Ortaklıktan çıkarma hakkı ve satma hakkı, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun (SPK) 27. maddesi ve Ortaklıktan Çıkarma ve Satma Hakları Tebliği uyarınca, halka açık bir ortaklıkta oy haklarının Kurulca belirlenen orana ulaşan hâkim ortağa azınlıkta kalan pay sahiplerini ortaklıktan çıkarma; azınlıkta kalan pay sahiplerine ise paylarını adil bir bedelle hâkim ortağa satarak ortaklıktan ayrılma imkânı tanıyan, birbirinin karşılığı niteliğinde iki kurumdur. Avrupa Birliği mevzuatına uyum amacıyla getirilen bu mekanizma, çok yüksek oranda hâkimiyet kurulmuş bir ortaklıkta hem hâkim ortağın küçük bir azınlığı yönetmenin maliyetlerinden kurtulmasını hem de azınlığın likidite bulamama riskini aynı anda çözer. Bu makalede çıkarma ve satma haklarının doğma şartları, işleyişi, TTK’daki kurumlardan farkı, somut bir uygulama örneği ve Tebliğ hükümlerinin yargısal denetimi ele alınmaktadır.
Çıkarma ve Satma Hakkı Hangi Şartlarda Doğar?
Çıkarma hakkının doğması için; pay alım teklifi sonucunda veya birlikte hareket etmek dâhil başka bir şekilde sahip olunan payların, halka açık ortaklığın oy haklarının Kurulca belirlenen orana veya daha fazlasına ulaşması gerekir. Kanun oranı Kurula bırakmıştır; Tebliğ, hâkimiyetin neredeyse tamamlandığı çok yüksek bir eşik öngörür. Eşiğe ulaşma yolu önemli değildir: bir pay alım teklifinin sonucu olabileceği gibi, borsadan kademeli alımlar veya birlikte hareket eden kişilerin payları da hesaba katılır. Bu nedenle eşiğin tespitinde yalnızca doğrudan pay tablosuna değil, dolaylı sahiplik ve birlikte hareket ilişkilerine de bakılmalıdır; bu ilişkiler aynı zamanda pay sahipliği eşik açıklamalarında kamuya duyurulan bilgilerdir.
Aynı eşik aşıldığında azınlıkta kalan pay sahipleri için de satma hakkı doğar (SPK m.27/2): bu pay sahipleri, Kurulca belirlenen süre içinde paylarının adil bir bedelle, eşiğe ulaşan gerçek veya tüzel kişilerden ve onlarla birlikte hareket edenlerden satın alınmasını talep edebilir. Kanun böylece tek bir eşiğe iki yönlü sonuç bağlamıştır: hâkim ortak için çıkarma, azınlık için satma hakkı.
Çıkarma Hakkı Nasıl İşler?
Çıkarma hakkı, hâkim ortağın azınlık paylarını doğrudan satın alması biçiminde değil, ortaklık aracılığıyla işler: hâkim ortak, Kurulca belirlenen süre içinde azınlıktaki ortakların paylarının iptalini ve bunlar karşılığında çıkarılacak yeni payların kendisine satılmasını ortaklıktan talep eder (SPK m.27/1). Satım bedeli, ayrılma hakkına ilişkin m.24 çerçevesinde belirlenen adil bedel esaslarına göre tespit edilir ve iptal edilen payların sahiplerine ödenir.
Uygulamada süreç iki aşamalıdır: önce azınlığa satma hakkını kullanabileceği bir süre tanınır; bu süre içinde satma hakkını kullanmayan pay sahiplerinin payları, ikinci aşamada çıkarma hakkı kapsamında iptal edilerek karşılığında çıkarılan yeni paylar hâkim ortağa tahsisli olarak satılır. Bu sermaye işlemi Kurulun ihraç belgesi onayına tabidir; dolayısıyla süreç idari (Kurul onayı) ve özel hukuk (payların iptali, yeni payların çıkarılması) boyutlarını birlikte taşır.
TTK m.208 ve Diğer “Çıkarma” Kurumlarından Farkı
SPK m.27, TTK’nın genel hükümleriyle karıştırılmamalıdır. TTK’da anonim şirket ortağı için genel bir “haklı sebeple ortaklıktan çıkarma” davası düzenlenmemiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi’nin bir kararında vurgulandığı üzere, anonim şirketlerde bir ortağın ortaklıktan çıkarılması ancak TTK m.141’deki birleşmede zorunlu ayrılma akçesi veya TTK m.208’deki şirketler topluluğunda hâkim şirketin azınlık paylarını satın alma hakkı gibi özel ve sınırlı şartlarda mümkündür. TTK m.531’deki haklı sebeple fesih davası şirketin feshine ilişkindir; limited şirketlere özgü çıkma ve çıkarma hükümleri (TTK m.638 vd.) anonim şirketlere uygulanmaz.
Halka açık ortaklıklar bakımından kanun koyucu ayrıca açık bir tercih yapmıştır: SPK m.27/3 uyarınca TTK m.208 halka açık ortaklıklara uygulanmaz. Halka açık ortaklıkta azınlığın ortaklıktan çıkarılması yalnızca SPK m.27’deki eşik ve Kurul usulüyle mümkündür; hâkim şirket TTK m.208’e dayanarak mahkemeden azınlık paylarının satın alınmasını isteyemez. Buna karşılık halka açık olmayan bir anonim şirkette SPK m.27’ye dayanılarak çıkarma talep edilemez.
| Ölçüt | SPK m.27 | TTK m.208 |
|---|---|---|
| Uygulama alanı | Yalnızca halka açık ortaklıklar | Halka açık olmayan şirketler topluluğu; halka açık ortaklıklara uygulanmaz |
| Tetikleyici | Kurulca belirlenen oy oranına ulaşılması | Yüksek oranda hâkimiyet ve azınlığın engelleyici davranışı gibi haklı sebep |
| Yöntem | Payların iptali ve yeni payların hâkim ortağa satışı; Kurul süreci | Mahkeme kararıyla payların satın alınması |
| Azınlığın karşı hakkı | Satma hakkı | Böyle bir karşı hak düzenlenmemiştir |
Somut Uygulama: Petrol Ofisi Örneği
Mekanizmanın pratikte nasıl işlediğini gösteren önemli bir örnek, hâkim ortağın doğrudan ve dolaylı toplam oy haklarının %97,47’sine ulaştığı bir halka açık ortaklıkta yaşanmıştır. Olayda mülga I-27.1 sayılı Tebliğ yürürlükteyken hâkim ortak o dönemin eşiğini aşmış ve diğer ortaklara satma hakkının kullanımı için üç aylık hak düşürücü süre tanınmıştır. Bu süre içinde satma hakkını kullanmayan ortakların paylarının iptali ve karşılığında çıkarılacak yeni payların hâkim ortağa tahsisli satışı için ihraç belgesi onayı başvurusu yapılmıştır.
Süreç devam ederken yürürlüğe giren II-27.2 sayılı yeni Tebliğ, mevcut başvuru sahiplerine yeni düzenleme kapsamındaki satma hakkı sürecine de imkân tanıyacak şekilde nihai kararlarını vermeleri için ek süre tanımış; sonuçta Tebliğ’de öngörülen en yüksek bedel olan pay başına 5,12 TL üzerinden satma hakkını kullanmayan pay sahiplerinin ortaklıktan çıkarılması tamamlanmıştır. Örnek, sürecin tek bir andan ibaret olmadığını, mevzuat değişikliklerinin dahi sürece dâhil edilerek azınlığın haklarının korunmaya çalışıldığı aşamalı bir süreç olduğunu gösterir.
Tebliğ Hükümlerinin Hukuka Uygunluğu
Ortaklıktan Çıkarma ve Satma Hakları Tebliği’nin çeşitli hükümleri idari yargı denetiminden geçmiş ve hukuka uygun bulunmuştur. Danıştay 13. Dairesi bir kararında, hâkim ortağın diğer ortakları çıkarma hakkını tanımlayan, diğer pay sahiplerinin tamamını çıkarma imkânı veren ve satım bedelini belirleyen hükümlerin SPK m.27’nin verdiği yetki çerçevesinde çıkarıldığını ve hukuka aykırılık taşımadığını tespit etmiştir. Başka bir davada, Tebliğ’in zaman içinde değişmesine rağmen davacının hukuka aykırı olduğunu ileri sürdüğü kuralların yeni Tebliğ’de de aynen yer alması nedeniyle esasın incelenmesine devam edilmiş ve davacının paylarının 4,50 TL üzerinden satın alınması hukuka uygun bulunmuştur. Anayasa Mahkemesi de m.27’yi mülkiyet hakkı bakımından ölçülü ve amaca uygun bularak Anayasa’ya aykırı görmemiştir; Danıştay da düzenlemenin halka açık ortaklıklardaki menfaat dengesini kurmaya hizmet ettiğini vurgulamıştır.
Ayrılma Hakkı ve Pay Alım Teklifiyle İlişkisi
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, çıkarma ve satma hakkı mekanizmasını ayrılma hakkı ve pay alım teklifi ile birlikte birbirini tamamlayan bir bütün olarak değerlendirmiştir; üç kurum da kontrol değişikliği veya yapısal işlemler sırasında pay sahipliğinin ekonomik değerinin korunması ilkesine dayanır. Hangi kurumun uygulanacağı olayın niteliğine göre belirlenir: birleşme gibi yapısal işlemlerde ayrılma hakkı, yönetim kontrolünün el değiştirmesinde pay alım teklifi, oy haklarının çok yüksek bir orana ulaşmasında ise çıkarma ve satma hakkı devreye girer. Bu kurumlar ardışık da işleyebilir: kontrolü ele geçiren kişinin yaptığı zorunlu pay alım teklifi sonucunda eşik aşılırsa, çıkarma ve satma hakları doğar.
Sıkça Sorulan Sorular
Ortaklıktan çıkarma hakkı nedir?
Halka açık ortaklıkta oy haklarının Kurulca belirlenen orana ulaşan hâkim ortağın, azınlıktaki pay sahiplerinin paylarının iptalini ve karşılığında çıkarılacak yeni payların kendisine satılmasını talep ederek azınlığı ortaklıktan çıkarma hakkıdır.
Satma hakkı nedir?
Aynı eşiğin aşılmasıyla azınlıktaki pay sahiplerinin, paylarının adil bir bedelle hâkim ortak tarafından satın alınmasını talep etme hakkıdır.
Çıkarma ve satma hakkı hangi eşikte doğar?
Kanun eşiği Kurula bırakmıştır; Tebliğ, hâkimiyetin neredeyse tamamlandığı çok yüksek bir oy oranı öngörür ve birlikte hareket edenlerin payları da hesaba katılır.
Çıkarma ve satma hakkı aynı anda mı doğar?
Evet; aynı eşiğin aşılması hâkim ortak için çıkarma hakkını, azınlık için satma hakkını birlikte doğurur.
Satın alma bedeli nasıl belirlenir?
SPK m.24’teki ayrılma hakkı esaslarına göre adil bir bedel üzerinden belirlenir.
Halka açık ortaklıkta TTK m.208 uygulanır mı?
Hayır; SPK m.27/3 uyarınca TTK m.208 halka açık ortaklıklara uygulanmaz ve azınlığın çıkarılması yalnızca SPK m.27 ile mümkündür.
Halka açık olmayan bir şirkette SPK m.27’ye dayanarak ortak çıkarılabilir mi?
Hayır; SPK m.27 yalnızca halka açık ortaklıklara özgüdür, halka açık olmayan anonim şirketlerde çıkarma ancak TTK m.141 veya m.208 gibi sınırlı hâllerde mümkündür.
Satma hakkını kullanmak için süre sınırı var mıdır?
Evet; satma hakkı Kurulca belirlenen hak düşürücü süre içinde kullanılmalıdır, bu süre geçtikten sonra pay sahibi çıkarma sürecine tabi olabilir.
Tebliğ değişirse devam eden süreç ne olur?
Temel kurallar yeni Tebliğ’de de yer alıyorsa süreç aynı esaslarla tamamlanabilir; gerekirse taraflara yeni düzenlemeye uyum için ek süre tanınır.
SPK m.27 Anayasa’ya uygun mudur?
Evet; Anayasa Mahkemesi düzenlemenin mülkiyet hakkını ölçülü biçimde sınırladığına ve menfaat dengesini koruduğuna hükmetmiştir.
Çıkarma hakkı, ayrılma hakkı ve pay alım teklifiyle karıştırılabilir mi?
Üçü aynı ilkeye dayansa da farklı olaylara bağlıdır: yapısal işlemde ayrılma hakkı, kontrol değişikliğinde pay alım teklifi, çok yüksek oy oranına ulaşılmasında çıkarma ve satma hakkı uygulanır.
Sonuç
Ortaklıktan çıkarma ve satma hakkı, çok yüksek oranda hâkimiyet kurulmuş halka açık ortaklıklarda hâkim ortak ile azınlığın çıkarlarını dengeleyen, TTK m.208’i halka açık ortaklıklar bakımından devre dışı bırakan kendine özgü bir mekanizmadır. Eşik hesabı, adil bedel tespiti ve hak düşürücü sürelerin takibi, hem hâkim ortak hem de azınlık için doğrudan mali sonuç doğurur. Bu süreçte bir ortaklıktan çıkarma davası avukatı ile çalışmak, bedel itirazlarının ve sürelerin zamanında yönetilmesini sağlar. Konunun genel çerçevesi için bkz. halka açık ortaklık.
Bu makale Av. Fatih Sefer tarafından hazırlanmıştır.
Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu
Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul