6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa göre işverenin İSG yükümlülükleri; çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamak, mesleki riskleri önlemek, gerekli koruyucu tedbirleri almak, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini düzenlemek, çalışanları bilgilendirmek ve eğitmek, sağlık gözetimini sağlamak ve alınan önlemleri denetlemektir. İşveren, bu yükümlülükleri yalnızca gerekli belgeleri düzenleyerek yerine getirmiş sayılmaz; belirlenen tedbirlerin işyerinde fiilen uygulanmasını ve uygunsuzlukların giderilmesini de sağlamak zorundadır. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin dışarıdan alınması, işverenin kanundan doğan sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. İşveren ayrıca gerekli güvenlik tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüklerinin Hukuki Dayanağı
İşverenin genel koruma yükümlülüğü, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 4. maddesinde düzenlenmiştir. Bu hüküm, işverene yalnızca mevzuatta açıkça sayılmış belirli tedbirleri uygulama değil, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlayan etkili bir organizasyon oluşturma görevi yükler.
Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasına göre işveren;
- Mesleki risklerin önlenmesi için gerekli tedbirleri alır.
- Eğitim ve bilgilendirme dâhil iş sağlığı ve güvenliği organizasyonunu oluşturur.
- Gerekli araç ve gereçleri sağlar.
- Sağlık ve güvenlik tedbirlerini değişen şartlara uygun hâle getirir.
- Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler ve denetler.
- Tespit edilen uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.
- Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.
- Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik bakımından işe uygunluğunu gözetir.
- Yeterli bilgi ve talimat almayan çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan alanlara girişini önler.
Bu yükümlülükler birbirini tamamlar. Risk değerlendirmesiyle tehlikenin tespit edilmesi, gerekli koruyucu tedbirlerin uygulanması ve uygulamanın denetlenmesi aynı iş sağlığı ve güvenliği sürecinin aşamalarıdır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 417. maddesi de işverene, işyerinde gerekli iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma ve araç gereçleri eksiksiz bulundurma borcu yükler. Bu düzenleme, işverenin işçiyi gözetme ve koruma borcunun özel hukuk bakımından temel dayanaklarından biridir.
6331 Sayılı Kanun Hangi İşyerlerinde Uygulanır?
6331 sayılı Kanun, 2. maddesinde belirtilen istisnalar dışında kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine uygulanır. Kanunun koruması yalnızca 4857 sayılı İş Kanununa tabi işçilerle sınırlı değildir. Kamu ve özel işyerlerinde istihdam edilen çalışanlar ile çıraklar ve stajyerler de Kanunun kapsamındadır.
Ancak ev hizmetleri, çalışan istihdam etmeksizin kendi adına ve hesabına üretim yapan kişiler, afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri ile Kanunda sayılan belirli güvenlik ve savunma faaliyetleri kapsam dışında bırakılmıştır. Bir faaliyetin istisna kapsamında bulunup bulunmadığı, işyerinin adı veya işverenin kamu ya da özel sektör niteliğinden hareketle değil, Kanunun 2. maddesindeki koşullara göre belirlenir.
İşveren adına hareket ederek işin ve işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekilleri de 6331 sayılı Kanunun uygulanması bakımından işveren sayılır.
Çalışan sayısının az olması veya işyerinin az tehlikeli sınıfta bulunması, işverenin bütün koruyucu yükümlülüklerden muaf olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülme biçimi, çalışan sayısına, tehlike sınıfına ve ilgili özel hükümlere göre farklılaşır.
İşveren Riskleri Önlemek İçin Hangi İlkeleri Uygulamak Zorundadır?
6331 sayılı Kanunun 5. maddesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini belirlerken uygulaması gereken risklerden korunma ilkelerini düzenler.
Bu ilkelerin temel amacı, zarar ortaya çıktıktan sonra müdahale etmek yerine, tehlikeyi önceden belirleyerek mümkün olduğunca ortadan kaldırmaktır.
Risklerden kaçınma ve kaynağında mücadele
İşveren öncelikle riskten kaçınmalıdır. Tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmayan riskler analiz edilmeli ve bunlarla kaynağında mücadele edilmelidir.
Tehlikeli bir çalışma yöntemi yerine daha güvenli bir yöntem kullanılabiliyorsa işveren bu seçeneği değerlendirmek zorundadır. Benzer şekilde tehlikeli bir madde daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilebiliyorsa yalnızca koruyucu donanım sağlanmasıyla yetinilmemelidir.
Örnek: Koruyucusu bulunmayan hareketli makine parçalarının çalışan için tehlike oluşturduğu bir işyerinde, yalnızca çalışana dikkatli olması yönünde talimat verilmesi yeterli bir koruma tedbiri değildir. Öncelikle tehlikenin teknik ve organizasyonel önlemlerle giderilmesi gerekir.
Toplu korunma tedbirlerinin önceliği
Kanunun 5. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi gereğince toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerinden önce başvurulur.
Makine koruyucuları, etkili havalandırma sistemleri, tehlikeli alanların güvenli şekilde ayrılması ve uygun çalışma organizasyonu toplu korunma tedbirlerine örnektir.
Bu tedbirlerle riskin yeterince önlenemediği durumlarda uygun kişisel koruyucu donanım kullanılır. İşverenin donanımı seçme, ücretsiz sağlama ve kullanımını takip etme yükümlülüğü, kişisel koruyucu donanım sağlama yükümlülüğü kapsamında ayrıca açıklanmaktadır.
Değişen şartlara ve teknik gelişmelere uyum
İşverenin yükümlülüğü, işyerinin kuruluşunda alınan güvenlik tedbirlerinin korunmasından ibaret değildir. Yeni makine kullanılması, üretim yönteminin değiştirilmesi, çalışma ortamında yeni tehlikelerin ortaya çıkması veya mevcut önlemlerin yetersiz kalması durumunda tedbirler yeniden değerlendirilmelidir.
6331 sayılı Kanunun 5. maddesi ayrıca işin çalışanlara uygun hâle getirilmesini, teknik gelişmelere uyulmasını, tehlikeli olanın daha az tehlikeli olanla değiştirilmesini ve tutarlı bir önleme politikası oluşturulmasını öngörür.
Dolayısıyla bir işyerinde daha önce kaza meydana gelmemiş olması, mevcut çalışma yönteminin güvenli olduğunun tek başına kanıtı değildir.
Risk Değerlendirmesi Yapılması ve Koruyucu Önlemlerin Uygulanması
6331 sayılı Kanunun 10. maddesi gereğince işveren, işyerinde risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak zorundadır. Bu yükümlülük, risklerin belirlenmesinin yanında değerlendirme sonuçlarına uygun koruyucu tedbirlerin kararlaştırılmasını ve uygulanmasını da gerektirir.
Risk değerlendirmesi yapılırken kullanılan iş ekipmanları, maddeler, işyerinin düzeni, belirli risklerden etkilenecek çalışanlar ve özel politika gerektiren grupların durumu dikkate alınır.
Özellikle genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanların sağlık ve güvenlik bakımından ihtiyaçları göz ardı edilemez. Çalışana verilen görevin sağlık ve güvenlik bakımından uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir.
İşverenin risk değerlendirmesi hazırlatmış olması, değerlendirmede belirlenen eksiklikler giderilmemişse koruma yükümlülüğünün yerine getirildiği anlamına gelmez.
Risk değerlendirmesi ekibinin oluşturulması, belgelendirme, yenileme ve değerlendirme yapılmamasının özel yaptırımları işyerinde risk değerlendirmesi yapılmamasının sonuçları başlıklı yazıda ele alınmaktadır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı, İşyeri Hekimi ve Diğer Hizmetler
6331 sayılı Kanunun 6. maddesine göre işveren, mesleki risklerin önlenmesi ve bu risklerden korunulması için gerekli iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin sunulmasını sağlamak zorundadır.
Kanunda belirtilen koşullara uygun olarak iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirilir. On ve daha fazla çalışanı bulunan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirilmesi de öngörülmüştür. Tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerine ilişkin özel hüküm saklıdır.
İşveren, çalışanları arasında gerekli niteliklere sahip personel bulunmaması durumunda iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin tamamını veya bir bölümünü yetkili ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) ya da çalışan sağlığı merkezlerinden (ÇASMER) alabilir.
Kanunda, gerekli niteliklere ve belgelere sahip işverenin belirli şartlarla hizmetleri kendisinin üstlenebilmesine de imkân tanınmıştır. Ayrıca elliden az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri bakımından özel bir eğitimle hizmet üstlenme düzenlemesi bulunmaktadır. Ancak bu özel yetki, işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikleri kapsamaz.
Görevlendirme şartları, belge sınıfları ve hizmet süreleri iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğü ile işyeri hekimi ve sağlık gözetimi yükümlülüğü başlıklı yazılarda incelenmektedir.
OSGB’den Hizmet Alınması İşverenin Sorumluluğunu Ortadan Kaldırır mı?
Hayır. 6331 sayılı Kanunun 4. maddesinin ikinci fıkrasına göre işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle işverenin bir OSGB ile sözleşme yapması ve gerekli uzmanların görevlendirilmesini sağlaması, bütün iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin yerine getirildiği anlamına gelmez.
İşveren, görevlendirilen kişilerin görevlerini yerine getirebilmeleri için gerekli araç, gereç, mekân ve zamanı sağlamak; hizmet sunanlar arasında koordinasyon kurmak ve mevzuata uygun olarak yazılı şekilde bildirilen tedbirleri yerine getirmek zorundadır.
Örneğin iş güvenliği uzmanı tarafından bir makinenin koruyucu sistemindeki eksiklik yazılı olarak bildirilmişse işverenin bu bildirimi dosyalaması yeterli değildir. Eksikliğin giderilmesini ve gerekli koruma önlemlerinin uygulanmasını sağlaması gerekir.
6331 sayılı Kanunun 8. maddesi de iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi tarafından belirlenen eksikliklerin giderilmesinden, tedbir ve tavsiyelerin yerine getirilmesinden işverenin sorumlu olduğunu düzenlemektedir.
Ancak bu düzenlemeler, iş güvenliği uzmanlarının veya hizmet sunan kuruluşların kendi görevlerini yerine getirmemelerinden kaynaklanan sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Kanunun 8. maddesinin üçüncü fıkrası, hizmet sunan kuruluşlar ile işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanlarının hizmetlerin yürütülmesindeki ihmallerinden dolayı hizmet sundukları işverene karşı sorumlu olduklarını belirtmektedir.
OSGB hizmet sözleşmesi, görevlendirme, kayıt ve tarafların ayrı sorumlulukları OSGB hizmeti alan işverenin sorumluluğu başlıklı yazıda ayrıntılı olarak incelenmektedir.
İşverenin Eğitim, Bilgilendirme ve Sağlık Gözetimi Yükümlülükleri
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği organizasyonu içinde çalışanlara yönelik bilgilendirme, eğitim ve sağlık gözetimi yükümlülükleri ayrı öneme sahiptir.
Çalışanların bilgilendirilmesi
6331 sayılı Kanunun 16. maddesine göre işveren; çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerindeki sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu tedbirler, yasal hak ve sorumluluklar ile acil durumlarda görevli kişiler hakkında bilgilendirmek zorundadır.
Ciddi ve yakın tehlikeye maruz kalan veya kalma riski bulunan çalışanlar, ilgili tehlikeler ve alınmış ya da alınacak tedbirler hakkında derhâl bilgilendirilmelidir.
İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri
6331 sayılı Kanunun 17. maddesine göre işveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Eğitimlerin işin niteliğine ve çalışanların karşılaşacağı risklere uygun olması gerekir.
2 Nisan 2026 tarihli ve 33212 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, işe başlama eğitimi, temel eğitim ve diğer eğitimlere ilişkin kuralları düzenlemektedir.
İşveren, çalışanların fiilen çalışmaya başlamadan önce işe başlama eğitimini almasını ve temel eğitimlerin yönetmelikte belirtilen süre içerisinde tamamlanmasını sağlamak zorundadır. Eğitimler değişen ve yeni ortaya çıkan risklere uygun olarak yenilenir.
Eğitim maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitimlerde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim türlerinin, sürelerinin ve belgelendirmenin ayrıntıları iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmemesi başlıklı yazının konusudur.
Sağlık gözetimi
6331 sayılı Kanunun 15. maddesi uyarınca işveren, çalışanların maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlamak zorundadır.
İşe girişte, iş değişikliğinde, Kanunda belirtilen işe dönüş durumlarında ve işin devamı sırasında gerekli sağlık muayeneleri yaptırılmalıdır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacak kişiler, yapacakları işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
Sağlık gözetiminden kaynaklanan maliyetler işveren tarafından karşılanır. Çalışanların sağlık bilgileri gizli tutulur. Muayene, rapor ve sağlık gözetiminin özel usulleri ilgili mevzuata tabidir.
İş Hijyeni, İş Ekipmanları ve Acil Durumlara İlişkin Önleyici Görevler
İşverenin genel koruma yükümlülüğü, işyerindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik risklerin değerlendirilmesini de kapsar. 6331 sayılı Kanunun 10. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince işveren, çalışma ortamı ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.
Bu kapsamda gerekli iş hijyeni ölçümleri yapılmalı, sonuçlar değerlendirilerek uygun koruyucu önlemler alınmalıdır. Ölçümlerin yetkili laboratuvarlarca yapılması ve özel teknik şartları iş hijyeni ölçüm ve analizleri başlıklı yazıda açıklanmaktadır.
İş ekipmanlarının güvenli seçilmesi, kullanılması ve gerekli kontrollerinin yaptırılması da işverenin sorumluluğundadır. Hangi ekipmanların periyodik kontrole tabi olduğu, kontrolü yapmaya yetkili kişiler ve rapor şartları iş ekipmanlarının periyodik kontrolü başlıklı yazıda ayrıca incelenmektedir.
6331 sayılı Kanunun 11 ve 12. maddeleri ise acil durumların önceden değerlendirilmesini, gerekli planların hazırlanmasını, yangınla mücadele, ilk yardım ve tahliye organizasyonunun kurulmasını zorunlu kılar.
İşveren, ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike durumunda çalışanların güvenli bir yere gidebilmesi için önceden gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Acil durum planları, görevlendirmeler ve tatbikatların özel koşulları işyerinde acil durum planı başlıklı yazıda açıklanmaktadır.
Yapılan işin niteliğine göre ayrıca özel güvenlik tedbirleri gerekebilir. Özellikle inşaatlarda iş sağlığı ve güvenliği, maden işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği ve balıkçı gemilerinde iş sağlığı ve güvenliği bakımından ilgili özel düzenlemeler genel yükümlülükleri tamamlar.
İşverenin Denetim ve Koordinasyon Yükümlülüğü
6331 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, işvereni işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlamakla yükümlü tutar.
Bu nedenle işverenin denetim sorumluluğu, çalışanlara yazılı talimat verilmesiyle sona ermez. Özellikle tehlikeli ekipmanların kullanılması, koruyucu sistemlerin devre dışı bırakılması veya çalışma yöntemlerinin güvenlik kurallarına aykırı biçimde uygulanması durumunda gerekli denetim ve düzeltici faaliyetlerin gerçekleştirilmesi gerekir.
Kanunun 22. maddesi gereğince elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur. İşveren, mevzuata uygun kurul kararlarını uygulamak zorundadır.
Birden fazla işverenin aynı çalışma alanını paylaşması hâlinde 6331 sayılı Kanunun 23. maddesi uyarınca iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarında iş birliği ve koordinasyon sağlanmalıdır.
Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde de ortak çalışma alanındaki riskler, ilgili çalışanların bilgilendirilmesi ve iş güvenliği organizasyonunun koordinasyonu önem taşır. Tarafların ayrı ve birlikte yerine getirecekleri yükümlülükler alt işverenlikte iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğu başlıklı yazıda ayrıca ele alınmaktadır.
İşverenin Sorumluluğu Karşısında Çalışanların Hakları
6331 sayılı Kanun, işverenin güvenlik önlemlerini alma yükümlülüğünün yanında çalışanlara bilgilendirilme, görüş bildirme, temsil edilme ve belirli şartlarda çalışmaktan kaçınma hakları tanır.
Görüş bildirme ve önlem alınmasını isteme hakkı
Kanunun 18. maddesi gereğince işveren, çalışanların veya çalışan temsilcilerinin iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili konulardaki görüşlerinin alınmasını ve katılımlarını sağlamak zorundadır.
Çalışan temsilcileri, tehlikelerin ortadan kaldırılması veya risklerin azaltılması için öneride bulunabilir ve gerekli tedbirlerin alınmasını isteyebilir.
Çalışanların veya temsilcilerinin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin yetersizliği nedeniyle ya da teftiş sırasında yetkili makamlara başvurmaları sebebiyle hakları kısıtlanamaz.
Ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkı
6331 sayılı Kanunun 13. maddesine göre ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna; kurul bulunmayan işyerinde işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasını isteyebilir.
Kurulun veya işverenin çalışanın talebi yönünde karar vermesi hâlinde çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemde ücreti ve diğer kanuni veya sözleşmesel hakları saklıdır.
Tehlikenin ciddi, yakın ve önlenemez olduğu durumda ise çalışan, önceden başvuru usulünü izlemek zorunda olmaksızın tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gidebilir. Bu nedenle hakları kısıtlanamaz.
Çalışmaktan kaçınmanın özel şartları, işverene başvuru, ücret ve fesih ilişkisi çalışmaktan kaçınma hakkı başlıklı yazıda incelenmektedir.
Çalışanın Güvenlik Kurallarına Uymaması İşvereni Sorumluluktan Kurtarır mı?
Çalışanın iş sağlığı ve güvenliği kurallarına aykırı davranması, işverenin kendi yükümlülüklerini yerine getirme borcunu ortadan kaldırmaz. Bu sonuç, 6331 sayılı Kanunun 4. maddesinin üçüncü fıkrasında açıkça düzenlenmiştir.
Bununla birlikte Kanunun 19. maddesine göre çalışanlar da aldıkları eğitim ve işverenin hukuka uygun talimatları doğrultusunda kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.
Çalışanların makine ve ekipmanları kurallara uygun kullanması, güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmaması, sağlanan kişisel koruyucu donanımları doğru kullanması ve ciddi tehlikeleri işverene veya çalışan temsilcisine bildirmesi gerekir.
İşverenin gerekli koruyucu donanımı hiç sağlamadığı bir durumda, çalışanın donanım kullanmadığı gerekçesiyle işverenin koruma yükümlülüğünün yerine getirildiği kabul edilemez.
Buna karşılık gerekli güvenlik önlemleri alınmış, uygun eğitim ve talimat verilmiş olmasına rağmen çalışanın bu önlemlere aykırı davranması, meydana gelen zarardaki kusur ve illiyet bağı değerlendirmesinde önem taşıyabilir. Bu değerlendirme, işverenin kanuni önleme yükümlülüğünden ayrı yapılmalıdır.
Çalışanın talimatlara uymamasının iş sözleşmesi bakımından sonuçları işyerinde iş sağlığı ve güvenliği talimatlarına uymama başlıklı yazıda incelenmektedir.
İşverenin İSG Yükümlülüklerini Yerine Getirmemesi Hangi Sonuçları Doğurur?
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ihlal etmesi, ihlal edilen hükme ve olayın sonuçlarına göre idari yaptırım, işin durdurulması veya zarar meydana gelmişse özel hukuk sorumluluğu doğurabilir. Bu sonuçların hukuki şartları birbirinden farklıdır.
İdari yaptırımlar
6331 sayılı Kanunun 26. maddesinde iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin ihlaline ilişkin idari para cezaları düzenlenmiştir. Kanuni yükümlülüğün türüne göre ayrı yaptırımlar uygulanır.
İdari para cezasının belirlenmesinde ihlalin gerçekleştiği dönem, ilgili kanun hükmü, işyerinin tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve uygulanabilir artırımlar dikkate alınmalıdır. Kanundaki temel ceza miktarları doğrudan ilgili yılın güncel ceza tutarı olarak kabul edilmemelidir.
Denetim usulü, idari para cezalarının güncel tutarları ve başvuru yolları iş sağlığı ve güvenliği denetimi ve idari para cezaları başlıklı yazının konusudur.
İşin durdurulması
6331 sayılı Kanunun 25. maddesine göre işyerinde çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur.
Ayrıca Kanunda belirtilen bazı çok tehlikeli işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması da işin durdurulması sebebidir.
İşin durdurulmasına ilişkin kararın alınması, uygulanması, itiraz ve yeniden çalışmaya başlama süreçleri özel kurallara tabidir. İşveren, işin durdurulması nedeniyle işsiz kalan çalışanların ücretlerini ödemek veya ücretlerinde düşüklük olmaksızın durumlarına uygun başka bir iş vermek zorundadır.
Bu konu iş sağlığı ve güvenliği nedeniyle işin durdurulması başlıklı yazıda ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle tazminat sorumluluğu
İşverenin gerekli koruyucu tedbirleri almaması sonucunda çalışanın zarara uğraması hâlinde Türk Borçlar Kanununun 417. maddesi kapsamında hukuki sorumluluk gündeme gelir.
Ancak işyerinde bir kazanın meydana gelmesi, işverenin her durumda kusurlu olduğunu veya her zarardan kendiliğinden sorumlu tutulacağını göstermez. Özel hukuk sorumluluğu bakımından yükümlülüğün ihlali, kusur, zarar ve uygun illiyet bağı ile somut olayda uygulanacak diğer şartlar incelenir.
İşverenin yükümlülüklerinin ihlal edilip edilmediği belirlenirken yalnızca işyerinde bulunan belgeler değil, fiili çalışma koşulları, alınması gereken önlemler ve bu önlemlerin gerçekten uygulanıp uygulanmadığı değerlendirilir.
Yargıtay Kararlarında İşverenin Koruma ve Denetim Yükümlülüğü
İşverenin genel iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğunun yargısal uygulamasında, mevzuatta düzenlenen tedbirlerin yanında işyerinin somut koşullarına uygun koruma ve denetim yükümlülükleri önem taşır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 15.05.2024 tarihli, E.2023/226, K.2024/234 sayılı kararı bu ayrımın değerlendirilmesi bakımından önemlidir.
Karara konu olayda, maden işyerinde çalışan bir işçi 29.12.2015 tarihinde işyerinde geçirdiği kalp krizi sonucunda hayatını kaybetmiştir. İşçinin yakınları, işverenin gerekli sağlık gözetimi ve koruma yükümlülüklerini yerine getirmediğini ileri sürerek maddi tazminat istemiştir.
İlk derece mahkemesi işverenin kusurunun bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiş, bu karar istinaf incelemesinden de geçmiştir. Ancak Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin bozma kararı üzerine oluşan uyuşmazlık Hukuk Genel Kurulunun önüne gelmiştir.
Hukuk Genel Kurulu, işverenin genel koruma yükümlülüğünün 6331 sayılı Kanunun 4. maddesinde düzenlendiğini, işverenin bilimsel ve teknolojik gelişmelerin gerekli kıldığı iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini de almakla yükümlü olduğunu açıklamıştır.
Somut olayda işçinin tıbbi geçmişine ilişkin belgelerin yeterince toplanmadığı, periyodik muayenelerin mevzuata uygunluğunun ve çalışma koşullarının kalp krizine etkisinin gerekli açıklıkta incelenmediği belirlenmiştir. Bu nedenle işverenin kusursuz olduğu yönündeki değerlendirme yeterli bulunmamış ve direnme kararı bozulmuştur.
Kararın sonucu, işverenin tazminat ödemekle kesin biçimde yükümlü olduğunun tespiti değildir. Hukuk Genel Kurulu, gerekli tıbbi ve teknik araştırmalar tamamlanmadan kusur bulunmadığı sonucuna varılamayacağını belirlemiştir.
Bu kararın genel iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri bakımından önemi, koruma ve denetim borcunun yalnızca biçimsel belgeler üzerinden değil, işyerinin gerçek koşulları ve alınması gereken önlemler üzerinden değerlendirilmesidir.
Kararın özgün metni: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 15.05.2024, E.2023/226, K.2024/234.
İş kazasında kusur, illiyet bağı, kaçınılmazlık ve sorumluluğun sınırlarına ilişkin ayrıntılı değerlendirme iş kazasında işverenin kusur ve sorumluluğu başlıklı yazının konusudur.
İşverenin İSG Yükümlülüklerini Yerine Getirdiği Nasıl İspatlanır?
İş sağlığı ve güvenliği uyuşmazlıklarında ispatın konusu, yalnızca bir belgenin hazırlanıp hazırlanmadığı değildir. İlgili yükümlülüğün hangi tarihte doğduğu, hangi tedbirlerin alınması gerektiği ve tedbirlerin fiilen uygulanıp uygulanmadığı önem taşır.
Örneğin çalışanlara eğitim verildiği iddiası bakımından eğitim programları, katılım kayıtları ve eğitim belgeleri; işyerinde koruyucu tedbirlerin uygulandığı iddiası bakımından risk değerlendirmesi, teknik kontrol raporları, güvenlik talimatları ve düzeltici faaliyet kayıtları delil niteliği taşıyabilir.
İşverenin görevlendirdiği iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi tarafından bildirilen eksikliklerin giderildiği iddiası ise yalnızca bildirimin varlığıyla değil, eksikliğin giderilmesine yönelik işlem ve uygulama kayıtlarıyla desteklenmelidir.
Özellikle şu kayıtların düzenli şekilde tutulması ve gerektiğinde sunulabilmesi önemlidir:
- Risk değerlendirmesi ve belirlenen önlemlere ilişkin belgeler,
- İş sağlığı ve güvenliği görevlendirme kayıtları,
- Uzman ve hekimlerin tespitleri ile işverenin gerçekleştirdiği düzeltici faaliyetler,
- Eğitim ve bilgilendirme kayıtları,
- İş ekipmanlarının bakım ve kontrol raporları,
- İş hijyeni ölçüm ve analiz raporları,
- Acil durum planları ve tatbikat kayıtları,
- İş sağlığı ve güvenliği kurulu kararları,
- İş kazası ve meslek hastalığına ilişkin kayıt ve inceleme raporları.
Bu belgeler, işverenin hangi yükümlülükleri yerine getirdiğini ortaya koymaya yardımcı olur. Ancak belgelerin bulunması, içeriklerinin gerçeği yansıttığı veya gerekli bütün tedbirlerin fiilen uygulandığı sonucunu kendiliğinden doğurmaz.
Uyuşmazlığın türüne göre işçi ve işverenin ileri sürdüğü vakıalar, bunları destekleyen deliller ve uygulanacak ispat kuralları ayrı ayrı değerlendirilir. İşverenin savunduğu güvenlik tedbirleriyle çalışanın ileri sürdüğü eksiklikler karşılaştırılır; zarar meydana gelmişse kusur ve illiyet bağı ayrıca araştırılır.
İş Kazalarının Kaydı ve Bildirimi İşverenin Yükümlülüğü müdür?
Evet. 6331 sayılı Kanunun 14. maddesi gereğince işveren, bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutmak, gerekli incelemeleri yapmak ve bunlara ilişkin raporları düzenlemek zorundadır.
Ayrıca yaralanma veya ölüme neden olmamakla birlikte işyerine ya da ekipmana zarar veren veya zarar verme potansiyeli bulunan olaylar da incelenmelidir. Bu düzenleme, gerçekleşen kazaların yanında benzer tehlikelerin tekrarını önlemeyi amaçlar.
İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır. Sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalığı bakımından bildirim süresi, öğrendiği tarihten itibaren üç iş günüdür.
Bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmesi, kazanın oluşumunda işverenin kusurlu olup olmadığının belirlenmesinden ayrı bir konudur.
İşverenler İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüklerini Nasıl Yerine Getirmelidir?
İşverenin 6331 sayılı Kanuna uygun hareket edebilmesi için iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerinin yalnızca belge hazırlama veya dışarıdan hizmet alma işlemi olarak görülmemesi gerekir.
İşyerinin faaliyet alanı ve tehlike sınıfı belirlenmeli, mevcut riskler değerlendirilerek gerekli tedbirler alınmalı ve uygulanmaları takip edilmelidir. Görevlendirilen iş sağlığı ve güvenliği personelinin çalışmalarını yürütebilmesi için gerekli imkânlar sağlanmalı; yazılı şekilde bildirilen mevzuata uygun tedbirler yerine getirilmelidir.
Çalışanların eğitim ve bilgilendirme süreçleri yürütülmeli, sağlık gözetimi sağlanmalı, iş ekipmanlarının güvenli kullanımı ve gerekli kontrolleri takip edilmelidir. Yeni riskler ortaya çıktığında veya mevcut önlemler yetersiz kaldığında güvenlik organizasyonu güncellenmelidir.
İşveren ayrıca çalışanların görüş ve bildirimlerini değerlendirmeli, ciddi ve yakın tehlikelere karşı gecikmeksizin gerekli önlemleri almalıdır.
İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin uygulanması, işverenin sorumluluğunun kapsamı veya çalışanların yasal hakları konusunda uyuşmazlık doğduğunda, İstanbul iş hukuku avukatı kapsamında sunulan hukuki hizmetler aracılığıyla ilgili kanun hükümleri, belgeler ve somut çalışma koşulları birlikte değerlendirilebilir.
Sonuç
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin temel amacı, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmeden önce çalışma ortamındaki risklerin önlenmesidir. 6331 sayılı Kanunun 4 ve 5. maddeleri, işverene önleyici tedbirleri alma, gerekli organizasyonu kurma, teknik gelişmelere uyum sağlama, çalışanları koruma ve alınan tedbirlerin uygulanmasını denetleme yükümlülükleri getirir.
İşveren, uzman veya OSGB görevlendirmesiyle kanuni koruma ve denetim sorumluluğunu başka bir kişiye devredemez. Çalışanların güvenlik talimatlarına uyma yükümlülüğü de işverenin kendi sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
Yükümlülüklerin ihlali idari yaptırımlara veya işin durdurulmasına yol açabilir. Bir zarar meydana gelmişse işverenin özel hukuk sorumluluğu, ihlal edilen yükümlülük, kusur, zarar ve illiyet bağı yönünden ayrıca incelenir. Bu nedenle iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında belirleyici olan, gerekli tedbirlerin yalnızca kâğıt üzerinde bulunması değil, işyerinde etkili biçimde uygulanması ve sürdürülmesidir.
Hukuki Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, özellikle m. 2–6, 8, 10–20, 22–26.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 417.
- Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, 02.04.2026 tarihli ve 33212 sayılı Resmî Gazete.
- İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik ve ilgili değişiklik düzenlemeleri.
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ve ilgili değişiklik düzenlemeleri.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 15.05.2024, E.2023/226, K.2024/234.
Yazar: Avukat Mehmet Sarıoğlu