Patent Zorunlu Lisans Sebepleri: Kamu Yararı ve Bağımlı Patent

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu bakımından patent zorunlu lisans sebepleri arasında kamu yararı, patent konularının bağımlılığı ve kanunda öngörülen diğer özel hâller bulunmaktadır. Zorunlu lisans, patent sahibinin rızası bulunmasa bile belirli şartlarla patent konusu buluşun kullanılmasına izin verilmesini sağlayan hukuki bir mekanizmadır. Ancak zorunlu lisans sebebinin ileri sürülmesi, tek başına kullanım hakkı doğurmaz. İlgili kanuni şartların gerçekleşmesi, yetkili merciin karar vermesi ve kullanımın kapsamı ile bedelinin belirlenmesi gerekir.

Özellikle sonraki tarihli bir patentin önceki patente bağımlı olması veya patent konusu buluşun kullanılmasında kamu yararı bulunması, patent sahibinin münhasır hakkı ile teknik ilerleme ve toplumsal ihtiyaçlar arasında denge kurulmasını gerektirir. Bu iki durum, aynı hukuki sonucu doğurabilmekle birlikte farklı maddi şartlara ve karar usullerine tabidir.

Zorunlu Lisans Nedir?

Zorunlu lisans, patent sahibinin sözleşmeyle izin vermediği belirli durumlarda, kanunun öngördüğü koşullarla üçüncü kişilere patent konusu buluşu kullanma yetkisi tanınmasıdır. Hukuki dayanağı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 129 ila 137. maddeleridir.

Zorunlu lisans verilmesiyle patent hakkı kendiliğinden sona ermez, patentin mülkiyeti lisans alana geçmez ve buluş herkesin serbestçe kullanabileceği bir teknolojiye dönüşmez. Patent sahibi hakkını korumaya devam eder; lisans alan ise yalnız kendisine tanınan kullanım yetkisinin sınırları içinde hareket edebilir.

Bu nedenle zorunlu lisans, patentin hükümsüz kılınmasından veya patent sahibinin hakkından vazgeçmesinden farklıdır. Aynı şekilde patent sahibinin iradesiyle kurulan patent lisans sözleşmesi ile zorunlu lisansın doğum şartları birbirinden ayrılır.

Patent Zorunlu Lisans Sebepleri Nelerdir?

SMK m.129/1, zorunlu lisans verilmesine dayanak oluşturabilecek hâlleri sınırlı olarak saymaktadır. Bunlardan herhangi birinin ileri sürülmesi yeterli değildir; ilgili sebebe özgü koşulların somut olayda karşılanması gerekir.

Bu sebepler aynı başlık altında düzenlenmekle birlikte yetkili merci, talep şartları ve ispat konusu bakımından farklılaşmaktadır. Özellikle kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans ile bağımlı patent nedeniyle zorunlu lisansın birbirinin yerine kullanılabilecek başvuru yolları olmadığı unutulmamalıdır.

Patent konusu buluşun kullanılmaması ise ayrı bir hukuki sebep olup patentin kullanılmaması nedeniyle zorunlu lisans kapsamında değerlendirilir. Kullanılmamaya ilişkin özel sürelerin kamu yararı ve bağımlı patent sebeplerine otomatik olarak uygulanması doğru değildir.

Bağımlı Patentte Zorunlu Lisans Hangi Şartlarda Verilir?

SMK m.131’e göre, sonraki tarihli patent konusu buluşun önceki patentten doğan haklara tecavüz edilmeksizin kullanılması mümkün değilse patentler arasında bağımlılık söz konusudur.

Bu durumda sonraki tarihli patentin sahibi, kendi buluşu patentle korunuyor olsa bile önceki patent sahibinin haklarını ihlal edecek şekilde buluşunu izinsiz kullanamaz. Sonraki patentin verilmiş olması, önceki patent karşısında kendiliğinden kullanım serbestliği sağlamaz.

