterilmemişse bu, CMK m.289/1-h kapsamında savunma hakkının kısıtlanmasıdır ve temyizde ileri sürülmese dahi re’sen dikkate alınan mutlak bozma sebebidir.
İlgili Makalelerimiz
- SEGBİS Nedir? Hukuki Dayanağı ve Kullanımı
- Tutuklama Nedir? Şartları ve Tutuklama Nedenleri
- Tutukluluk Süresi ve Re’sen İnceleme
- Tutuklama Kararına İtiraz: Süre, Merci ve Usul
Tutuklu sanığın SEGBİS ile katılımında en sık yapılan hata, vareste talebi bulunmadığı hâlde sanığın esaslı celselerde hazır bulundurulmamasıdır; bu, temyizde re’sen gözetilen bir bozma sebebidir. Duruşmada bizzat bulunma talebinin zamanında ve açıkça beyan edilmesi belirleyicidir. Ceza yargılamalarında savunma yürüten büromuz, tutuklu yargılamalarında savunma hakkının korunması süreçlerinde hukuki destek sunmaktadır. Ofisimiz Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul adresinde hizmet vermektedir.
Bu makale, Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu adına Av. Fatih SEFER tarafından hazırlanmıştır.