Patent Kullanılmama Zorunlu Lisans: Şartlar, Süreler ve İspat

Patent hukukunda patent kullanılmama zorunlu lisans, patent sahibi veya yetkilendirdiği kişinin patent konusu buluşu kanuni süre içerisinde kullanmaması, kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunmaması ya da kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılamaması hâlinde mahkemeden talep edilebilen, kural olarak bedelli ve inhisari olmayan bir kullanım yetkisidir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 129 ve 130. maddelerinde düzenlenen bu yol, patent hakkını kendiliğinden sona erdirmez. Zorunlu lisans verilmesi için kanuni sürenin dolması, kullanılmama durumunun somut olarak değerlendirilmesi ve lisans talebine ilişkin usulün yerine getirilmesi gerekir.

Patentte Kullanma Zorunluluğu Nedir?

Patent, sahibine buluş üzerinde kanunla belirlenmiş münhasır haklar tanır. Bununla birlikte patent koruması, buluşun ekonomik ve teknik bakımdan değerlendirilmesiyle ilgili yükümlülüklerden tamamen bağımsız değildir.

SMK m.130/1 uyarınca patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi, patentle korunan buluşu kullanmak zorundadır. Kanun, kullanımın değerlendirilmesinde pazar şartlarının ve patent sahibinin kontrolü ile iradesi dışındaki koşulların dikkate alınmasını öngörür.

Bu nedenle patentin kullanılmadığı iddiası yalnızca patent sahibinin Türkiye’de üretim tesisi bulunmamasına veya belirli bir dönemde satış yapmamasına dayandırılamaz. Buluşun teknik niteliği, piyasaya sunuluş biçimi, yetkilendirilmiş kişilerin faaliyetleri, üretime hazırlık çalışmaları ve ulusal pazarın ihtiyaçları birlikte değerlendirilmelidir.

Kullanma zorunluluğunun temel sonucu, kanuni koşullar gerçekleştiğinde ilgili kişilerin patent sahibinin rızası bulunmasa bile mahkemeden zorunlu lisans talep edebilmesidir. Buna karşılık patentin kullanılmaması, tek başına patentin hükümsüzlüğü sonucunu doğurmaz.

Kullanılmama Nedeniyle Zorunlu Lisans Hangi Şartlarda Verilir?

SMK m.129/1-a, patent konusu buluşun 130. madde kapsamında kullanılmamasını zorunlu lisans sebeplerinden biri olarak düzenler. SMK m.130/2 ise bu sebebe dayanılabilecek durumları belirler.

1. Patent Konusu Buluşun Kullanılmaya Başlanmamış Olması

Kanuni bekleme süresi sona ermesine rağmen patentle korunan buluşun kullanılmaya başlanmamış olması zorunlu lisans talebine dayanak oluşturabilir.

Ancak kullanımın bulunup bulunmadığı değerlendirilirken yalnız patent sahibinin kendi faaliyetleri değil, onun yetkilendirdiği kişilerin buluştan yararlanması da incelenir. Örneğin patent konusu ürünün geçerli bir lisans ilişkisi çerçevesinde başka bir işletme tarafından üretilmesi ve piyasaya sunulması, kullanılmama iddiasının değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Belirleyici olan, herhangi bir ticari faaliyetin bulunması değil, yürürlükteki patentin koruma kapsamına giren buluşun gerçekten kullanılıp kullanılmadığıdır.

2. Kullanım İçin Ciddi ve Gerçek Girişimlerin Bulunmaması

SMK m.130/2, yalnız fiilen kullanılmama durumunu değil, kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmamasını da dikkate alır.

Bu ayrım özellikle üretim tesisinin kurulması, teknik uyarlamaların tamamlanması veya gerekli izinlerin alınması zaman gerektiren buluşlarda önemlidir.

Somut ve doğrulanabilir hazırlık faaliyetleri kapsamında üretim ekipmanlarının temini, pilot üretim, teknik testler, yatırım sözleşmeleri veya ruhsatlandırma çalışmaları değerlendirilebilir. Bununla birlikte yalnızca gelecekte üretim yapılacağının açıklanması, soyut ticari planlar veya içeriği belirsiz yazışmalar her durumda ciddi ve gerçek girişim olarak kabul edilemez.

Hazırlık faaliyetlerinin niteliği, sürekliliği, teknik uygulanabilirliği ve buluşun kullanılmasıyla bağlantısı somut olayda araştırılır.

3. Kullanımın Ulusal Pazar İhtiyacını Karşılamaması

Patent konusu buluş kullanılıyor olsa bile mevcut kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde bulunmaması zorunlu lisans talebine konu olabilir.

Bu durumda yalnız kullanılıp kullanılmadığı değil, kullanımın kapsamı ve ilgili piyasadaki ihtiyacı karşılama yeterliliği değerlendirilir. İnceleme bakımından şu hususlar önem taşıyabilir:

• Patent konusu ürünün veya usulün ilgili piyasadaki kullanım alanı.
• Mevcut üretim, tedarik veya kullanım kapasitesi.
• Ulusal pazardaki talebin niteliği ve miktarı.
• Patent sahibi veya yetkilendirdiği kişilerin fiilî faaliyetleri.
• Arz yetersizliği iddiasının objektif pazar verileriyle desteklenip desteklenmediği.
• Pazar şartları ile patent sahibinin kontrolü dışındaki engeller.

Üretim miktarının düşük olması tek başına zorunlu lisans verilmesini gerektirmez. Kanundaki değerlendirme, mevcut kullanım ile somut ulusal pazar ihtiyacı arasındaki ilişkinin incelenmesini gerektirir.

4. Kullanıma Üç Yıldan Fazla Ara Verilmesi

SMK m.130/2, patent konusu buluşun kullanımına haklı bir neden olmaksızın aralıksız olarak üç yıldan fazla ara verilmesi durumunda da kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans hükümlerinin uygulanabileceğini düzenler.

Bu ihtimal, buluşun başlangıçta kullanıldığı ancak daha sonra kullanımın durduğu durumlara ilişkindir. İlk kullanıma başlama süresi ile sonradan gerçekleşen kesintinin birbirinden ayrılması gerekir.

Üretimin geçici olarak azaltılması, faaliyetlerin yeniden yapılandırılması veya olağan bakım süreçleri, buluşun kullanımına aralıksız üç yıldan fazla ara verildiğini kendiliğinden göstermez. Kesintinin niteliği, süresi ve haklı nedeni ayrıca incelenmelidir.

Zorunlu Lisans Talebi İçin Üç ve Dört Yıllık Süre Nasıl Hesaplanır?

SMK m.130/2 uyarınca kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans talebi için iki ayrı başlangıç tarihine bağlı süre öngörülmüştür:

• Patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl.
• Patent başvurusu tarihinden itibaren dört yıl.

Bu sürelerden hangisi daha geç sona eriyorsa zorunlu lisans talebi bakımından o sürenin bitimi esas alınır. Süreler birbirine eklenmez ve yalnızca patent başvurusundan itibaren dört yılın dolması her durumda yeterli değildir.

Süre Hesaplama Örneği

Bir patent başvurusunun 1 Ocak 2021 tarihinde yapıldığını, patentin verilmesi kararının ise 1 Temmuz 2024 tarihinde Bültende yayımlandığını varsayalım.

• Başvuru tarihinden itibaren dört yıllık süre 1 Ocak 2025 tarihinde tamamlanır.
• Patent verilmesi kararının yayımından itibaren üç yıllık süre 1 Temmuz 2027 tarihinde tamamlanır.

İkinci süre daha geç sona erdiğinden, bu örnekte SMK m.130/2 kapsamındaki ilk kullanılmama iddiasına dayalı zorunlu lisans talebi bakımından 1 Temmuz 2027 tarihi esas alınır. Bununla birlikte sürenin dolması tek başına zorunlu lisans hakkı doğurmaz. Talep tarihindeki kullanım durumu ve diğer kanuni koşullar ayrıca değerlendirilir.

Patent hakkının genel koruma süresi ve sona ermesi, patent koruma süresi kapsamında ayrıca incelenmelidir.

Patentin Kullanılmaması Hangi Durumlarda Haklı Görülebilir?

Patent sahibinin buluşu kullanmamasının nedenleri zorunlu lisans değerlendirmesinde önem taşır. SMK m.130/1, pazar şartları ile patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki koşulların göz önüne alınmasını emreder.

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.117/7, objektif nitelik taşıyan ruhsatlandırma, standartlara uygunluk ve farklı alanlarda yeni uygulamaların yapılmasına ihtiyaç duyulması gibi teknik, ekonomik veya hukuki sebepleri haklı kullanamama nedenleri arasında düzenler.

Bu çerçevede aşağıdaki durumlar, nitelikleri ve somut buluşa etkileri kanıtlanmak koşuluyla değerlendirilebilir:

• Patent konusu ürünün piyasaya sunulması için gereken ruhsat veya iznin objektif nedenlerle henüz alınamamış olması.
• Zorunlu teknik standartlara uygunluk çalışmalarının buluşun kullanılmasını engelleyecek nitelikte olması.
• Buluşun uygulanmasını etkileyen ve patent sahibinin kontrolü dışındaki teknik engeller.
• İlgili pazardaki nesnel şartların buluşun kullanılmasını engelleyecek ağırlıkta olması.

Her ruhsat gecikmesi, yatırım güçlüğü veya ticari başarısızlık kendiliğinden haklı neden oluşturmaz. Engel ile kullanılmama arasındaki nedensellik bağı ve engelin patent sahibinin kontrolü dışında bulunup bulunmadığı araştırılır.

Örneğin gerekli izin için hiçbir başvuru yapılmamış olması ile zamanında ve eksiksiz başvuru yapıldığı hâlde patent sahibinin kontrolü dışındaki nedenlerle sonuç alınamaması aynı şekilde değerlendirilemez.

Patent Kullanım Bildirimi ve Kullanılmamanın İspatı

TÜRKPATENT’e Kullanım Bildirimi Yapılması

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.117/8 uyarınca patentin kullanıldığına veya kullanılamadığına ilişkin beyan, ilgili süre içinde Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur; sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır. Süresi içinde kullanıldığına ilişkin bildirim yapılmayan patentler de Bültende yayımlanır.

Ancak kullanım bildirimi ile zorunlu lisans talebinin yargısal değerlendirmesi birbirinden farklı işlemlerdir.

Kullanım bildiriminin bulunmaması, patentin kendiliğinden hükümsüz olduğu veya otomatik olarak zorunlu lisans verileceği anlamına gelmez. Aynı şekilde patent sahibinin kullanım beyanında bulunması da gerçek kullanımın her koşulda kesin olarak ispatlandığı anlamını taşımaz.

Uyuşmazlıkta sicil bilgileri ve bildirimler diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

Kullanılmama İddiasında Hangi Deliller Önemlidir?

Zorunlu lisans talep edenin, dayandığı kullanılmama veya yetersiz kullanım olgularını somutlaştırması gerekir. Patent sahibi ise kullanıma, ciddi hazırlıklara veya haklı nedenlere ilişkin savunmasını ilgili belgelerle destekleyebilir.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 190. maddesindeki genel ispat yükü ilkesi ve 194. maddesindeki somutlaştırma yükümlülüğü bu değerlendirmede önem taşır. İspat yükünün uygulanmasında, tarafların hangi vakıadan lehlerine sonuç çıkardıkları ve delillerin kimin erişiminde bulunduğu dikkate alınır.

Somut olayın özelliğine göre şu belgeler incelenebilir:

• Patent sicili ve patentin verilmesine ilişkin Bülten kayıtları.
• Patentin kullanımına veya kullanılamamasına ilişkin bildirimler.
• Patent sahibi ile üçüncü kişiler arasındaki lisans sözleşmeleri.
• Üretim ve satış kayıtları, faturalar, teslim ve sevkiyat belgeleri.
• Üretim kapasitesini ve fiilî üretimi gösteren teknik belgeler.
• Pilot üretim, teknik test, yatırım ve makine-teçhizat teminine ilişkin kayıtlar.
• Ruhsatlandırma başvuruları, idari yazışmalar ve teknik uygunluk belgeleri.
• Pazar ihtiyacı, tedarik durumu ve mevcut arz miktarına ilişkin veriler.
• Taraflar arasındaki lisans teklifi, müzakere ve cevap yazışmaları.

