Ticari dava nedir? Ticari dava, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 4. maddesi veya ilgili özel kanun hükümleri uyarınca ticari nitelik taşıyan hukuk davasıdır. Bir uyuşmazlık, kanunun ticari dava saydığı bir konudan doğuyorsa ya da her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse kural olarak ticari dava kabul edilir. Bu nitelendirme için yalnızca taraflardan birinin tacir olması veya işlemin ticari iş sayılması yeterli değildir. Ticari dava niteliği, özellikle görevli mahkemenin, uygulanacak yargılama usulünün ve dava şartı arabuluculuğun belirlenmesinde önem taşır.
Bir uyuşmazlık hangi hâllerde ticari dava sayılır?
TTK m. 4/1 iki temel ölçüt öngörür. İlkinde uyuşmazlık, kanunda belirtilen konulardan doğduğu için ticari sayılır. İkincisinde ise kanunen doğrudan ticari dava sayılmayan uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle bağlantılı olması aranır. Bu gruplar sırasıyla mutlak ticari dava ve nispi ticari dava olarak adlandırılır. Hangi ölçütün uygulandığı, tarafların tacir olup olmadığının ve işletme bağlantısının ayrıca araştırılıp araştırılmayacağını belirler.
Kanunun ticari saydığı uyuşmazlıklar: Mutlak ticari dava
Mutlak ticari davada belirleyici olan, uyuşmazlığın kanunda ticari dava kapsamına alınmış bir hukuki ilişkiden doğmasıdır. Bu grupta tarafların ikisinin de tacir olması veya uyuşmazlığın her iki ticari işletmeyle bağlantılı bulunması kural olarak gerekmez. TTK’da düzenlenen ticaret şirketleri, kıymetli evrak ve haksız rekabet hükümlerinden doğan hukuk davaları buna örnek gösterilebilir.
TTK m. 4/1 ayrıca Türk Medenî Kanunu’nun belirli hükümlerine, Türk Borçlar Kanunu’nun sayılmış sözleşme ve ilişki türlerine, fikrî mülkiyet mevzuatına, ticarete özgü yerlerle ilgili özel hükümlere ve bankacılık ile finans alanındaki düzenlemelere gönderme yapar. Bununla birlikte, maddede yer alan bir konunun ticari dava niteliği ile davaya hangi mahkemenin bakacağı ayrı sorulardır. Sayılan dava grupları ve özel istisnalar mutlak ticari dava yazısında incelenmektedir.
İki ticari işletmeyi ilgilendiren uyuşmazlıklar: Nispi ticari dava
Kanunda doğrudan ticari dava sayılmayan bir uyuşmazlığın nispi ticari dava olabilmesi için her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması gerekir. Örneğin iki tacirin işletmeleri için yaptığı mal tedarik sözleşmesinden kaynaklanan bedel alacağı, kural olarak nispi ticari davadır. Buna karşılık tacir olan bir kişinin işletme faaliyeti dışında yaptığı kişisel bir işlem, sırf tacir sıfatı nedeniyle ticari dava sayılmaz.
Burada yalnızca tarafların sıfatı değil, uyuşmazlığa konu işlem veya fiilin hangi işletme faaliyetiyle bağlantılı olduğu da önemlidir. İki taraf bakımından aranacak bağlantının koşulları nispi ticari dava başlıklı ayrı incelemenin konusudur.
Havale, vedia ve fikir ve sanat eserlerine ilişkin istisna
TTK m. 4/1’in son cümlesi özel bir istisna getirir: Herhangi bir ticari işletmeyi ilgilendirmeyen havale, vedia (saklama) ve fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan doğan davalar, maddede sayılmış olmaları sebebiyle ticari dava kabul edilmez. Örneğin kişisel eşyaların ticari işletmeyle ilgisi bulunmayan bir saklama ilişkisi kapsamında teslim edilmesinden kaynaklanan uyuşmazlık, yalnızca saklama hükümlerine dayanıldığı için ticari davaya dönüşmez. Başka bir kanuni ticari dava sebebi veya özel görev düzenlemesi bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir.
Ticari iş ile ticari dava arasındaki fark nedir?
TTK m. 3’e göre Kanunda düzenlenen hususlar ve bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ile fiiller ticari iştir. Ticari iş, borç ilişkisine uygulanabilecek maddi hukuk kurallarıyla; ticari dava ise uyuşmazlığın kanunen ticari dava olarak sınıflandırılmasıyla ilgilidir. Her ticari işten kaynaklanan uyuşmazlık, kendiliğinden ticari dava sayılmaz.
Özellikle TTK m. 19/2’de, taraflardan biri için ticari iş niteliğindeki sözleşmenin kural olarak diğer taraf için de ticari iş sayılması, TTK m. 4’teki her iki işletme bağlantısı şartını ortadan kaldırmaz. Fatura düzenlenmesi, ticari faiz istenmesi veya bir tarafın ticaret sicilinde kayıtlı olması da tek başına ticari dava niteliğini kanıtlamaz. Konuyla ilgili maddi hukuk ayrımı ticari iş karinesi yazısında açıklanmaktadır.
Bir davanın ticari olup olmadığı nasıl belirlenir?
Öncelikle dava konusu talebin dayandığı olay ve hukuki ilişki belirlenir. Ardından uyuşmazlığın TTK m. 4 veya başka bir kanunla doğrudan ticari dava sayılıp sayılmadığı incelenir. Böyle bir düzenleme yoksa tarafların tacir sıfatı ve uyuşmazlığın her iki ticari işletmeyle bağlantısı araştırılır. Son aşamada, uyuşmazlık bakımından başka bir mahkemeyi görevli kılan özel hüküm bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
Hukuki nitelendirme HMK m. 33 uyarınca hâkime aittir. Nispi ticari dava değerlendirmesinde ticaret sicili ve oda kayıtları tacirlik durumunun; sözleşmeler, sipariş belgeleri, faturalar, ticari defterler ve ödeme kayıtları ise işlemin hangi faaliyet kapsamında yapıldığının ortaya konulmasına yardımcı olabilir. Belgelerin ispat değeri ve genel ispat yükü, somut olay ile HMK hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Tek bir belgenin varlığı, her iki işletmeyle bağlantı bulunduğu sonucunu kendiliğinden doğurmaz.
Ticari dava sayılmasının görev ve usule etkisi nedir?
Görevli mahkeme ve özel görev hükümleri
TTK m. 5/1 uyarınca, aksine bir hüküm bulunmadıkça ticari davalarda ve ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerinde asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Ancak ticari dava niteliği, her durumda mutlaka asliye ticaret mahkemesinin görevli olacağı anlamına gelmez. Örneğin tüketici uyuşmazlıklarında tüketici mahkemesi, kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda ise HMK m. 4 kapsamındaki sulh hukuk mahkemesi görevi ayrıca dikkate alınır. Mahkemeler arasındaki görev ilişkisi ve görevsizliğin sonuçları asliye ticaret mahkemesinin görevleri yazısında açıklanmıştır.
Görev ile yer bakımından yetki ayrımı
Görev hangi tür mahkemenin, yetki ise hangi yerdeki mahkemenin davaya bakabileceğini belirler. Bu nedenle davanın ticari nitelikte olduğunun saptanması, davanın herhangi bir şehirde açılabileceği anlamına gelmez. Yer itibarıyla yetkiye ilişkin HMK ve özel kanun hükümleri ticari davalarda yetkili mahkeme başlıklı yazıda ele alınmaktadır.
Arabuluculuk dava şartı
Her ticari davada arabuluculuk zorunlu değildir. TTK m. 5/A kapsamında, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Bu kapsamın dışında kalan davalar, sırf ticari niteliklerinden dolayı aynı zorunluluğa tabi tutulamaz; özel kanun hükümleri saklıdır. Dava türleri ve istisnalar ticari davalarda zorunlu arabuluculuk yazısında incelenmektedir.
Yargılama usulü ve deliller
TTK m. 4/2 uyarınca ticari davalarda deliller ve bunların sunulması HMK’ya tabidir. Aynı hüküm, kanunda belirtilen ve HMK Ek m. 1/1 uyarınca artırılan parasal sınırı aşmayan ticari davalarda basit yargılama usulünü öngörür. Uygulanacak sınır ilgili yıla göre değerlendirilir. Usulün ayrıntıları ticari davalarda basit yargılama usulü başlıklı makalede yer alır.
Sıkça Sorulan Sorular
Tacir olmayan bir kişi ticari davanın tarafı olabilir mi?
Evet. Kanunun doğrudan ticari dava saydığı uyuşmazlıklarda tarafların tacir olması kural olarak aranmaz. Ancak özel görev kuralları ayrıca uygulanabilir.
İki tacir arasındaki her dava ticari dava mıdır?
Hayır. Kanunen mutlak ticari dava sayılmayan uyuşmazlıklarda, davanın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması gerekir. Tacirlerin kişisel işlemleri bu şartı tek başına sağlamaz.
Bir fatura bulunması uyuşmazlığı ticari dava yapar mı?
Hayır. Fatura, işlemin niteliğini ve işletmeyle bağlantısını değerlendirmeye yardımcı olabilir; ancak TTK m. 4’teki şartların ve varsa özel görev hükümlerinin yerine geçmez.
Ticari dava mutlaka asliye ticaret mahkemesinde mi görülür?
Hayır. Genel görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; ancak tüketici, kira veya başka bir özel uyuşmazlık türünde farklı mahkeme görevli olabilir.
Ticari davaların tamamında arabulucuya başvurmak zorunlu mudur?
Hayır. TTK m. 5/A’nın belirlediği, konusu bir miktar para olan dava türlerinde arabuluculuk dava şartıdır. Diğer davalarda varsa ilgili özel düzenlemeler değerlendirilir.
Ticari davanın parasal değeri yargılama usulünü değiştirir mi?
Evet. TTK m. 4/2’deki ve her yıl artırılan sınırı aşmayan ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır. Parasal sınır, mahkemenin görevine ilişkin genel kuraldan farklı bir konudur.
Sonuç: Ticari dava niteliği doğru nasıl değerlendirilir?
Ticari dava niteliği belirlenirken ilk soru uyuşmazlığın kanunen ticari dava sayılan bir konudan doğup doğmadığıdır. Bu mümkün değilse her iki ticari işletmeyle bağlantı araştırılır; kanuni istisnalar ve özel görev hükümleri ayrıca gözetilir. Bu sınıflandırma, davanın esası hakkında kimin haklı olduğunu değil, uyuşmazlığın hangi usul çerçevesinde çözüleceğini belirlemeye yardımcı olur.
Uyuşmazlığın niteliğinin ve usule ilişkin başlangıç koşullarının somut olayda değerlendirilmesi için ticari dava niteliği ve dava hazırlığı konusunda hukuki destek alınabilir.
Yazar: Avukat Mehmet Sarıoğlu