CMK Madde 24, hâkimin reddinin hangi sebeplerle istenebileceğini, ret isteminde bulunabilecek kişileri ve karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin bildirilmesini düzenler. Hüküm, ceza muhakemesinde bağımsız ve tarafsız mahkeme önünde yargılanma hakkının usule ilişkin güvencelerinden biridir. Hâkimin kanunen davaya bakmasının yasak olduğu durumlarla tarafsızlığı hakkında objektif şüphe doğuran diğer durumlar arasında ayrım yapılır.
Hâkimin reddi sebepleri ve ret isteminde bulunabilecekler
Madde 24 – (1) Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir.
(2) Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili, hâkimin reddi isteminde bulunabilirler.
(3) Bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.
CMK Madde 24 Açıklaması
Hâkimin reddi sebepleri
CMK 24/1, hâkimin reddi bakımından iki ayrı sebep öngörmektedir. Birincisi, hâkimin kanunen davaya bakamayacağı veya yargılamaya katılamayacağı hâllerdir. Bu hâller CMK 22 ve 23’te düzenlenmiştir. Hâkimin suçtan zarar görmesi, kanunda belirtilen yakınlık ilişkilerinin bulunması, aynı davada daha önce belirli muhakeme görevlerini yerine getirmiş olması veya aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunması, ilgili hükümlerdeki koşullara göre görev yasağı doğurabilir. Kanuni görev yasakları sınırlı olarak düzenlenmiştir ve kıyas yoluyla genişletilemez.
İkinci sebep, hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürebilecek diğer durumlardır. Bu sebepler kanunda sınırlı olarak sayılmamıştır. Ret isteminde ileri sürülen olayların, makul ve objektif bir gözlemcide hâkimin tarafsızlığı konusunda haklı şüphe uyandırabilecek nitelikte olması gerekir. Hâkimin kişisel olarak tarafsız davranıp davranmadığı kadar, yargılamanın tarafsız görünümünü koruması da önemlidir. Bununla birlikte yalnızca aleyhe karar verilmiş olması veya somut olguya dayanmayan genel güvensizlik açıklamaları, kendiliğinden yeterli ret sebebi oluşturmaz.
Hâkimin bir olay hakkında suç duyurusunda bulunmuş olması, tek başına CMK 22 ve 23’teki mutlak görev yasaklarından biri değildir. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 18.10.2023 tarihli kararında, suç duyurusunda bulunan hâkimin bu duyuru üzerine açılan davaya bakması, kanuni görev yasağı hükümlerinin kıyasla genişletilmesi suretiyle hukuka kesin aykırılık sayılmamıştır. Böyle bir durumda tarafsızlık şüphesi bulunup bulunmadığı, CMK 24 kapsamında somut olayın koşullarına ve usulüne uygun ret veya çekinme istemine göre değerlendirilir.
Hâkimin reddini isteyebilecek kişiler
CMK 24/2 uyarınca Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık, bunların müdafii, katılan ve katılanın vekili hâkimin reddini isteyebilir. Bu yetki, yalnız sanığa tanınmış bir hak değildir. Kanunda sayılan kişilerin her biri, kendisine tanınan usul yetkisi çerçevesinde ret isteminde bulunabilir. Şüpheli veya sanığın müdafiinin doğrudan ret isteminde bulunabilmesi, ceza yargılamasında müdafi yardımının tarafsız yargılanma güvencesinin kullanılmasındaki işlevini de göstermektedir.
Karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin bildirilmesi
CMK 24/3’e göre ret isteminde bulunmaya yetkili kişilerden herhangi birinin talebi üzerine, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir. Böylece ilgili kişi, hâkim bakımından kanuni görev yasağı veya tarafsızlık şüphesi doğurabilecek bir sebep bulunup bulunmadığını değerlendirebilir. Bu bildirim, hâkimin reddi hakkının etkili biçimde kullanılmasına hizmet eder.
Ret isteminin süresi, usulü ve sonuçları
CMK 24, ret sebeplerini ve isteme yetkili kişileri belirler; ret isteminin süresi ve usulü ise izleyen maddelerde düzenlenmiştir. CMK 25’teki süre sınırlamaları, tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplere dayalı ret istemleri bakımından uygulanır. İlk derece mahkemesinde bu istem, kural olarak sanığın sorgusu başlayıncaya kadar yapılmalıdır. Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebepler bakımından, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi günlük süreye uyulması ve istemin duruşma veya inceleme bitmeden ileri sürülmesi gerekir. Kanuni görev yasaklarına dayalı ret istemleri ise bu süre rejiminden farklıdır.
CMK 26 uyarınca ret istemi, hâkimin mensup olduğu mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine tutanak düzenlettirilerek yapılır. Ret sebeplerinin tümü, süresi içinde ve dayanak olgularıyla birlikte açıklanmalıdır. CMK 27 uyarınca ret istemini inceleyen mahkemenin oluşumunda reddi istenen hâkimin müzakereye katılmaması esastır; CMK 31’deki geri çevirme hâllerine ilişkin özel hükümler saklıdır. Ret isteminin kabulüne ilişkin karar kesindir; kabul edilmemesine ilişkin karara karşı CMK 28 çerçevesinde itiraz edilebilir. Ret istemi karara bağlanıncaya kadar reddi istenen hâkimin yapabileceği işlemler ise CMK 29’da sınırlandırılmıştır.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun diğer hükümlerini CMK tam metni sayfasında inceleyebilirsiniz.
CMK Madde 24 ile İlgili Yargıtay Kararları
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 18.12.2012, E. 2010/17017, K. 2012/30740
4. Ceza Dairesi 2010/17017 E., 2012/30740 K.
MAHKEMESİ: Sulh Ceza Mahkemesi
SUÇ: Tehdit
HÜKÜM: Mahkumiyet, hakimin reddi
Yerel Mahkemece verilen hükümler temyiz edilmekle, başvurunun süresi ve kararın niteliği ile suç tarihine göre dosya görüşüldü:
Temyiz isteğinin reddi nedenleri bulunmadığından işin esasına geçildi.
Vicdani kanının oluştuğu duruşma sürecini yansıtan tutanaklar belgeler ve gerekçe içeriğine göre yapılan incelemede;
Sanığın, katılan olan eşinin yargılamayı yapan hakimin eşi ile aynı okulda çalıştığını, devamlı hakimin odasına gelip oturduğunu ve nasihat aldığını ileri sürmesi, dinlenen tanıkların beyanlarıyla bu hususun kısmen doğrulanması ve bu durumun CMK’nın 25. maddesinde belirtilen hakimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek bir sebep niteliğinde bulunması karşısında, hakimin reddi isteminin kabul edilmesi yerine, yetersiz ve yasal olmayan gerekçeyle talebin reddine karar verilmesi,
Yasaya aykırı, sanık … ve müdafiinin temyiz nedenleri ile tebliğnamedeki düşünce yerinde görüldüğünden HÜKÜMLERİN başkaca yönleri incelenmeksizin BOZULMASINA, yargılamanın bozma öncesi aşamadan başlayarak sürdürülüp sonuçlandırılmak üzere dosyanın esas/hüküm mahkemesine gönderilmesine, 18/12/2012 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 18.10.2022, E. 2021/11561, K. 2022/6426
3. Ceza Dairesi 2021/11561 E., 2022/6426 K.
“İçtihat Metni”
İNCELENEN KARARIN;
Mahkemesi: Ceza Dairesi
İlk Derece Mahkemesi: Ankara 25. Ağır Ceza Mahkemesinin 16.03.2021 tarih ve 2017/983 – 2021/77 sayılı kararı
Suç: Silahlı terör örgütüne üye olma
Hüküm: TCK’nın 31./2, 3713 sayılı Kanunun 5/1, TCK’nın 62/1, 53/1, 58/9, 63/1. maddeleri uyarınca hükmedilen mahkumiyet kararına ilişkin istinaf başvurusunun esasta reddi
Temyiz edenler: Sanık ve müdafii
Bölge adliye mahkemesince verilen hüküm temyiz edilmekle;
Temyiz edenin sıfatı, başvurunun süresi, kararın niteliği ve temyiz sebebine göre dosya incelendi, gereği düşünüldü;
Vicdani kanının oluştuğu duruşma sürecini yansıtan tutanaklar, belgeler ve gerekçe içeriğine göre yapılan incelemede;
Sanık tarafından ileri sürülen gerekçelerin soyut nitelikte bulunması karşısında reddi hakim talebi yönünden bir karar verilmemiş olması CMK’nın 287. maddesi kapsamında hükme müessir görülmemiştir.
Yargılama sürecindeki usuli işlemlerin kanuna uygun olarak yapıldığı, hükümlere esas alınan tüm delillerin hukuka uygun olarak elde edildiğinin belirlendiği aşamalarda ileri sürülen iddia ve savunmaların temyiz denetimini sağlayacak biçimde eksiksiz olarak sergilendiği, özleri değiştirmeksizin tartışıldığı, vicdani kanının kesin, tutarlı ve çelişmeyen verilere dayandırıldığı, eylemlerin doğru olarak nitelendirildiği ve kanunda öngörülen suç tipine uyduğu, yaptırımların kanuni bağlamda şahsileştirilmek suretiyle uygulandığı anlaşılmakla; sanık müdafiinin dilekçesinde ileri sürdüğü nedenler yerinde görülmediğinden CMK’nın 302/1. maddesi gereğince temyiz davasının esastan reddiyle hükümlerin ONANMASINA, 28.02.2019 tarihinde yürürlüğe giren 20.02.2019 tarih ve 7165 sayılı Kanunun 8. maddesiyle değişik 5271 sayılı Kanunun 304/1. maddesi uyarınca dosyanın Ankara 25. Ağır Ceza Mahkemesine, kararın bir örneğinin Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 18.10.2022 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 18.10.2023, E. 2022/250, K. 2023/529
Ceza Genel Kurulu 2022/250 E., 2023/529 K.
“İçtihat Metni”
KARARI VEREN YARGITAY DAİRESİ: 8. Ceza Dairesi
MAHKEMESİ: Asliye Ceza
SAYISI: 20-198
I. HUKUKİ SÜREÇ
Yalan tanıklık suçundan sanık …’ın 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 272/3 ve 62/1. maddeleri uyarınca 1 yıl 8 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 231/5. maddesi uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına, sanığın beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulmasına ilişkin Finike Asliye Ceza Mahkemesince verilen 08.07.2010 tarihli ve 198-544 sayılı kararın kesinleşmesinden sonra, sanığın denetim süresi içerisinde kasten yeni bir suç işlemesi nedeniyle dosyayı ele alan Finike Asliye Ceza Mahkemesince 18.02.2016 tarih ve 20-198 sayı ile açıklanması geri bırakılan hükmün açıklanmasına, sanığın TCK’nın 272/3, 62/1 ve 53/1-3. maddeleri uyarınca 1 yıl 8 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hak yoksunluğuna karar verilmiştir.
Hükmün, sanık tarafından temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 8. Ceza Dairesince 21.10.2021 tarih, 18074-19532 sayı ve oy çokluğuyla; “Finike Asliye Ceza Mahkemesi’nin 18.10.2010 tarih, 2009/632 esas sayılı dosyası 18.02.2010 tarihli duruşmasında sanık hakkında Finike Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmasına karar verildiği, 23.03.2010 tarihinde düzenlenen iddianame ile Finike Asliye Ceza Mahkemesinde dava açıldığı, açılan davada suç duyurusunda bulunan hâkim tarafından yargılama yapılmak suretiyle tarafsızlığını şüpheye düşürecek hâllerin varlığına rağmen yazılı şekilde hüküm tesisi,” isabetsizliğinden bozulmasına karar verilmiştir.
Daire Üyeleri [isimleri gizlenmiştir];
“Finike Asliye Ceza Mahkemesinin 2009/632 Esas sayılı dosyasının 18.02.2010 tarihli duruşmasında sanık hakkında suç duyurusunda bulunan hâkimin suç duyurusu üzerine iddianameyle açılan kamu davasına bakması ‘tarafsızlığının şüpheye düşürecek hal’ olarak kabul edilip davaya bakamaz hükmüne varılamaz.
5271 sayılı Yasa’nın 22. maddesinde hâkimin davaya bakamayacağı hâlleri, 24. maddesinde de hâkimin reddi sebepleri düzenlenmiştir.
Hâkimin suç duyurusunda bulunması ve açılan kamu davasına bakması hâli 22. maddedeki sayılı ve sınırlı hâllerden hiçbirine uymamaktadır. Hâkimin reddini düzenleyen 24. maddenin 1. fıkrasının ikinci cümlesindeki ‘tarafsızlığında şüpheye düşülecek haller’ kapsamında değerlendirilebilinir.
Bu hâlde de hâkimin davaya mutlak bakamayacağı, hâl olmadığında ancak ya reddi gerekecek ya da hâkim kendi çekilecektir.
Hâkimin reddi de olmamıştır. Kaldı ki hâkimin tarafsızlığından şüpheye düşülecek hâllerde hâkimin reddi aynı Kanun’un 25. maddesine göre ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilecektir.” görüşüyle karşı oy kullanmışlardır.
II. İTİRAZ SEBEPLERİ
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı 07.12.2021 tarih ve 201881 sayı ile; karşı oyda yer alan düşünce doğrultusunda itiraz yoluna başvurmuştur.
CMK’nın 308. maddesi uyarınca inceleme yapan Yargıtay 8. Ceza Dairesince 24.03.2022 tarih, 18017-5066 sayı ve oy çokluğuyla itiraz nedeninin yerinde görülmediğinden bahisle Yargıtay Birinci Başkanlığına gönderilen dosya, Ceza Genel Kurulunca değerlendirilmiş ve açıklanan gerekçelerle karara bağlanmıştır.
III. UYUŞMAZLIK KONUSU
Özel Daire çoğunluğu ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı arasında oluşan ve Ceza Genel Kurulunca çözümlenmesi gereken uyuşmazlık; sanık hakkında suç duyurusunda bulunan hâkimin, suç duyurusu üzerine düzenlenen iddianame ile açılan kamu davasında yargılama yapmasının ve karar vermesinin mümkün olup olmadığının belirlenmesine ilişkindir.
IV. OLAY VE OLGULAR
İncelenen dosya kapsamından;
Mağdur … hakkında Finike Cumhuriyet Başsavcılığınca 13.11.2009 tarih ve 917-436 sayı ile tanık [adı gizlenmiştir]’a yönelik hakaret ve kasten yaralama suçlarından TCK’nın 86/1, 86/3-e, 125/1 ve 53. maddeleri uyarınca cezaladırılması istemiyle kamu davası açıldığı,
Finike Asliye Ceza Mahkemesince 2009/632 esas sayılı dosya üzerinden yapılan yargılama sırasında 18.02.2010 tarihli oturumda duruşma hâkimi tarafından “Tanıklar … ve …’ın bu celse verdikleri beyanları ile soruşturma aşamasında alınan beyanları arasında fazla sayıda çelişki bulunması nedeniyle bu şahıslar hakkında yalan tanıklık suçundan gereğinin takdir ve ifası için Finike CBS’na suç duyurusunda bulunulmasına” karar verildiği, 08.03.2010 tarihli yazı ile de anılan hâkim tarafından Finike Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulduğu,
Suç duyurusu üzerine yapılan soruşturma sonucunda Finike Cumhuriyet Başsavcılığınca 23.03.2010 tarih ve 333-122 sayı ile mağdur …’e yönelik yalan tanıklık suçundan sanık …’ın TCK’nın 272/3 ve 53. maddeleri uyarınca cezalandırılması istemi ile kamu davası açıldığı,
Suç duyurusunda bulunan hâkim tarafından sanık hakkında yapılan yargılama sırasında davanın taraflarınca, hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerin bulunduğu gerekçesiyle hâkimin reddi istenmediği gibi aynı sebeplere dayanılarak hâkim tarafından da çekinme talebinde bulunulmadığı,
08.07.2010 tarihli oturumda suç duyurusunda bulunan hâkim tarafından yalan tanıklık suçundan sanığın TCK’nın 272/3 ve 62/1. maddeleri uyarınca 1 yıl 8 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve CMK’nın 231/5. maddesi uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına, sanığın beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulmasına karar verildiği,
Sanığın denetim süresi içerisinde kasten yeni bir suç işlemesi nedeniyle dosyanın yeniden ele alınması üzerine yargılama yapan ve 18.02.2016 tarihli oturumda açıklanması geri bırakılan hükmü açıklayıp sanığın TCK’nın 272/3, 62/1 ve 53/1-3. maddeleri uyarınca 1 yıl 8 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hak yoksunluğuna karar veren hâkimin ise suç duyurusunda bulunan hâkim olmadığı,
Anlaşılmıştır.
V. GEREKÇE
A. İlgili Mevzuat ve Uyuşmazlık Konusuna İlişkin Açıklamalar
Ceza muhakemesinde, iddia ve savunmanın ışığında uyuşmazlığı çözüp maddi gerçeğe ulaşma görevi mahkemeye aittir. Mahkemenin bu yetkisi yargılamada hâkimler eliyle yürütülmektedir. Yargılama sonunda verilen hükmün adil olması ve tarafları tatmin edebilmesi için hâkimin belli niteliklere sahip olması gerekir. Bağımsızlık ve tarafsızlık bu niteliklerin en önemlileri arasında yer almaktadır.
Hâkimin bağımsızlığı ve tarafsızlığı, birbirlerinden farklı kavramlar olmalarına karşın, bağımsız olmayan bir hâkimin tarafsız bir hüküm vermesi beklenemeyeceğinden, bu kavramların aynı zamanda birbirleriyle iç içe geçmiş olduklarını ifade etmek mümkündür.
Bağımsızlık, hâkimin görevini yaparken hiçbir dış baskı ve etki altında bulunmaması ile hiçbir kişi veya merciden emir almaması, kısaca özgür olmasıdır. Hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduğu, Anayasamızın 138. maddesinde “Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.” şeklinde açıkça vurgulanmıştır.
Tarafsızlık, hâkimin yargılama yaparken yansız olması, taraflara eşit mesafede bulunması ve kişiliğinden sıyrılabilmesi, başka bir deyişle taraflara sübjektif değil objektif davranmasıdır.
Tarafsızlıkla ilgili Anayasamızda açık bir düzenleme bulunmamakta iken 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 27.04.2017 tarihinde yürürlüğe giren 1. maddesi ile Anayasa’nın 9. maddesine “bağımsız” ibaresinden sonra gelmek üzere “ve tarafsız” ibaresi eklenmiş ve madde “Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.” hâlini almıştır. Söz konusu değişiklikle Türk Milleti adına yargı yetkisini kullanan mahkemelerin ve dolayısıyla hâkimlerin tarafsızlığı anayasal bir dayanağa kavuşturulmuştur.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin “Adil yargılanma hakkı” başlıklı 6. maddesinde; “Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamaların esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından, kamuya açık olarak ve makul bir süre içinde görülmesini isteme hakkına sahiptir…” ifadelerine yer verilmek suretiyle bağımsızlık ve tarafsızlık ilkeleri birlikte düzenlenmiştir. Bu suretle sözleşmede, hâkimlerin bağımsız ve tarafsızlığının adil yargılanma hakkının bir gereği olduğu ifade edilmiştir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bağımsızlık kavramını, yürütmeden ve taraflardan bağımsız olma olarak açıklamış olup bağımsızlığın değerlendirilmesinde hâkim veya mahkeme üyelerinin atanma usulünü, görev sürelerini, dışarıdan gelecek baskılara karşı güvenceye sahip olup olmadıklarını ve hâkim veya mahkemenin bağımsız bir görünüm sergileyip sergilemediğini göz önünde bulundurmaktadır. Mahkemeye göre, ön yargı sahibi olmamak biçiminde tanımlanan tarafsızlığın, sübjektif ve objektif olmak üzere iki yönü vardır. Bunlardan sübjektif tarafsızlık, hâkimin birey olarak tarafsız olmasıdır. Objektif tarafsızlık ise, mahkemenin kurum olarak kişide bıraktığı güven verici izlenim ve tarafsız görünümdür.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonunun 22 Nisan 2003 tarihli oturumunda kabul edilen, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun 27.06.2006 tarihli ve 315 sayılı kararı ile benimsenmiş olan; hâkimlerin hangi esaslara göre görevlerini yürüteceklerine ilişkin “Bangolar Yargı Etiği İlkeleri” olarak adlandırılan belgede bağımsızlık, tarafsızlık, doğruluk ve tutarlılık, dürüstlük, eşitlik, ehliyet ve liyakat olmak üzere altı temel değerden bahsedilmiş ve bu değerlere ilişkin ilkeler tanımlanmıştır. Bu belgede, diğer kapsamlı açıklamaların yanı sıra bağımsızlık; “Hâkim, genelde toplumdan, özelde ise karar vermek zorunda olduğu ihtilafın taraflarından bağımsızdır.”, tarafsızlık ise, “Tarafsızlık, yargı görevinin tam ve doğru bir şekilde yerine getirilmesinin esasıdır. Bu prensip, sadece bizatihi karar için değil aynı zamanda kararın oluşturulduğu süreç açısından da geçerlidir. Hâkim, yargısal görevlerini tarafsız, önyargısız ve iltimassız olarak yerine getirmelidir. Hâkim, mahkemede ve mahkeme dışında, yargı ve yargıç tarafsızlığı açısından kamuoyu, hukuk mesleği ve dava taraflarının güvenini sağlayacak ve artıracak davranışlar içerisinde olmalıdır.” şeklinde açıklanmıştır.
Uyuşmazlık konusunun hukuki çözüme kavuşturulması bakımından ceza muhakemesinde tarafsızlığın güvence altına alınmasına yönelik düzenlemelerin üzerinde de durulması gerekmektedir.
CMK’da hâkimin tarafsızlığını etkileyen nedenler; görev yasakları ve tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebepler olarak düzenlenmiştir.
Buna göre görev yasakları,
Anılan Kanun’un “Hâkimin davaya bakamayacağı hâller” başlıklı 22. maddesinde;
“(1) Hâkim;
a) Suçtan kendisi zarar görmüşse,
b) Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa,
c) Şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyundan biri ise,
d) Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlât edinme bağlantısı varsa,
e) Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında üçüncü derece dahil kan hısımlığı varsa,
f) Evlilik sona ermiş olsa bile, şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa,
g) Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adlî kolluk görevi, şüpheli veya sanık müdafiliği veya mağdur vekilliği yapmışsa,
h) Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmişse,
Hâkimlik görevini yapamaz”,
“Yargılamaya katılamayacak hâkim” başlıklı 23. maddesinde ise;
“(1) Bir karar veya hükme katılan hâkim, yüksek görevli mahkemece bu hükme ilişkin olarak verilecek karar veya hükme katılamaz.
(2) Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunan hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz.
(3) Yargılamanın yenilenmesi halinde, önceki yargılamada görev yapan hâkim, aynı işte görev alamaz”,
Şeklinde düzenlenmiştir.
Görev yasakları, CMK’nın 22 ve 23. maddelerinde tek tek gösterilmiş ve bu hâllerde hâkimin tarafsız olamayacağı varsayılmıştır. Hâkim, yargılama faaliyeti sırasında görev yasağı bulunup bulunmadığını resen göz önünde bulundurmak zorundadır. Görev yasaklarına uymamanın yaptırımı, hukuka kesin aykırılıktır.
CMK’nın “Hâkimin reddi sebepleri ve ret isteminde bulunabilecekler” başlıklı 24. maddesinde;
“(1) Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir.
(2) Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili, hâkimin reddi isteminde bulunabilirler.
(3) Bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.”,
Anılan Kanun’un “Tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı hâkimin reddi isteminin süresi” başlıklı 25. maddesinde ise;
“(1) Tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı bir hâkimin reddi, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya; duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemelerinde inceleme raporu ve Yargıtayda görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından yazılmış olan rapor üyelere açıklanıncaya kadar istenebilir. Diğer hâllerde, inceleme başlayıncaya kadar hâkimin reddi istenebilir.
(2) Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma veya inceleme bitinceye kadar da hâkimin reddi istenebilir. Ancak bu istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır.”
Hükümlerine yer verilmiştir.
Bu maddelerde, Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekilinin, hâkimin davaya bakamayacağı hâllerin veya tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerin mevcut olduğunu ileri sürerek reddini isteyebilecekleri hüküm altına alınmıştır. Kanunda hâkimin görev yasakları tek tek gösterilmesine karşın, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebepler sayılmamıştır. Zira, hâkimin tarafsızlığından şüphe duyulmasının dayanağı her somut olayda farklılık arz edebilir. Ancak, ret sebebi olarak ileri sürülen hâl mantıklı ve objektif olmalıdır. Ayrıca tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı bir hâkimin reddinin, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya; duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemelerinde inceleme raporu ve Yargıtayda görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından yazılmış olan rapor üyelere açıklanıncaya; diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar istenebileceği, sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma veya inceleme bitinceye kadar da hâkimin reddinin talep edilebileceği ancak bu istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması gerektiği hüküm altına alınmıştır.
Yargılamanın tarafsız hâkimlerce yapılmasını sağlayan diğer bir düzenleme de hâkimin çekinmesi olup CMK’nın “Hakimin çekinmesi ve inceleme mercii” başlıklı 30. maddesinde;
“(1) Hâkim, yasaklılığını gerektiren sebeplere dayanarak çekindiğinde; merci, bir başka hâkimi veya mahkemeyi davaya bakmakla görevlendirir.
(2) Hâkim, tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekindiğinde, merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir. Çekinmenin uygun bulunması halinde, davaya bakmakla bir başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir.
(3) Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılan işler hakkında 29 uncu madde hükmü uygulanır.” şeklinde düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi hâkim, reddini gerektirecek nedenlerin bulunduğu kanısına vardığı takdirde, davaya bakmaktan çekinebilecektir. Hâkimin, yasaklılığını gerektiren sebeplere dayanarak davaya bakmaktan çekinmesi hâlinde merci, bir başka hâkimi veya mahkemeyi davaya bakmakla görevlendirecek; tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekinmesi hâlinde ise çekinmenin uygun olup olmadığına karar verecek ve çekinmeyi uygun bulması hâlinde, davaya bakmakla bir başka hâkim veya mahkemeyi görevlendirecektir.
Bu aşamada, uyuşmazlık konusuyla ilgisi bakımından ceza muhakemesinde kıyas kavramı ile bu kavramın hâkimin davaya bakamaması ve reddi ile ilişkisine dair açıklamalarda bulunulması gerekmektedir.
Ceza hukukunda kanunilik ilkesinin bir sonucu olarak yasaklanan ve kanunda açıkça suç olarak gösterilmemiş olan bir fiilin, kanunda yer alan ve söz konusu fiile en çok benzeyen suça ilişkin hükümler uygulanmak suretiyle cezalandırılması şeklinde tezahür edebilecek kıyas metodu, ceza hukukunun aksine ceza muhakemesi hukukunda kural olarak serbesttir. Ancak, ceza muhakemesi hukukunda da kıyasa başvurulmasının sınırları vardır. İstisnai ve sınırlayıcı hükümler kıyas yasağı kapsamındadır.
Yukarıda değinildiği üzere CMK’nın 22 ve 23. maddelerinde hâkimin görev yasakları sınırlı bir şekilde sayıldığından, istisnai nitelikteki bu hükümlerin kapsamının kıyas yoluyla genişletilmesi mümkün değildir.
Öte yandan hüküm tarihi itibarıyla uygulanması gereken 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun “Kanuna muhalefet halleri” başlıklı 308. maddesi;
“Aşağıda yazılı hallerde kanuna mutlaka muhalefet edilmiş sayılır.
1- Mahkemenin kanun dairesinde teşekkül etmemiş olması,
2- Hakimlik vazifesine iştirakten kanunen memnu olan bir hakimin hükme iştirak etmesi,
3- Makbul şüpheden dolayı hakkında ret talebi vakı olupta bu talep kabul olunduğu halde hakimin hükme iştirak etmesi yahut bu talebin kanuna mugayir olarak reddolunması suretiyle hakimin hükme iştirak ettirilmesi,
4- Mahkemenin kanuna muhalif olarak davaya bakmağa kendini vazifeli veya salahiyetli görmesi,
5- Cumhuriyet Müddeiumumisi yahut kanunen vücudu lazım diğer şahsın gıyabında duruşma yapılması,
6- Şifahi bir duruşma neticesi olarak verilen hükümde aleni muhakeme kaidesinin ihlal edilmesi,
7- Hükmün esbabı mucibeyi ihtiva etmemesi,
8- Hüküm için mühim olan noktalarda mahkeme karariyle müdafaa hakkının tahdit edilmiş olması.
” biçiminde hüküm altına alınarak hukuka kesin aykırılık hâlleri tahdidi olarak sayılmıştır.
B. Somut Olayda Hukuki Nitelendirme
Sanık hakkında yalan tanıklık suçundan suç duyurusunda bulunan hâkimin, suç duyurusu üzerine düzenlenen iddianame ile açılan kamu davasında yargılama yapıp karar verdiği anlaşılan dosyada; davanın taraflarınca, hâkimin davaya bakamayacağı veya tarafsızlığını şüpheye düşürecek nedenlerin bulunduğu ileri sürülerek yapılmış bir hâkimin reddi isteğinin bulunmaması, hâkimin de aynı nedenle davaya bakmaktan çekinmemesi, suçu duyurusunda bulunan hâkim tarafından suç duyurusu üzerine düzenlenen iddianame ile açılan kamu davasında yargılama yapılıp karar verilmesinin CMK’nın 22 ve 23. maddelerinde sınırlı olarak sayılan hâkimin davaya bakamayacağı ve yargılamaya katılamayacağı hâller arasında gösterilmemesi, dolayısıyla bu durumun hüküm tarihi itibarıyla uygulanması gereken CMUK’un “Kanuna muhalefet halleri” başlıklı 308. maddesinde hüküm altına alınan hukuka kesin aykırılık halleri arasında yer almaması, ceza muhakemesi hukukunda da kıyas yoluyla istisnai hükümlerin kapsamının genişletilmesinin mümkün bulunmaması karşısında, suç duyurusu üzerine düzenlenen iddianame ile açılan davada suç duyurusunda bulunan hâkimin yargılama yapıp karar vermesinin mümkün olduğu kabul edilmelidir.
Bu itibarla, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının kabulüne karar verilmelidir.
Çoğunluk görüşüne katılmayan iki Ceza Genel Kurulu Üyesi; itirazın reddine karar verilmesi gerektiği görüşüyle karşı oy kullanmışlardır.
VI. KARAR
Açıklanan nedenlerle;
1- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının KABULÜNE,
2- Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 21.10.2021 tarihli ve 18074-19532 sayılı bozma kararının KALDIRILMASINA,
3- Dosyanın, hükmün esasının incelenmesi için Yargıtay 8. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 18.10.2023 tarihinde yapılan müzakerede oy çokluğuyla karar verildi.
Yazar: Fatih Sefer