Patent konusu buluşun hangi ürün veya usulde somutlaştığı teknik olarak belirlenmelidir. Bir ürünün üretilmesi veya satılması, o ürünün ilgili patentin istemleri kapsamında olduğunu tek başına göstermez.

Gerekli durumlarda teknik bilirkişi incelemesiyle patent istemleri, üretim yöntemi, fiilî faaliyetler ve pazar verileri arasında bağlantı kurulması gerekir. Özellikle yetersiz kullanım iddiasında, üretim miktarının ilgili pazar ihtiyacıyla karşılaştırılması önemlidir.

Kullanılmama Nedeniyle Zorunlu Lisans Nasıl Talep Edilir?

SMK m.129/2 uyarınca kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans mahkemeden talep edilir. Talebin değerlendirilmesinde patent sahibinden önceden sözleşmeye dayalı lisans istenmiş olması ve yargılama sırasında sunulan deliller önem taşır.

Önce Patent Sahibinden Lisans İstenmesi

SMK m.129/2, uygulanabilir istisnalar dışında zorunlu lisans talep eden kişinin, patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istemesine rağmen makul süre içinde lisans alamadığına ilişkin kanıtı talebine eklemesini öngörür.

Kullanılmama gerekçesiyle yapılacak olağan zorunlu lisans talebinde bu ön girişimin belgelenmesi gerekir.

Lisans teklifinde kullanılmak istenen patentin, öngörülen faaliyet kapsamının, kullanım süresinin ve önerilen ticari şartların belirlenebilir olması uyuşmazlığın değerlendirilmesini kolaylaştırır.

Patent sahibinin teklifi açıkça reddetmesi veya makul süre içinde sonuç alınamaması, yapılan başvurular ve cevaplarla ortaya konulabilir. Bununla birlikte yalnızca lisans görüşmelerinin başarısız olması, kullanılmama koşulunun ayrıca ispat edilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.

Tarafların karşılıklı anlaşmayla lisans kurmaları hâlinde uygulanacak esaslar, patent lisans sözleşmesi başlığı altında ayrıca değerlendirilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

SMK m.129/2 ve m.156 birlikte değerlendirildiğinde, kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans talepleri fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinin görev alanındadır. Bu konuda özel ihtisas mahkemesinin bulunmadığı yerlerde, belirlenen görev ve yargı çevresi kuralları uyarınca asliye hukuk mahkemeleri görev yapar.

Patent sahibine karşı yöneltilen talepte yer bakımından yetki, SMK m.156’nın ilgili hükümleri çerçevesinde belirlenir. Patent sahibinin yerleşim yeri ve kanunda öngörülen özel durumlar değerlendirilmelidir.

Mahkemenin İncelemesi ve Patent Sahibinin Savunması

SMK m.129/2-3, zorunlu lisans talebinin değerlendirilmesine ilişkin özel bir usul öngörür:

1. Zorunlu lisans talebi, dayanakları ve gerekli belgeleriyle mahkemeye sunulur.
2. Mahkeme, talebin ve ekli belgelerin birer suretini patent sahibine gecikmeksizin gönderir.
3. Patent sahibine, delilleriyle birlikte görüşlerini sunması için bildirim tarihinden itibaren bir ay süre verilir.
4. Mahkeme, patent sahibinin varsa görüşlerini talep edene tebliğ eder ve kanunda belirtilen bir aylık süre içinde talebin reddine veya zorunlu lisans verilmesine karar verir. Kanun bu sürenin uzatılamayacağını düzenler.

Patent sahibinin zorunlu lisans talebine itiraz etmemesi durumunda SMK m.129/3, mahkemenin gecikmeksizin zorunlu lisansa karar vermesini öngörür.

Patent sahibi, kullanımın mevcut olduğunu, ciddi ve gerçek kullanım girişimlerinde bulunduğunu, kullanılmamanın haklı nedenlere dayandığını veya kanuni sürenin henüz dolmadığını ileri sürebilir.

Talep eden taraf ise bu savunmalar karşısında kullanımın gerçekliğini, kapsamını ve ulusal pazar ihtiyacını karşılayıp karşılamadığını tartışabilir.

Mahkeme Zorunlu Lisans Verirse Ne Olur?

Mahkemenin zorunlu lisans kararı, patentin mülkiyetini lisans alana devretmez. Patent sahibi hak sahibi olarak kalır; lisans alan, mahkeme kararında belirlenen koşullarla patent konusu buluştan yararlanma yetkisi elde eder.

SMK m.129/4 uyarınca zorunlu lisans kararında şu hususlar belirtilir:

• Lisansın kapsamı.
• Lisans bedeli.
• Lisansın süresi.
• Lisans alan tarafından gösterilen teminat.
• Buluşun kullanımına başlanacak zaman.
• Patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlamaya yönelik önlemler.

Zorunlu Lisans Ücretsiz midir?

Hayır. Kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans, patentin herkes tarafından bedelsiz kullanılabilmesi sonucunu doğurmaz.

SMK m.133/1 uyarınca zorunlu lisansın bedeli belirlenirken patentin ekonomik değeri dikkate alınır. Lisansın süresi, kullanım alanı ve kapsamı da kararın koşulları bakımından önem taşır.

Kanun, kullanılmama nedeniyle verilen bütün zorunlu lisanslar için tek ve sabit bir bedel oranı belirlemez. Bu nedenle lisans bedelinin somut olayın ekonomik ve teknik özellikleri değerlendirilerek kararlaştırılması gerekir.

Zorunlu Lisans Tek Kullanıcıya mı Verilir?

SMK m.133/1 gereğince zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir. Kullanılmama nedeniyle verilen zorunlu lisans, lisans alanı patentin tek kullanıcısı hâline getirmez.

Patent sahibi, hakkını korumaya devam eder ve kanuni sınırlar içinde buluşu kendisi de kullanabilir. Zorunlu lisansın varlığı, aynı patent bakımından diğer hukuka uygun kullanım ilişkilerinin kurulmasını kendiliğinden engellemez.

SMK m.129/9 uyarınca bu tür zorunlu lisanslar esas olarak yurt içi pazara arz amacıyla verilir.

Zorunlu Lisans Devredilebilir mi veya Alt Lisans Verilebilir mi?

SMK m.133/2, zorunlu lisans alanın alt lisans verme ve patent konusunu ithal etme hakkının bulunmadığını düzenler. İthale ilişkin kanuni istisna, kamu yararı nedeniyle verilen ve açıkça ithal yetkisi tanınan zorunlu lisanslara ilişkindir.

SMK m.135/1 uyarınca zorunlu lisansın devrinin geçerli olabilmesi, işletmeyle veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla birlikte devredilmesine bağlıdır.

Dolayısıyla mahkeme kararına dayalı kullanım yetkisi, lisans alan tarafından serbestçe üçüncü kişilere kullandırılabilecek bağımsız bir hak olarak değerlendirilmemelidir.

Zorunlu Lisans Kararına Karşı Kanun Yoluna Başvurulabilir mi?

SMK m.129/5, mahkeme kararına karşı kanun yollarına başvurulduğunda patent sahibinin zorunlu lisans uygulamasının durdurulması için sunduğu delillerin mahkemece yeterli görülmesi hâlinde buluşun kullanımının kararın kesinleşmesine kadar ertelenebileceğini düzenler.

Bu nedenle kanun yoluna başvurulması ile zorunlu lisans uygulamasının ertelenmesi aynı şey değildir. Erteleme için kanunda öngörülen koşulların mahkemece değerlendirilmesi gerekir.

Zorunlu Lisans Sonradan Değiştirilebilir veya İptal Edilebilir mi?

Zorunlu lisans, koşulları belirlenen bir kullanım yetkisidir. Bu koşulların her durumda değişmeden devam edeceği kabul edilemez.

SMK m.136’ya göre:

• Sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylara dayanılarak lisans bedelinde veya koşullarında değişiklik istenebilir.
• Lisans alanın yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal etmesi veya sürekli yerine getirmemesi hâlinde, patent sahibinin talebi üzerine lisans mahkemece iptal edilebilir.
• Zorunlu lisans verilmesine neden olan şartların sona ermesi ve tekrarlanma olasılığının ortadan kalkması hâlinde, talep üzerine mahkeme lisansı iptal eder.

Lisansın iptali ile patentin hükümsüzlüğü birbirinden farklı hukuki sonuçlardır. Zorunlu lisansın sona ermesi, patent hakkının da sona erdiği anlamına gelmez.

Kullanılmama Nedeniyle Zorunlu Lisansa Örnek

Bir şirketin, belirli bir endüstriyel filtrasyon sistemine ilişkin patente sahip olduğunu varsayalım. Patent verilmesi kararının yayımlanmasından itibaren üç yıllık ve patent başvurusundan itibaren dört yıllık sürelerden geç sona ereni tamamlanmış olsun.

Şirket, patent konusu filtrasyon sistemini üretmemiş, yetkilendirdiği kişiler aracılığıyla kullandırmamış ve teknik uygulama için somut bir hazırlık faaliyeti de yürütmemiş olabilir.

Bu teknolojiyi üretmek isteyen başka bir işletme, patent sahibine makul ticari şartlar içeren bir lisans teklifi sunmuş ancak makul süre içinde sonuç alamamış olabilir.

Böyle bir durumda işletme, kullanılmama gerekçesine dayanarak mahkemeden zorunlu lisans talep edebilir. Ancak şu hususlar yine de incelenmelidir:

• Patentin koruma kapsamının talep edilen kullanımla örtüşüp örtüşmediği.
• Kanuni bekleme süresinin dolup dolmadığı.
• Patent sahibi veya yetkilendirdiği kişi tarafından kullanım gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği.
• Ciddi ve gerçek kullanım girişimlerinin bulunup bulunmadığı.
• Patent sahibinin kullanamamaya ilişkin haklı neden ileri sürüp sürmediği.
• Sözleşmeye dayalı lisans elde etmek için gerekli ön girişimin yapılıp yapılmadığı.
• Lisansın kapsamı, bedeli ve etkili kullanım koşullarının nasıl belirleneceği.

Patent sahibinin üretime ilişkin ciddi hazırlıkları veya kontrolü dışındaki hukuki engelleri belgelendirmesi, talebin değerlendirilmesini etkileyebilir. Bu nedenle kullanılmama iddiasının sonucu, yalnız belirli bir tarihte satış yapılmamış olmasına bağlanamaz.

Kullanılmama Nedeniyle Zorunlu Lisans ile Diğer Zorunlu Lisans Sebepleri Aynı mıdır?

Hayır. SMK m.129, kullanılmama dışında da zorunlu lisans sebepleri düzenler. Bunlar arasında patent konularının bağımlılığı, kamu yararı, belirli kamu sağlığı ihtiyaçlarına yönelik ihracat ve rekabeti sınırlayıcı davranışlar gibi farklı hukuki durumlar bulunur.

Bu sebeplerin başvuru makamı, değerlendirme ölçütleri ve uygulanacak koşulları aynı değildir. Kullanılmama sebebi, SMK m.130’daki süre ve kullanım ölçütleriyle sınırlı olarak değerlendirilmelidir.

Özellikle kamu yararı ve patent konularının bağımlılığına ilişkin hükümler, kamu yararı ve bağımlı patentte zorunlu lisans konusunda ayrıca ele alınmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Kullanılmayan Patent Otomatik Olarak İptal Edilir mi?

Hayır. Patentin kullanılmaması, 6769 sayılı Kanun kapsamında otomatik hükümsüzlük veya hak kaybı sebebi değildir. Kanuni koşulların bulunması hâlinde kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans talep edilebilir. Patent hakkının yıllık ücretlerin ödenmemesi nedeniyle sona ermesi ise patent yıllık ücretleri ve telafi işlemleri kapsamında ayrı bir hukuki meseledir.

2. Patent Başvurusundan İtibaren Dört Yıl Geçmesi Yeterli midir?

Her durumda yeterli değildir. Patent verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıllık süre ile başvuru tarihinden itibaren dört yıllık süre karşılaştırılır. Daha geç sona eren süre esas alınır. Sürenin dolmasından sonra da kullanılmama koşullarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

3. Patent Sahibinin Lisans Verdiği Kişinin Üretim Yapması Kullanım Sayılır mı?

Evet, patent sahibinin yetkilendirdiği kişinin patentle korunan buluşu gerçekten kullanması, SMK m.130/1 kapsamında kullanımın değerlendirilmesinde dikkate alınır. Ancak lisans sözleşmesinin yalnızca imzalanmış olması, buluşun fiilen kullanıldığını veya ciddi kullanım girişimlerinin gerçekleştirildiğini her durumda kanıtlamaz.

4. Patent İçin Kullanım Bildirimi Yapılmamışsa Zorunlu Lisans Kesinleşir mi?

Hayır. Kullanım bildiriminin bulunmaması, zorunlu lisansın kendiliğinden doğmasına yol açmaz. Patent sicili, tarafların beyanları, kullanım belgeleri, haklı nedenler ve diğer kanuni koşullar mahkeme tarafından değerlendirilir.

5. Zorunlu Lisans Alan Kişi Patent Sahibine Bedel Öder mi?

Evet. Kullanılmama nedeniyle verilen zorunlu lisans kural olarak bedellidir. SMK m.133/1 uyarınca bedel belirlenirken patentin ekonomik değeri dikkate alınır. Lisansın süresi ve kullanım alanı gibi koşullar da kararda düzenlenir.

6. Zorunlu Lisans Talep Eden Kişi Mahkeme Kararından Önce Patenti Kullanabilir mi?

Yalnızca zorunlu lisans başvurusunda bulunulması, talep edene patent konusu buluşu izinsiz kullanma yetkisi sağlamaz. Patent sahibinden alınmış geçerli bir izin veya kanuni başka bir kullanım istisnası bulunmadıkça, patentten doğan haklar dikkate alınmalıdır. Mahkeme kararına dayalı kullanım yetkisi, kararın kapsamı ve uygulanabilirliği çerçevesinde değerlendirilir.

7. Patentte Kullanılmama ile Markada Kullanılmama Aynı Sonucu mu Doğurur?

Hayır. Patentte kullanılmama belirli koşullarda zorunlu lisans talebine yol açabilirken, markanın kullanılmaması marka hukukuna özgü koşullar altında iptal sebebi olabilir. İki hakkın kullanılmama rejimi birbirinden farklıdır. Marka bakımından ayrıntılı açıklama için markanın kullanılmaması nedeniyle iptali konusu incelenebilir.

Sonuç

Patentin kullanılmaması nedeniyle zorunlu lisans, patent sahibinin hakkını ortadan kaldırmadan, kanuni koşullarda başka bir kişiye patent konusu buluşu kullanma yetkisi verilmesini sağlayan istisnai bir mekanizmadır. SMK m.129 ve 130 uyarınca özellikle üç ve dört yıllık sürelerden geç sona erenin tamamlanması, talep tarihindeki kullanım durumu, ciddi ve gerçek kullanım girişimleri, ulusal pazar ihtiyacı ve haklı kullanamama nedenleri değerlendirilmelidir.

Zorunlu lisans talebinin başarıya ulaşması, yalnız patentin kullanılmadığının ileri sürülmesine bağlı değildir. Talep öncesindeki lisans girişiminin belgelenmesi, patentin teknik kapsamının belirlenmesi, kullanım verilerinin incelenmesi ve lisansın ekonomik koşullarının somutlaştırılması gerekir. Patent sahibi de kullanım faaliyetlerini, ciddi hazırlıklarını veya haklı nedenlerini uygun delillerle ortaya koyabilir.

Patentin kullanılmaması, kullanım bildiriminin bulunmaması veya üretimin düşük düzeyde kalması tek başına patentin hükümsüzlüğü anlamına gelmez. Zorunlu lisansın koşulları, lisans bedeli ve uygulanma sınırları somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Bu kapsamda patent sahiplerinin ve lisans talep edenlerin hakları ile başvuru seçenekleri için patent uyuşmazlıklarında hukuki danışmanlık ve dava desteği çerçevesinde değerlendirme yapılabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer