CMK Madde 91, yakalanan kişinin gözaltına alınmasının şartlarını, gözaltı sürelerini, sürelerin uzatılmasını ve bu işlemlere karşı hâkim denetimini düzenler. Gözaltı, soruşturmanın gerektirdiği durumlarda başvurulabilen, süreyle sınırlı bir koruma tedbiridir.
Gözaltı
Madde 91 – (1) Yukarıdaki maddeye göre yakalanan kişi, Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. (Değişik ikinci cümle: 25/5/2005 – 5353/8 md.) Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez.(Ek cümle: 25/5/2005 – 5353/8 md.) Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre oniki saatten fazla olamaz.
(2) Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.
(3) Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle; Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. Gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.
(4) (Ek: 27/3/2015-6638/13 md.) Suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla; kişi hakkında aşağıdaki bentlerde belirtilen suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından yirmi dört saate kadar, şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltına alınma kararı verilebilir. Gözaltına alma nedeninin ortadan kalkması hâlinde veya işlemlerin tamamlanması üzerine derhâl ve her hâlde en geç yukarıda belirtilen sürelerin sonunda Cumhuriyet savcısına, yapılan işlemler hakkında bilgi verilerek talimatı doğrultusunda hareket edilir. Kişi serbest bırakılmazsa yukarıdaki fıkralara göre işlem yapılır. Ancak kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu fıkra kapsamında kolluk tarafından gözaltına alınan kişiler hakkında da gözaltına ilişkin hükümler uygulanır.
a) Toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar.
b) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
- Kasten öldürme (madde 81, 82), taksirle öldürme (madde 85),
- Kasten yaralama (madde 86, 87),
- Cinsel saldırı (madde 102),
- Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
- Hırsızlık (madde 141, 142),
- Yağma (madde 148, 149),
- Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
- Bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma (madde 195),
- Fuhuş (madde 227),
- Kötü muamele (madde 232),
c) 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununda yer alan suçlar.
d) 6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun 33 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen suçlar.
e) 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanununa dayanılarak ilan edilen sokağa çıkma yasağını ihlal etme.
f) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 3 üncü maddesinde belirtilen suçlar.
(5) Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı, yakalanan kişi, müdafii veya kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmidört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın veya gözaltına alma veya gözaltı süresini uzatmanın yerinde olduğu kanısına varılırsa başvuru reddedilir ya da yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına karar verilir.
(6) Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalama işlemi uygulanamaz.
(7) Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Sorguda müdafii de hazır bulunur.
CMK 91 Gerekçesi ve Hukuki Açıklama
Gözaltı koşulları: Yakalamanın ardından kişinin kendiliğinden gözaltında tutulması mümkün değildir. Cumhuriyet savcılığının serbest bırakmaması, tedbirin soruşturma bakımından zorunlu olması ve suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması gerekir. CMK 91/2’deki “somut deliller” şartı, 6526 sayılı Kanun’la 2014 yılında getirilmiştir.
Normal süre: Kural olarak süre, gözaltı kararı veya kolluğa götürülme saatinde değil, fiilî yakalama anında başlar ve yirmidört saati geçemez. En yakın hâkim veya mahkemeye sevk için gerçekten zorunlu olan süre ayrıca değerlendirilir; bu süre oniki saatten fazla olamaz ve kendiliğinden kullanılabilecek ek gözaltı süresi değildir.
Toplu suçlarda uzatma: CMK 2/1-k anlamında en az üç kişinin işlediği suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu bulunuyorsa Cumhuriyet savcısı yazılı emirle süreyi her defasında en fazla bir gün olmak üzere üç gün daha uzatabilir. Uzatma emrinin kişiye derhâl tebliği gerekir; toplu suç niteliği tek başına otomatik uzatma sağlamaz.
Belirlenmiş kolluk amirinin yetkisi: Dördüncü fıkra, yalnız suçüstü hâllerinde ve maddede sınırlı sayılan suçlarda uygulanır. Mülki amirlerce belirlenen kolluk amiri, kural olarak yirmidört saate, maddede tarif edilen toplumsal olaylar sırasında veya toplu işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar karar verebilir. Sebep ortadan kalktığında ya da işlemler bittiğinde derhâl savcıya bilgi verilir; kişi serbest bırakılmazsa ilk üç fıkradaki usule göre hareket edilir. Bu özel düzenlemede hâkim önüne çıkarma sınırı kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gündür.
Hâkim denetimi ve yeniden yakalama: Beşinci fıkrada sayılan kişiler, yakalama ve savcının yazılı gözaltı veya uzatma emrine karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim başvuruyu en geç yirmidört saatte sonuçlandırır. Süre sonunda serbest bırakılan kişinin aynı fiilden yeniden yakalanması için hem yeni ve yeterli delil hem Cumhuriyet savcısı kararı gerekir. Serbest bırakılmayan kişi süresi içinde hâkim önünde müdafii hazırken sorgulanır.
Gözaltının somut gerekçesinin, süresinin ve başvuru hakkının incelenmesinde gözaltı işlemlerinde müdafi yardımı önem taşır.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun diğer hükümlerini CMK tam metni sayfasında inceleyebilirsiniz.
Seçilmiş Yargıtay Kararları
Yargıtay 14. Ceza Dairesi, 15.05.2013, E. 2011/15412, K. 2013/6043
(Kapatılan)14. Ceza Dairesi 2011/15412 E. , 2013/6043 K.
“İçtihat Metni”
Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçundan sanıklar … ile …’ün yapılan yargılamaları sonunda; atılı suçtan (2’şer kez) mahkûmiyetlerine dair … Asliye Ceza Mahkemesinden verilen 14.01.2009 gün ve 2007/28 Esas, 2009/1 Karar sayılı hükümlerin süresi içinde Yargıtayca incelenmesi sanıklar müdafii tarafından istenilmiş olduğundan dava evrakı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığından tebliğname ile Daireye gönderilmekle incelendi; Hükmedilen ceza miktarları nazara alınarak sanıklar müdafiin duruşmalı inceleme talebinin 5320 sayılı Kanunun 8/1. maddesi gözetilerek CMUK.nın 318. maddesi gereğince REDDİYLE, incelemenin duruşmasız yapılmasına karar verilmekle gereği düşünüldü: Olay günü … İlçe Emniyet Amirliğinde polis memuru olarak görev yapan sanıklar… ile…’in, yanlarında polis memuru tanıklar … ve … olduğu halde araçla devriye gezdikleri sırada lise yanındaki çeşmenin başında tanıklar…ve…la beraber oturmakta olan mağdurlar … ile …’ı görmeleri üzerine yanlarında durdukları ve valilik talimatı uyarınca okul yanından uzaklaşmalarını aksi takdirde 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’na göre idari para cezası uygulayacağını söyleyen sanık …’e mağdur …’un “okul var diye mi yasak” şeklinde cevap vermesi üzerine araçtan inen sanıklardan…’in [adı gizlendi]’u, diğer sanık …’in ise sigara içen mağdur …’ı yanına çağırıp tartışmaya başlamalarının ardından her iki sanığın ortada adlî bir soruşturma yapılmasını gerektirir nitelikte işlenmiş bir suç bulunmadığı halde mağdurlar … ile [adı gizlendi]’u enselerinden tutup ekip aracına bindirerek polis merkezi amirliğine götürmek üzere olay yerinden ayrılmaları ile başlayıp yol boyunca küfredip yumruklayarak amirlik binasına getirdikleri, mağdurları Nöbetçi Cumhuriyet Savcısına ivedi şekilde bilgi verip herhangi bir gözaltı talimatı almaksızın ve nezarethane defterine kaydetmeksizin doğrudan nezarethaneye indirerek fiilen alıkoyup bu suretle dirençlerini kırdıkları, mağdurları tehdit edip sırayla adiyen darp ettikten sonra herhangi bir adli bir soruşturma işlemi de yapmaksızın amirlik binasından göndermeleriyle sonuçlanan ve çıkışta doğrudan adliyeye giderek Nöbetçi Cumhuriyet Savcısına başvurup sanıklardan şikâyetçi olan mağdurların ifadelerinin alınarak basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek derecede hafif şekilde yaralandıklarına ilişkin kesin doktor raporlarının da aldırılmasıyla yürütülen adli soruşturma neticesinde; haklarında anılan eylemlerinden dolayı kamu davası açılan sanıkların polis merkezi amirliğine getirdikten sonra nezarethanede zorla alıkonularak hürriyetinden yoksun kılınmasından sonra mukavemetleri de kırılmış olan mağdurlara karşı işledikleri kasten yaralama suçunun, TCK.nın 109/2. maddesinde düzenlenip mahkûmiyete konu edilen kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunun unsuru olmayıp ayrıca oluştuğu gözetilerek bu suçtan da mahkûmiyet hükmü kurulması gerektiğinin gözetilmemesi karşı temyiz bulunmadığından bozma nedeni yapılmamıştır.
Yukarıda ayrıntılı şekilde gelişimi anlatılan olayla ilgili olarak polis memuru olan sanıkların, lise yanındaki … başında gördükleri mağdurlara valilik talimatına istinaden uzaklaşmalarını aksi takdirde 5326 sayılı Kabahatler Kanunu uyarınca idari para cezası uygulayacaklarını söylemesinin ardından çıkan tartışmada adli soruşturma yapılmasını gerektirir şekilde herhangi bir suç işlenmediği, bu sebeple 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun yakalama ve gözaltına alma işlemlerinin yapılmasına gerek bulunmadığı ve bu anlamda 5271 sayılı CMK.nın 90. maddesinde düzenlenen yakalamanın koşulları oluşmadığı halde her iki mağduru yakalayıp rızaları dışında ekip aracına bindirerek polis merkezi amirliğine götürdükleri ve burada CMK.nın 91. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “(1) …yakalanan kişi, Cumhuriyet savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir …”,,, (2) Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediğini düşündürebilecek emarelerin varlığına bağlıdır.” hükmü ile Yakalama ve Gözaltına Alma Yönetmeliğinin Yakalama işlemi kenar başlıklı 6. maddesinin beşinci fıkrasında yer alan “Kolluk kuvvetleri tarafından yapılan yakalama halinde işlem, yakalanan kişi ve uygulanan tedbir derhal Cumhuriyet Savcısına bildirilir.” hükmü ve dokuzuncu fıkrasında yer alan “Yakalanan kişi, Cumhuriyet Savcısının emri ile serbest bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınır.” hükmü uyarınca CMK.nın 91. maddesi uyarınca en seri şekilde ulaşıp konu hakkında bilgi vererek talimat istedikleri Nöbetçi Cumhuriyet Savcısınca gözaltı talimatı verildiği takdirde ancak bu talimata istinaden mağdurların doktor raporlarını aldırıp nezarethane defterine kaydettikten sonra nezarethaneye koymaları gerekirken bu sayılan işlemlerin hiç birisini yapmaksızın kanun ve yönetmeliklerle kendilerine verilen yetkilerini aşıp tamamen mevzuat dışı hareket etmek suretiyle mağdurları lise önünden aldıkları andan polis merkezi amirliğinden fiilen gönderdikleri ana kadar geçen yaklaşık 2-3 saat boyunca hukuka aykırı olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 19. maddesinin birinci fıkrasında yer alan herkesin kişi hürriyeti ve güvenliğine sahip olduğuna ilişkin hüküm ile 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 109. maddesinde suç olarak düzenlenen mağdurların bir yere gitme veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakmak suretiyle kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunu işlediklerinin tüm dosya içeriğinden anlaşılması ve dosyada yer alan … İlçe Emniyet Amirliğinin 20.09.2007 günlü, 666 sayılı cevabi yazısında da mağdurların olay tarihinde herhangi bir adli veya idari soruşturmayla ilgili olarak polis merkezine davet edilmedikleri, kabahat yönünden soruşturma başlatılmadığı ve para cezası uygulanmadığı, 11.07.2004 tarihinden bu yana tutulmakta olan nezarethane defterinde mağdurların kaydının olmadığının bildirilmesi karşısında tebliğnamedeki bozma isteyen düşünceye iştirak edilmemiştir.
Delillerle iddia ve savunma, duruşma göz önünde tutularak tahlil ve takdir edilmiş, sübutu kabul olunan fiillerin unsurlarına uygun şekilde tavsif ve tatbikatları yapılmış bulunduğundan, sanıklar müdafiin yerinde görülmeyen temyiz itirazlarının reddiyle usul ve kanuna uygun olan hükümlerin ONANMASINA, 15.05.2013 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 28.02.2019, E. 2019/118, K. 2019/2908
8. Ceza Dairesi 2019/118 E. , 2019/2908 K.
MAHKEMESİ :Asliye Ceza Mahkemesi
SUÇ: Görevi yaptırmamak için direnme
HÜKÜM: Mahkumiyet
Gereği görüşülüp düşünüldü:
TCK.nun 294. maddesinin 1. fıkrasında, gözaltına alınanın veya tutuklunun kaçmasını sağlamak, 2. fıkrasında ise hükümlünün kaçmasını sağlamak suç olarak düzenlenmiştir.
Gözaltına alınma işlemi sadece suç şüphesi ile yakalanan kişiler için değil, haklarında yakalama kararı verilen kişiler için de söz konusu olabilir.
CMK.nun 91/1. maddesine göre; 90. maddeye göre yakalanan kişi, Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez.
CMK.nun 90/6. maddesine göre de yakalama emrine konu işlemin yerine getirilmesi nedeniyle yakalama emrinin çıkarılma amacının ortadan kalkması durumunda mahkeme, hakim veya cumhuriyet savcısı tarafından yakalama emrinin derhal iadesi istenir.
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliğinin 4. maddesine göre gözaltına alma; “Kanunun verdiği yetkiye göre, yakalanan kişinin hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla yetkili hakim önüne çıkarılması veya serbest bırakılmasına kadar kanuni süre içerisinde sağlığına zarar vermeyecek şekilde özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanıp alıkonulmasıdır.” Aynı yönetmeliğin 13/2. maddesine göre de, “gözaltı süresi yakalama anında başlar ve en yakın hakim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç 24 saati geçemez.”
Somut olayda ifadesinin tespit edilip serbest bırakılması amacıyla hakkında Küçükçekmece 2. Sulh Ceza Mahkemesi tarafından yakalama emri çıkarılan …’in yakalanmasından ifadesinin alınıp serbest bırakılıncaya kadar gözaltında bulunduğunun kabulünün gerekmesi karşısında gözaltındayken kaçan kişiyi yakalamak amacıyla kovalayan güvenlik görevlisinin kolundan tutarak engelleyen sanığın eyleminin TCK.nun 294/1-3. maddesinde düzenlenen “cebir kullanmak suretiyle kaçmaya imkan sağlama” suçunu oluşturduğu gözetilmeden yazılı şekilde hüküm kurulması,
Yasaya aykırı, sanığın temyiz itirazları bu itibarla yerinde görülmüş olduğundan hükümlerin bu sebeplerden dolayı 5320 sayılı Yasanın 8/1. maddesi gereğince uygulanması gereken CMUK.nun 321. maddesi uyarınca BOZULMASINA, 28.02.2019 gününde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 21.12.2020, E. 2019/2050, K. 2020/7300
12. Ceza Dairesi 2019/2050 E. , 2020/7300 K.
Mahkemesi :Ağır Ceza Mahkemesi
Dava: Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat
Dava Tarihi: 13/04/2015
Hüküm: Davanın reddi
Davacının tazminat talebinin reddine ilişkin hüküm, davacı vekili tarafından temyiz edilmekle, dosya incelenerek gereği düşünüldü:
Gerekçeli karar başlığında dava türünün “Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat” yerine “Yakalama veya Tutuklama Sonrası KYO veya Beraat Kararı Verilmesi Halinde Tazminat” olarak gösterilmesi mahallinde düzeltilmesi mümkün yazım yanlışlığı olarak kabul edilmiş, davanın tümüyle reddedilmesi karşısında, yargılama giderlerinin davacıya yüklenilmesi yerine, kamu üzerinde bırakılmasına karar verilmesi, temyiz eden sıfatına göre bozma nedeni yapılmamıştır.
Tazminat talebinin dayanağını oluşturan …. Cumhuriyet Başsavcılığı Terör ve Örgütlü Suçlar Bürosunun 2014/8776 soruşturma sayılı dosyasının yapılan incelemesinde davacının Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini Ortadan Kaldırmaya veya Görevini Yapmasını Engellemeye Teşebbüs Etme, Devletin Gizli Kalması Gereken Bilgilerini Siyasal veya Askeri Casusluk Amacıyla Temin Etme suçlarından 13.04.2015 tarihinde saat 11:30’da gözaltına alındığı, gözaltı kararının Ceza Muhakemesi Kanununun 91/3. maddesi uyarınca usulüne uygun olarak her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına karar verildiği, en son gözaltı süresinin 17.04.2015 saat 11:30’da sona erdiği ve tutuklanması talebiyle Sulh Ceza Hakimliğine sevk edildiği, Sulh Ceza Hakimliğince yasal gözaltı süresi dolmadan 17.04.2015 günü saat 09:38 itibariyle işlem başlatıldığı anlaşılmakla;
Gözaltı süresi yasada açıkça belirtilmiş olup, yasadaki bu süre içinde hakim önüne çıkarılıp, çıkarılmadığının saptanmasının davanın esasıyla herhangi bir ilgisi bulunmadığı gibi bu konudaki talepler hakkında karar verilmesi için davanın esası hakkında karar verilmesine de gerek bulunmamaktadır. Davacının kanuni gözaltı süresi içerisinde hakim önüne çıkartılmadığına ilişkin iddianın davanın esasıyla ilgili olmaması sebebiyle dava dilekçesinde belirtilen bu hususla ilgili olarak tazminat davası açılabileceği mahkeme tarafından dikkate alınmamış ise de, tazminat davasına esas işlemlerde herhangi bir usulsüzlük bulunmadığına ilişkin mahkemenin kabulünde bir isabetsizlik görülmemiştir.
Yapılan incelemeye, toplanıp karar yerinde gösterilen delillere, mahkemenin kovuşturma sonuçlarına uygun olarak oluşan kanaat ve takdirine, incelenen dosya kapsamına göre davacının haksız olarak gözaltında tutulduğuna ilişkin temyiz itirazlarının reddiyle hükmün, isteme uygun olarak ONANMASINA, 21.12.2020 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
İlgili CMK Şerhleri
CMK Madde 90 – Yakalama, CMK Madde 92 – Gözaltı işlemlerinin denetimi ve CMK Madde 95 – Yakalanan veya gözaltına alınanın durumunun yakınlarına bildirilmesi.
Yazar: Avukat Fatih Sefer