Bağımlı Patent İçin Aranan Temel Koşullar

SMK m.131/2 uyarınca sonraki tarihli patent sahibinin zorunlu lisans talep edebilmesi için şu hususlar önem taşır:

1. Patentler arasında gerçek bir teknik bağımlılık bulunmalıdır. Sonraki buluşun önceki patent kapsamındaki haklara müdahale edilmeden kullanılamadığı ortaya konulmalıdır.
2. Önemli bir teknik ilerleme bulunmalıdır. Sonraki buluş, önceki patent konusu buluşa göre kayda değer bir teknik ilerleme göstermelidir.
3. Büyük ölçüde ekonomik yarar sağlanmalıdır. Kanun yalnız teknik farklılığı değil, önemli teknik ilerlemeye eşlik eden ekonomik yararı da aramaktadır.
4. Yasal talep şartlarına uyulmalıdır. SMK m.129/2 kapsamında, makul ticari şartlarla sözleşmeye dayalı lisans elde edilmeye çalışıldığını ve bunun makul sürede mümkün olmadığını gösteren kanıtlar sunulmalıdır.

Her teknik iyileştirme bağımlı patent nedeniyle zorunlu lisans verilmesini gerektirmez. Sonraki patentin yenilik veya buluş basamağı şartlarını karşılaması ile önceki patente göre büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli teknik ilerleme göstermesi, farklı hukuki değerlendirmelerdir.

Bağımlı Patente Örnek

Birinci şirketin belirli bir endüstriyel üretim yöntemini patentle koruduğu, ikinci şirketin ise bu yöntemin zorunlu teknik adımlarını kullanarak enerji tüketimini ve üretim maliyetini önemli ölçüde azaltan yeni bir yöntem geliştirdiği varsayılsın.

İkinci şirket kendi geliştirmesi için patent almış olabilir. Ancak yeni yöntemin uygulanması, ilk patentin koruma kapsamındaki unsurların kullanılmasını zorunlu kılıyorsa ikinci patent sahibi ilk patentin varlığını göz ardı edemez.

Bu durumda sonraki patent sahibi, teknik bağımlılığı ve SMK m.131/2’de aranan önemli teknik ilerleme ile ekonomik yararı ispatlayarak zorunlu lisans talep edebilir. Buna karşılık, ikinci yöntem önceki patentin koruma kapsamına girmeden uygulanabiliyorsa yalnız aynı teknik alanda bulunmaları zorunlu lisans için yeterli olmaz.

Teknik Bağımlılık Nasıl İspatlanır?

Bağımlılığın belirlenmesinde patentlerin yalnız başlıklarının, özetlerinin veya ticari kullanım alanlarının karşılaştırılması yeterli değildir. Özellikle patent istemlerinin kapsamı, teknik unsurlar ve ilgili üretim veya uygulama yöntemi incelenmelidir.

İncelemeye konu olabilecek deliller arasında patent tarifnameleri ve istemleri, teknik çizimler, üretim şemaları, deney sonuçları, maliyet analizleri, teknik raporlar ve gerektiğinde yerinde inceleme bulguları bulunur.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesinin 08.10.2025 tarihli, E.2023/646, K.2025/1421 sayılı kararında, patente tecavüz uyuşmazlığı kapsamında sonraki tarihli patentle korunan üretim usulünün önceki patente tecavüz edilmeksizin kullanılıp kullanılamayacağının teknik olarak incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir. Daire, bilirkişi raporuna yönelik itirazlar yeterince karşılanmadan karar verilmesini eksik inceleme olarak görerek ilk derece kararını kaldırmıştır.

Bu karar doğrudan zorunlu lisans verilmesine ilişkin bir hüküm değildir. Bununla birlikte SMK m.129 ve m.131 hükümlerinin uygulanmasında teknik bağımlılık ihtimalinin denetime elverişli bir bilirkişi incelemesiyle değerlendirilmesinin önemini göstermektedir.

Patent istemlerinin teknik olarak karşılaştırılması gerektiğinde patent istemleri ile ürün veya usulün bilirkişi tarafından karşılaştırılması konusundaki esaslar da önem taşır.

Önceki Patent Sahibi Karşılıklı Lisans İsteyebilir mi?

Evet. SMK m.131/2 uyarınca sonraki tarihli patent sahibine bağımlılık nedeniyle zorunlu lisans verilmişse önceki patent sahibi de sonraki patent konusu buluşu kullanmak için kendisine zorunlu lisans verilmesini talep edebilir.

Bu karşılıklı lisans imkânı, önceki patent sahibinin sonraki buluşu kendiliğinden kullanabileceği anlamına gelmez. İlgili kullanım yetkisinin hukuken tanınması gerekir.

Ayrıca SMK m.131/3 uyarınca bağımlılığı bulunan patentlerden birinin hükümsüzlüğü veya patent hakkının sona ermesi hâlinde bağımlılığa dayalı zorunlu lisans kararı da ortadan kalkar.

Kamu Yararı Nedeniyle Zorunlu Lisans Nasıl Verilir?

SMK m.132, kamu yararı nedeniyle zorunlu lisansı özel olarak düzenlemektedir. Bu hüküm, patent sahibinin münhasır hakkının belirli toplumsal ihtiyaçlar karşısında kanuni sınırlar içinde kullanılmasını sağlar.

Kanuna göre kamu sağlığı veya millî güvenlik bakımından patent konusu buluşun kullanılmaya başlanmasının, kullanımının artırılmasının, yaygınlaştırılmasının veya yararlı kullanım amacıyla geliştirilmesinin büyük önem taşıması zorunlu lisans değerlendirmesine dayanak olabilir.

Bunun yanında patent konusu buluşun hiç kullanılmamasının veya nitelik ya da nicelik bakımından yetersiz kullanılmasının ülkenin ekonomik veya teknolojik gelişimi açısından ciddi zararlara neden olması da kamu yararı kapsamında değerlendirilebilir.

Kamu Yararı Kararını Hangi Makam Verir?

SMK m.132/1 uyarınca kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans konusunda Cumhurbaşkanı karar verir.

Kanun iki farklı karar imkânı öngörmektedir:

• Kamu yararı bulunduğu gerekçesiyle zorunlu lisans verilmesine karar verilmesi.
• Patent sahibi buluşu kamu yararını karşılayacak yeterlikte kullanabilecekse buluşun şartlı olarak zorunlu lisans konusu yapılmasında kamu yararı bulunduğuna karar verilmesi.

İkinci ihtimal, patent sahibinin ilgili toplumsal ihtiyacı karşılayabilecek kapasitesinin de değerlendirmede önem taşıdığını gösterir. Kamu yararı ileri sürülmesi, her durumda üçüncü bir kişiye derhâl kullanım yetkisi verilmesini gerektirmez.

SMK m.132/2 gereğince patent başvurusunun veya buluşun kullanımının kamu sağlığı ya da millî güvenlik bakımından önem taşıdığı durumlarda, Millî Savunma Bakanlığının veya Sağlık Bakanlığının uygun görüşü alınarak ilgili bakanlık tarafından teklif yapılır.

Kamu Yararı Lisansı İnhisari Olabilir mi?

Evet. SMK m.132/3 ve m.133/1 hükümleri gereğince kamu yararı nedeniyle verilen zorunlu lisans inhisari nitelikte olabilir. Bu durum, zorunlu lisansların kural olarak inhisari olmamasının istisnasıdır.

Millî güvenlik açısından önemli olduğu gerekçesiyle verilen zorunlu lisans kararı, buluşun yalnız bir veya birkaç işletme tarafından kullanılmasıyla sınırlandırılabilir.

İnhisari nitelik, zorunlu lisansın kamu yararı gerekçesine dayanmasının otomatik sonucu değildir. Bu niteliğin somut kararın içeriği ve kamu yararının gerekleri çerçevesinde belirlenmesi gerekir.

Kamu Yararı Durumuna Örnek

Patentle korunan bir sağlık teknolojisinin belirli bir halk sağlığı ihtiyacının karşılanmasında önemli olduğu ve mevcut kullanım kapasitesinin bu ihtiyacı karşılamaya yeterli bulunmadığı varsayılsın.

Bu durumda teknolojinin sağlık bakımından önemi, mevcut üretim kapasitesi, ihtiyacın kapsamı, alternatif çözümler ve patent sahibinin kapasiteyi artırabilme imkânı değerlendirilerek SMK m.132 kapsamında kamu yararı kararı gündeme gelebilir.

Ancak yalnız ürünün önemli veya pahalı olması, kendiliğinden zorunlu lisans verilmesini gerektirmez. Kanunun aradığı kamu yararı koşullarının ve seçilen kullanım tedbirinin gerekliliğinin somut olgularla ortaya konulması gerekir.

Diğer Özel Zorunlu Lisans Sebepleri

Kamu Sağlığı İçin Eczacılık Ürünlerinin İhracatı

SMK m.129/1-ç, 6471 sayılı Kanunla katılması uygun bulunan TRIPS Değişiklik Protokolü’nde belirtilen şartların karşılanması hâlinde, başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünlerinin ihracatı için zorunlu lisans verilmesine imkân tanır.

Bu düzenleme, herhangi bir ilaç ürününün serbestçe ihraç edilmesine izin veren genel bir istisna değildir. Protokolün ilgili koşullarının karşılanması ve zorunlu lisans talebinin kanuni usule uygun şekilde değerlendirilmesi gerekir.

SMK m.129/9’daki esas olarak yurt içi pazara arz için lisans verilmesi kuralı bakımından da bu ihracat hâli özel olarak saklı tutulmuştur. Ayrıca bu tür lisanslarda bedel belirlenirken ticari olmayan ve insani amaçlar ile kullanımın ithalatçı ülke açısından ekonomik değeri dikkate alınır (SMK m.133/1).

Islahçı Hakkı ile Patent Arasındaki Bağımlılık

SMK m.129/1-d, ıslahçının önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştirememesi hâlini zorunlu lisans sebepleri arasında saymaktadır.

SMK m.129/8 uyarınca ilgili zorunlu lisans talebinde bulunan kişinin, hak sahibinden sözleşmeye dayalı lisans elde etmeye çalıştığını ancak sonuç alamadığını ve sonraki buluşun veya bitki çeşidinin önemli teknik ilerleme ile büyük ölçüde ekonomik yarar sağladığını ispatlaması gerekir.

Buna karşılık patent sahibinin önceki bir bitki çeşidine ilişkin ıslahçı hakkına müdahale etmeden patentini kullanamaması durumu SMK m.129/6 kapsamında değerlendirilir ve 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun hükümleri uygulanır.

SMK m.129/7, bu bağımlılık hâllerinde ilgili hak sahiplerinin makul şartlarda karşılıklı lisans talep edebilmesine de imkân tanımaktadır.

Rekabeti Engelleyici Kullanım Nedeniyle Zorunlu Lisans

SMK m.129/1-e, patent sahibinin patent kullanılırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunmasını zorunlu lisans sebebi olarak düzenlemektedir.

Bu bent kapsamında zorunlu lisans Rekabet Kurumundan talep edilir. Dolayısıyla bağımlı patent nedeniyle mahkemeye yapılan talep ile rekabeti sınırlayıcı faaliyetler nedeniyle başvurulan idari yol birbirinden ayrıdır.

Patent hakkının varlığı veya patent sahibinin rakiplerine lisans vermek istememesi, tek başına her durumda rekabet ihlali anlamına gelmez. Değerlendirme, somut piyasa koşulları, ilgili davranış ve rekabet üzerindeki etkiler dikkate alınarak yapılmalıdır.

Zorunlu Lisans Başvurusunda Hangi Deliller ve İşlemler Önemlidir?

Zorunlu lisans taleplerinde gerekli ispat, ileri sürülen kanuni sebebe göre değişir. Bağımlı patentte teknik karşılaştırma ve ekonomik yarar ön plandayken kamu yararında sağlık, güvenlik, üretim kapasitesi ve toplumsal ihtiyaca ilişkin bilgiler önem kazanabilir.

Başlıca Delil ve Belgeler

• Patent belgeleri: Başvuru ve tescil kayıtları, istemler, tarifnameler, çizimler ve koruma kapsamına ilişkin belgeler.
• Teknik bağımlılık delilleri: Önceki ve sonraki buluşun teknik unsurlarının karşılaştırıldığı raporlar, üretim süreci kayıtları ve deney sonuçları.
• Teknik ilerleme ve ekonomik yarar delilleri: Performans, verimlilik, maliyet ve benzeri ölçülebilir sonuçlara ilişkin karşılaştırmalı bilgiler.
• Lisans görüşmeleri: Patent sahibine sunulan lisans teklifleri, yazışmalar, görüşme kayıtları ve olumsuz cevaplar.
• Kamu yararına ilişkin belgeler: İhtiyaç ve kapasite değerlendirmeleri, ilgili kurumsal veriler ve kamu sağlığı veya millî güvenlik bakımından önem taşıyan somut bilgiler.
• Rekabetle ilgili belgeler: İlgili pazarın yapısı, teşebbüs davranışları ve rekabet üzerindeki etkilerin değerlendirilmesine elverişli kayıtlar.

Delillerin yalnız çok sayıda olması değil, kanunun aradığı şartlarla doğrudan ilişkili bulunması önemlidir. Örneğin sonraki patente ait teknik çizimler bağımlılık iddiasının incelenmesine yardımcı olsa da önemli ekonomik yararın ayrıca gösterilmesi gerekebilir.

Mahkemeden Zorunlu Lisans Talep Edildiğinde Süreç

SMK m.129/2 ve m.129/3, mahkeme önünde yürütülen zorunlu lisans talepleri için özel hükümler içermektedir.

1. Başvuran, ilgili zorunlu lisans sebebini ve bunu destekleyen delilleri sunar.
2. Kanunun aradığı durumlarda, patent sahibinden makul ticari şartlarla sözleşmeye dayalı lisans istendiği fakat makul süre içinde elde edilemediği kanıtlanır.
3. Mahkeme, talebi ve eklerini patent sahibine gecikmeksizin gönderir.
4. Patent sahibine, bildirim tarihinden itibaren bir ay içinde görüşlerini ve karşı delillerini sunma imkânı tanınır.
5. Mahkeme, varsa patent sahibinin görüşlerini talep sahibine tebliğ ederek kanunda öngörülen bir aylık süre içinde talebin reddine veya zorunlu lisans verilmesine karar verir. Kanun bu sürenin uzatılamayacağını belirtir.

Patent sahibi talebe itiraz etmemişse SMK m.129/3 uyarınca mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir.

SMK m.129/2’de, belirli eczacılık ürünü ihracatı taleplerindeki acil durumlar ve rekabeti sınırlayıcı faaliyetlere dayanan talepler bakımından sözleşmeye dayalı lisansı önceden isteme koşuluna istisna tanınmıştır. Islahçı hakkıyla bağımlılık hâllerindeki özel ispat koşulları ise m.129/8’de düzenlenmiştir.

Kamu yararı nedeniyle Cumhurbaşkanı tarafından yürütülen karar mekanizması, mahkemeye yapılan bu bireysel zorunlu lisans talebi usulüyle özdeş değildir.

Zorunlu Lisansın Kapsamı, Bedeli ve Sona Ermesi

Patent Sahibine Lisans Bedeli Ödenir mi?

Evet. Zorunlu lisans kural olarak bedelsiz bir kullanma yetkisi değildir. SMK m.133/1, lisansın süre, bedel ve kullanım alanı bakımından belirli şartlarla verilmesini öngörür. Mahkeme lisans bedelini belirlerken patentin ekonomik değerini dikkate alır.

SMK m.129/4 gereğince mahkemenin zorunlu lisans verdiği kararda lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alanın gösterdiği teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayacak önlemler belirtilir.

Dolayısıyla lisans alanın hangi teknolojiyi, hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde kullanabileceği açıkça belirlenmelidir.

Lisans Alanın Yetkileri Sınırsız mıdır?

Hayır. SMK m.133/2 uyarınca zorunlu lisans alanın kural olarak alt lisans verme ve patent konusu buluşu ithal etme hakkı yoktur.

Ancak kamu yararı nedeniyle verilen zorunlu lisansta, lisans alan kamu yararı gereği açıkça ithale yetkili kılınmışsa patent konusu ürün ithal edilebilir. Bu izin, ihtiyaçla sınırlı ve geçici süreli olmak zorundadır.

SMK m.134 uyarınca zorunlu lisans, lisansın kabul tarihinde mevcut olan ek patentleri de kapsar. Sonradan verilen ve aynı kullanım amacına hizmet eden ek patentlerin lisansa dâhil edilmesi ise kanunda belirtilen şartlarla mahkemeden istenebilir.

Zorunlu Lisans Başkasına Devredilebilir mi?

SMK m.135’e göre zorunlu lisansın devri, işletmeyle veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla birlikte yapılması hâlinde geçerlidir.

Patentlerin bağımlılığı nedeniyle verilen zorunlu lisans ise bağımlı patentle birlikte devredilir. Böylece zorunlu lisansın kendisini gerektiren teknik ve ekonomik bağdan ayrı biçimde devredilmesi sınırlandırılmıştır.

Zorunlu Lisansın Şartları Değiştirilebilir veya Lisans İptal Edilebilir mi?

SMK m.136, zorunlu lisansın verilmesinden sonra ortaya çıkan belirli gelişmeler nedeniyle bedel veya şartların değiştirilmesine imkân tanımaktadır.

Lisans alanın yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal etmesi ya da sürekli olarak yerine getirmemesi durumunda patent sahibi lisansın iptalini talep edebilir. Patent sahibinin tazminat hakları saklıdır.

Ayrıca zorunlu lisansın verilmesine neden olan koşulların sona ermesi ve bu koşulların yeniden gerçekleşmesi olasılığının ortadan kalkması hâlinde, talep üzerine mahkeme zorunlu lisansı iptal eder.

Bu nedenle zorunlu lisans kararı, patentin bütün koruma süresi boyunca değiştirilemez bir yararlanma yetkisi olarak değerlendirilmemelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Patent sahibi lisans vermeyi reddederse zorunlu lisans alınabilir mi?

Patent sahibinin lisans vermeyi reddetmesi tek başına yeterli değildir. SMK m.129’da sayılan zorunlu lisans sebeplerinden birinin ve o sebebe özgü şartların gerçekleşmesi gerekir. Kanunun aradığı hâllerde önceden lisans elde etme girişiminin sonuçsuz kaldığı da ispatlanmalıdır.

2. Sonraki tarihli patent sahibi önceki patenti izinsiz kullanabilir mi?

Hayır. Sonraki patentin verilmesi, önceki patentin sağladığı haklara müdahale etme yetkisi doğurmaz. SMK m.131 koşulları mevcutsa sonraki patent sahibi zorunlu lisans talep edebilir; ancak bu talep yapılmış olması da tek başına kullanım izni sağlamaz.

3. Bağımlı patentte yalnız teknik ilerleme yeterli midir?

Hayır. SMK m.131/2, önceki patente göre önemli bir teknik ilerlemeyle birlikte büyük ölçüde ekonomik yarar sağlanmasını arar. Ayrıca sonraki buluşun önceki patente tecavüz edilmeksizin kullanılamadığının belirlenmesi gerekir.

4. Kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans kararını mahkeme mi verir?

SMK m.132 kapsamında kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans verilmesine Cumhurbaşkanı karar verir. Bağımlı patent ve kanunda mahkemeye bırakılmış diğer zorunlu lisans talepleri farklı usullere tabidir.

5. Zorunlu lisans verilirse patent sahibinin hakkı sona erer mi?

Hayır. Zorunlu lisans patent hakkını devretmez veya ortadan kaldırmaz. Patent sahibi hakkını korumaya devam eder. Lisans alan ise yalnız kararın belirlediği kullanım yetkisinden yararlanır.

6. Kamu yararı nedeniyle verilen zorunlu lisansla ithalat yapılabilir mi?

Yalnız belirli şartlarla mümkündür. SMK m.133/2 gereğince zorunlu lisans alanın kural olarak ithalat hakkı bulunmaz. Kamu yararı nedeniyle verilen lisansta açıkça ithalat yetkisi tanınmışsa bu yetki ihtiyaca bağlı ve geçici süreli olarak kullanılabilir.

7. Zorunlu lisans kararı sonradan kaldırılabilir mi?

Evet. SMK m.136, lisans yükümlülüklerinin ciddi veya sürekli ihlali ile zorunlu lisansı gerektiren koşulların sona ermesi gibi durumlarda mahkemeden iptal talep edilmesine imkân tanır. Bağımlı patent bakımından SMK m.131/3’te ayrıca özel sona erme hükmü bulunmaktadır.

Sonuç

Patent zorunlu lisansı, patent sahibinin münhasır hakkını ortadan kaldıran genel bir serbest kullanım mekanizması değildir. SMK m.129 ila 137 hükümleri çerçevesinde belirli sebeplere, ispat koşullarına, yetkili merci kararına ve kullanım sınırlarına bağlı olarak uygulanır.

Bağımlı patentte esas mesele, sonraki buluşun önceki patente müdahale edilmeden kullanılıp kullanılamayacağı ve sonraki buluşun önemli teknik ilerleme ile büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayıp sağlamadığıdır. Kamu yararında ise sağlık, millî güvenlik, teknolojik veya ekonomik gelişim bakımından kanunda aranan ihtiyacın somut olarak ortaya konulması belirleyicidir.

Zorunlu lisans talebi değerlendirilirken hukuki sebebin doğru belirlenmesi, yetkili merciin tespit edilmesi, teknik ve ekonomik delillerin hazırlanması ve öngörülen kullanımın kapsamının belirlenmesi önem taşır. Patent lisansları, teknik bağımlılık ve patentten doğan haklara ilişkin uyuşmazlıklarda patent hukuku alanında hukuki danışmanlık ve dava takibi, somut olayın ilgili kanuni koşullar çerçevesinde değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer