Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü: İstemler ve Kalan Koruma

patentin kısmi hükümsüzlüğü, patentteki hükümsüzlük nedenlerinin yalnız belirli istemleri etkilemesi hâlinde, geçersiz istemlerin iptal edilerek diğer istemlerin hukuki korumasının devam edebilmesidir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 138/4. maddesine göre bir istemin yalnız bir kısmı hükümsüz kılınamaz. Bununla birlikte, bağımsız bir istemin hükümsüzlüğü, ona bağlı bütün istemlerin kendiliğinden hükümsüz olduğu anlamına gelmez. Kalan istemlerin patent verilebilirlik şartlarını taşıyıp taşımadığı ayrıca değerlendirilir.

Kısmi hükümsüzlükte temel hukuki sorun, patent belgesinin tamamının ortadan kaldırılmasının gerekip gerekmediği değil, geçersizlik nedeninin hangi istemlere ilişkin olduğu ve iptal edilmeyen istemlerle hangi teknik korumanın sürdürülebileceğidir. Bu değerlendirme, istemlerin bağımsız veya bağımlı niteliği, başvurunun ilgili tarihteki kapsamı, önceki teknik belgeler ve patent verilebilirlik koşulları birlikte incelenerek yapılır.

Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü Nedir?

Patent, birden fazla istem içerebilir. Her istem, korunması talep edilen teknik konuyu belirler. Patentteki bütün istemlerin hukuken geçerli olması mümkün olduğu gibi bazı istemlerin patent verilebilirlik şartlarını karşılamaması da mümkündür.

Kısmi hükümsüzlük, geçersizlik nedeninin yalnız bazı istemleri etkilediği durumlarda patentin tamamının hükümsüz kılınması yerine, ilgili istemlerin iptal edilmesine olanak tanır. Böylece hukuken geçerli kalabilecek teknik koruma, geçersiz istemlerden ayrılır.

SMK m. 138/4, kısmi hükümsüzlüğü açıkça düzenlemektedir. Hükmün uygulanabilmesi için:

• Patentin bir veya birden fazla isteminin hükümsüzlük nedeniyle geçersiz olması,
• Bu nedenin patentteki bütün istemleri zorunlu olarak etkilememesi,
• İptal edilmeyecek istemlerin SMK m. 82 ve 83 kapsamındaki patent verilebilirlik şartlarını taşıması,
• Bağımsız istemin hükümsüzlüğü söz konusuysa ona bağlı istemlerin durumunun ayrıca değerlendirilmesi

gerekir.

Bu düzenleme, patentin kısmen korunabilmesini mümkün kılmakla birlikte her patent için mutlaka geçerli bir istem bulunacağı anlamına gelmez. Geçerli kalabilecek istem bulunmadığında patentin tamamen hükümsüz kılınması gündeme gelir.

Kısmi Hükümsüzlüğün Hukuki Şartları

Hükümsüzlük nedeni belirli istemlere ilişkin olmalıdır

SMK m. 138/1, patentin hükümsüzlüğüne yol açabilecek nedenleri düzenler. Patent verilebilirlik şartlarının bulunmaması, buluşun yeterince açıklanmaması, başvurunun ilk kapsamının aşılması veya patentin sağladığı koruma kapsamının hukuka aykırı biçimde genişletilmesi bu nedenler arasındadır. Hak sahipliğiyle ilgili özel hükümsüzlük nedeni de aynı maddede yer alır.

Kısmi hükümsüzlük bakımından önemli olan, ileri sürülen nedenin hangi istemleri etkilediğinin belirlenmesidir.

Örneğin önceki teknik belgeler karşısında bir ürün isteminin yenilik taşımaması, aynı patentte farklı bir teknik çözümü koruyan diğer bağımsız istemin de mutlaka yeni olmadığı anlamına gelmez. Her istemin geçerliliği, ilgili teknik özellikler ve hukuki koşullar üzerinden değerlendirilmelidir.

Kalan istemler patent verilebilirlik şartlarını taşımalıdır

SMK m. 138/4 uyarınca iptal edilmeyen istemlerin geçerliliğini sürdürebilmesi, m. 82 ve 83’teki koşulların karşılanmasına bağlıdır. Bu kapsamda özellikle:

• Yenilik: İstemde tanımlanan buluşun tekniğin bilinen durumuna dâhil olup olmadığı,
• Buluş basamağı: Teknik çözümün ilgili alandaki uzman açısından aşikâr olup olmadığı,
• Sanayiye uygulanabilirlik: Buluşun sanayinin herhangi bir alanında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikte olup olmadığı,
• Patent verilebilecek konu: İstemin SMK m. 82 kapsamındaki koruma koşulları ve istisnalarıyla uyumlu olup olmadığı

incelenir.

Bir istemin diğer istemlerden farklı teknik özellikler içermesi, tek başına onun geçerli kalmasına yeterli değildir. İlgili istemin bütün özellikleri ve uygulanabilir hükümsüzlük nedenleri birlikte değerlendirilmelidir.

Bağımsız ve Bağımlı İstemlerin Kısmi Hükümsüzlükteki Durumu

Kısmi hükümsüzlük uyuşmazlıklarının en önemli yönlerinden biri, bağımsız istem ile ona bağlı istemlerin hukuki ilişkisidir.

Bağımsız istemin hükümsüzlüğü

Bağımsız istem, başka bir isteme atıfta bulunmaksızın korunmak istenen buluşun teknik özelliklerini tanımlar. Patentte birden fazla bağımsız istem bulunabilir.

Bir bağımsız istemin yenilik veya buluş basamağı bulunmadığı için hükümsüz kılınması, farklı teknik özellikler içeren diğer bağımsız istemlerin de geçersiz sayılmasını zorunlu kılmaz.

Örneğin aynı patentte farklı teknik çözümleri tanımlayan iki bağımsız istemden biri önceki teknik karşısında geçersizken diğeri patent verilebilirlik koşullarını taşıyabilir. Böyle bir durumda ikinci istemin korunması mümkündür.

Bağımlı istemler otomatik olarak hükümsüz olur mu?

Hayır. Bağımsız istemin hükümsüzlüğü, ona bağlı bütün istemlerin her durumda otomatik olarak iptal edilmesini gerektirmez.

SMK m. 138/4’ün son cümlesi, bağımsız istemin hükümsüz kılınması hâlinde ona bağımlı istemlerin her birinin ayrı ayrı patent verilebilirlik şartlarını taşıyıp taşımadığının değerlendirilmesini gerektirir.

Bağımlı istem, bağlı olduğu istemin teknik özelliklerini içerir ve bunlara ilave teknik sınırlamalar getirir. Bu ek özellikler, bağlı olunan bağımsız istem geçersiz olsa bile bağımlı istemin bütün olarak yeni ve buluş basamağı içeren bir teknik çözüm oluşturmasını sağlayabilir.

Ancak bunun teknik incelemeyle ortaya konulması gerekir. Bağımlı istem yalnızca önemsiz veya önceki teknikten bilinen bir ek özellik içeriyorsa patent verilebilirlik koşulları karşılanmayabilir.

Dolayısıyla yapılacak incelemede yalnız istemler arasındaki biçimsel bağımlılık değil, her bağımlı istemin bağlı olduğu istemden devraldığı ve kendisinin eklediği teknik özelliklerin bütünü önemlidir.

Bir Patent İstemi Kısmen Hükümsüz Kılınabilir mi?

SMK m. 138/4 uyarınca tek bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. Kanun, kısmi hükümsüzlüğü istemin içindeki bazı kelimelerin veya teknik özelliklerin yargı kararıyla çıkarılması biçiminde değil, ilgili istem veya istemlerin iptal edilmesi biçiminde düzenlemiştir.

Burada iki işlem birbirinden ayrılmalıdır:

• Patentin kısmi hükümsüzlüğü: Birden fazla istem içeren patentte, belirli istemlerin hükümsüz kılınması ve diğerlerinin koşulları varsa geçerli kalmasıdır.
• İstemlerin değiştirilmesi veya sınırlandırılması: Kanunun izin verdiği başvuru veya itiraz aşamalarında patent dokümanlarının belirli şartlarla değiştirilmesidir.

Örneğin bir istemde A, B ve C teknik unsurları birlikte tanımlanıyorsa mahkeme, bu istemdeki C unsurunun hükümsüz olduğuna ve kalan A ile B unsurlarının aynı istem içinde bağımsız biçimde korunacağına karar vererek yeni bir istem oluşturamaz.

Bu durum, SMK m. 99 ve 103’teki şartlar çerçevesinde gerçekleştirilebilen patent değişiklikleriyle karıştırılmamalıdır. Özellikle verilmiş patente karşı itiraz sürecindeki değişiklikler, patentin sağladığı koruma kapsamının genişletilmemesi koşuluna tabidir.

Mahkemenin bir istemi kısmen hükümsüz kılamaması, kanuni değişiklik usullerinin mevcut olduğu her durumda istemin değiştirilmesini de yasakladığı anlamına gelmez. Ancak hükümsüzlük davası, patent sahibine sınırsız bir istem yeniden yazma yetkisi sağlamaz.

İstem Bazında Kısmi Hükümsüzlük Örneği

Üç istem içeren varsayımsal bir patent düşünelim:

Bu örnekte İstem 1’in hükümsüz kılınması, İstem 2 ve İstem 3’ün geçerliliği konusunda kendiliğinden kesin sonuç doğurmaz. İstem 2’nin eklediği teknik mekanizma, bağlı olduğu istemin bütün özellikleriyle birlikte değerlendirilmelidir. İstem 3 ise bağımsız bir teknik çözüm içerdiğinden kendi koşulları çerçevesinde incelenir.

Mahkemenin yalnız İstem 1’i hükümsüz kılması ve diğer iki istemi geçerli bırakması, ancak bunların somut teknik inceleme sonucunda hukuki koruma şartlarını karşılamasıyla mümkündür.

Kısmi Hükümsüzlük Sonrasında Kalan Patent Koruması

Patentin kısmen hükümsüz kılınması hâlinde, patent belgesinin tamamen ortadan kalkması zorunlu değildir. İptal edilmeyen geçerli istemler bakımından patent koruması devam edebilir.

Ancak kalan korumanın kapsamı, ilk patentteki bütün istemlerin geçerli olduğu varsayımıyla belirlenemez. Artık korunabilir teknik konu, geçerliliğini sürdüren istemler esas alınarak değerlendirilmelidir.

SMK m. 89/1 uyarınca patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir. İstemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimlerden yararlanılır. Ayrıntılı patent istemlerinin yorumu ve koruma sınırı meselesi bu nedenle kısmi hükümsüzlük sonrasında da önem taşır.

Bağımlı istem geçerli kalırsa koruma daralır mı?

Bağımlı istem, bağlı olduğu isteme ilave teknik özellikler getirir. Bu nedenle yalnız bağımlı istemin geçerli kaldığı durumda, önceki geniş bağımsız istemin sağladığı korumanın aynı genişlikte devam ettiği kabul edilemez.

Örneğin temel makine düzeneğini tanımlayan bağımsız istem hükümsüz olmuş, yalnız özel sıcaklık denetim mekanizmasını içeren bağımlı istem geçerli kalmışsa patent sahibi sırf temel makine düzeneğine dayanarak koruma talep edemez. Korunabilecek konu, geçerli istemin içerdiği teknik özelliklerin bütünüyle bağlantılıdır.

Bu durum, geçerli istemin teknik unsurlarını taşımayan ürün veya yöntemlerin patent koruması dışında kalabileceği anlamına gelir. Bununla birlikte somut bir ürün veya usulün kalan koruma kapsamına girip girmediği, SMK m. 89’daki istem yorumlama kurallarıyla ayrıca değerlendirilmelidir.

Kısmi hükümsüzlük patentin geçmişteki etkisini değiştirir mi?

Hükümsüzlüğün geçmişe etkisi SMK m. 139’da düzenlenmiştir. Kısmi hükümsüzlükte bu etki, iptal edilen istemler ile geçerli kalan istemler arasındaki ayrım gözetilerek değerlendirilmelidir.

Geçmişte kurulan sözleşmeler, kesinleşmiş ve uygulanmış mahkeme kararları ve bedel iadeleri bakımından kanuni istisnalar bulunur. Bu istisnaların ayrıntıları, patent hükümsüzlüğünün sonuçları ve sözleşmelere etkisi kapsamında ayrıca ele alınmalıdır.

Kısmi Hükümsüzlükte Teknik İnceleme ve İspat

Bir patentin yalnız belirli istemlerinin hükümsüz kılınabilmesi için geçersizlik nedenlerinin istem bazında somutlaştırılması gerekir. Patent belgesinin genel olarak önceki tekniğe benzediği iddiası, hangi istemin neden geçersiz olduğunun ortaya konulmasının yerine geçmez.

Hangi belgeler önemlidir?

• Patentin başvuru ve varsa rüçhan tarihleri ile ilgili sicil kayıtları,
• Patent istemleri, tarifname ve resimler,
• İlgili tarihlerdeki araştırma ve inceleme raporları,
• İstemlerde yapılmış değişiklikler ve bunlara ilişkin işlem dosyaları,
• Başvuru tarihinden önce kamuya erişilebilir hâle gelmiş patent dokümanları, bilimsel yayınlar, ürün katalogları ve diğer teknik açıklamalar,
• Patent verilebilirlik şartları bakımından hazırlanan teknik değerlendirme ve bilirkişi raporları.

İncelemede önce hangi istem metninin esas alınacağı belirlenmelidir. Başvurunun ilk hâli, patentin verilmiş hâli ve hukuken geçerli değişikliklerden sonraki hâli birbirinden farklı olabilir. Uyuşmazlık açısından ilgili istem metni belirlenmeden yapılan teknik karşılaştırma eksik sonuç doğurabilir.

Bilirkişi incelemesi nasıl yapılmalıdır?

Kısmi hükümsüzlük uyuşmazlıklarında teknik inceleme, özellikle yenilik ve buluş basamağı bakımından belirleyici olabilir. Değerlendirmenin denetlenebilir olması için her istemin ayrı şekilde ele alınması gerekir.

Teknik incelemede:

1. Patentteki bağımsız ve bağımlı istemler belirlenmeli,
2. Her istemin korumaya konu teknik özellikleri ayrıştırılmalı,
3. İlgili tarih esas alınarak tekniğin bilinen durumu tespit edilmeli,
4. İstemler önceki teknik belgelerle karşılaştırılmalı,
5. Yenilik, buluş basamağı ve diğer ilgili geçerlilik şartları yönünden gerekçeli değerlendirme yapılmalı,
6. Bağımsız istemin geçersiz olduğu durumlarda bağımlı istemlerin ayrı ayrı patent verilebilirliği açıklanmalıdır.

Bu inceleme yapılırken bağımlı istemin yalnız eklediği unsurun yeni olup olmadığına bakılması her zaman yeterli değildir. İstem, bağlı olduğu istemden devraldığı unsurlarla birlikte bütün olarak değerlendirilmelidir.

Bir bilirkişi raporunun yalnızca “patent yeni değildir” veya “patent buluş basamağı içerir” şeklinde genel sonuç bildirmesi, birden fazla istemin ayrı hukuki durumlarının incelenmesi gereken uyuşmazlıklarda yeterli açıklığı sağlamayabilir.

Tarafların itirazları da hangi isteme, hangi önceki teknik belgeye ve hangi hukuki gerekçeye ilişkin oldukları belirtilerek somutlaştırılmalıdır.

Yargı Kararlarında Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü

İstem bazında hükümsüzlük incelemesinin önemini gösteren örneklerden biri İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesinin 07.03.2022 tarihli, E. 2019/2201, K. 2022/377 sayılı kararıdır.

Uyuşmazlık, 551 sayılı mülga Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname dönemine tabi bir patente ilişkindir. Davada patent istemlerinin yenilik, buluş basamağı ve başvurunun ilk kapsamını aşma yönlerinden geçerliliği tartışılmıştır.

İlk derece mahkemesi patentin tamamen hükümsüzlüğüne karar vermişken Bölge Adliye Mahkemesi, teknik bilirkişi raporlarının istemler bakımından ulaştığı farklı sonuçları değerlendirmiştir. İnceleme sonunda patentin 1 ila 15 ve 20 ila 31 numaralı istemlerinin hükümsüzlüğüne; 16 ve 18 numaralı bağımsız istemler ile bunlara bağlı 17 ve 19 numaralı istemlere yönelik hükümsüzlük talebinin reddine karar verilmiştir.

Kararın dikkat çekici yönü, patentin bütün istemlerini tek bir geçerlilik sonucu altında değerlendirmek yerine, teknik delillerin farklı istemler bakımından ortaya koyduğu sonuçların ayrı ele alınmasıdır.

Bu kararın uygulandığı mevzuat 551 sayılı KHK’dır. Dolayısıyla karar, 6769 sayılı Kanun dönemindeki her uyuşmazlığa aynen uygulanabilecek bir sonuç olarak değil, istem bazında teknik değerlendirmenin önemini gösteren somut bir yargısal örnek olarak ele alınmalıdır. Güncel kanuni değerlendirmede doğrudan SMK m. 138/4 esas alınır.

Kısmi Hükümsüzlük, Patente İtiraz ve İstem Değişikliği Arasındaki Fark

Patentin bir bölümünün korunmaya devam etmesi, yalnız mahkeme tarafından verilen kısmi hükümsüzlük kararı kapsamında gündeme gelmez. SMK m. 99, patentin verilmesine yönelik itiraz sürecinde de patentin değiştirilmiş hâliyle veya belirli bir kısmı itibarıyla devamına ilişkin düzenlemeler içerir.

SMK m. 99/6 uyarınca Kurul, patentin veya değiştirilmiş hâlinin Kanun’a kısmen uygun olduğu kanaatindeyse patentin bu kısım itibarıyla devamına karar vererek patent sahibinden gerekli değişiklikleri yapmasını isteyebilir. Bu değişikliklerin süresi ve kabulüne ilişkin sonuçlar aynı hükümde düzenlenmiştir.

SMK m. 103/2 de patente itiraz edilmiş olması hâlinde, itiraza ilişkin nihai karar verilinceye kadar koruma kapsamını aşmamak şartıyla patent sahibinin patentte değişiklik yapabilmesine imkân tanır.

Bu idari mekanizma ile SMK m. 138/4 uyarınca mahkemenin verdiği kısmi hükümsüzlük kararı aynı işlem değildir. İdari itirazda patentin değiştirilmiş hâliyle devamı mümkünken mahkemenin kısmi hükümsüzlük kararı, hükümsüz istemlerin iptali ve kalan istemlerin geçerliliği üzerinde yoğunlaşır.

İdari aşamada sunulabilecek cevaplar ve değişiklik talepleri, patent itirazına cevap ve patentte değişiklik talebi konusunda ayrıca incelenebilir.

Kısmi hükümsüzlük davasında hangi istemlerin iptali istenir?

Hükümsüzlük talebinde, ilgili istemlerin numaraları ve bu istemlere yöneltilen geçersizlik nedenlerinin açıkça belirtilmesi, uyuşmazlığın sınırlarının anlaşılmasını kolaylaştırır.

Davacı, patentin tamamının hükümsüzlüğünü isteyebileceği gibi belirli istemlerin geçersizliğini de ileri sürebilir. Mahkemenin incelemesinde davanın konusu, tarafların iddia ve savunmaları, uygulanacak usul hükümleri ve SMK m. 138/4’ün kısmi hükümsüzlüğe ilişkin kuralları birlikte dikkate alınır.

SMK m. 138/5 uyarınca patentin hükümsüzlüğü davası koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde sicilde patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılabilir. Ancak kimin hükümsüzlük isteyebileceği, idari süreç ile yargılamanın ilişkisi ve davanın diğer şartları ayrı değerlendirme gerektirir.

Bu konudaki genel hukuki çerçeve, patent hükümsüzlüğü davası, sebepleri ve süreleri kapsamında ele alınmaktadır.

Patentin Kısmi Hükümsüzlüğü Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Bir patentin yalnız bir istemi hükümsüz kılınabilir mi?

Evet. Hükümsüzlük nedeni yalnız bir istemi etkiliyor ve diğer istemler patent verilebilirlik şartlarını karşılıyorsa SMK m. 138/4 uyarınca sadece ilgili istemin hükümsüzlüğüne karar verilebilir. Bunun için diğer istemlerin hukuken geçerli kalabilecek nitelikte olması gerekir.

2. Bir istemin içindeki bazı teknik özellikler iptal edilerek geri kalanı korunabilir mi?

Mahkeme tarafından bir istemin kısmen hükümsüz kılınması mümkün değildir. SMK m. 138/4, istemin kısmen hükümsüzlüğünü açıkça yasaklar. Kanuni şartlar çerçevesinde yapılabilen istem değişiklikleri ise ayrı bir hukuki işlemdir.

3. Bağımsız istem hükümsüz olursa bağımlı istemler de geçersiz olur mu?

Her durumda değil. Bağımsız istemin hükümsüzlüğü hâlinde bağımlı istemlerin her biri ayrıca değerlendirilir. SMK m. 82 ve 83 kapsamındaki patent verilebilirlik şartlarını karşılamayan bağımlı istemler de hükümsüz kılınır. Koşulları karşılayan istemlerin geçerli kalması mümkündür.

4. Patentte yalnız bir geçerli istem kaldığında patent koruması devam eder mi?

Evet. Kalan istem patent verilebilirlik şartlarını taşıyorsa patent o istemin koruduğu teknik konu bakımından geçerli kalabilir. Ancak koruma kapsamı, hükümsüz kılınmış istemlere dayanılarak genişletilemez.

5. Kısmi hükümsüzlükten sonra patent hakkına tecavüz iddiasında bulunulabilir mi?

Geçerli kalan istemlerin sağladığı koruma bakımından patent hakkına tecavüz iddiası ileri sürülebilir. Ancak somut ürün veya usulün bu istemlerin koruma kapsamına girip girmediği ayrıca incelenmelidir. Hükümsüz kılınan istemler tek başına tecavüz iddiasının dayanağı yapılamaz.

6. Patentin kısmi hükümsüzlüğüne TÜRKPATENT mi, mahkeme mi karar verir?

SMK m. 138/4 kapsamındaki yargısal kısmi hükümsüzlük kararını ilgili mahkeme verir. TÜRKPATENT bünyesinde yürütülen patent verilmesine itiraz sürecinde ise SMK m. 99 uyarınca patentin belirli bir kısım itibarıyla veya değiştirilmiş hâliyle devamına ilişkin kararlar alınabilir. Bu iki süreç hukuki nitelik ve usul bakımından farklıdır.

Sonuç

Patentin kısmi hükümsüzlüğü, patentteki geçersizlik nedenlerinin bütün istemlere yayılmadığı durumlarda, hukuken korunabilecek teknik konunun geçersiz istemlerden ayrılmasını sağlar.

6769 sayılı Kanun’un 138/4. maddesine göre kısmi hükümsüzlük istem bazında uygulanır; tek bir istemin bir bölümünün hükümsüz kılınması mümkün değildir. Bağımsız istemin hükümsüzlüğünde bağımlı istemlerin her biri ayrı ayrı değerlendirilir. Kalan istemlerin korunmaya devam etmesi ise patent verilebilirlik şartlarını karşılamalarına bağlıdır.

Bu nedenle kısmi hükümsüzlük uyuşmazlıklarında istemlerin doğru belirlenmesi, önceki teknik belgelerin incelenmesi ve bağımsız-bağımlı istem ilişkisinin teknik gerekçelerle açıklanması belirleyici önemdedir. Somut patent belgesindeki istemlerin geçerliliği, kısmi hükümsüzlük olasılığı ve kalan korumanın kapsamı hakkında hukuki değerlendirme için patent avukatı desteği ve patent uyuşmazlıklarına ilişkin hukuki danışmanlık kapsamında başvuru yapılabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer