Patentin Dolaylı Kullanımı

Parça tedarikçisinin sorumluluğu bakımından patentin dolaylı kullanımı, patentli buluşun uygulanmasını mümkün kılan ve buluşun esasını oluşturan bir kısmıyla ilgili unsur veya araçların, belirli bilgi ve kullanım amacı koşulları altında yetkisiz kişilere sağlanmasını ifade eder. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m.86 uyarınca patent sahibi, bu koşulları taşıyan tedariki önleyebilir. Ancak her parça satışı dolaylı kullanım oluşturmaz. Parçanın buluşla teknik bağlantısı, tedarikçinin bilgisi, alıcının kullanım yetkisi ve piyasada yaygın bulunan ürünlere ilişkin özel istisna birlikte değerlendirilmelidir.

Patentin Dolaylı Kullanımı Nedir?

Patent hakkı yalnız patentli ürünün izinsiz üretilmesini veya satılmasını önlemeye yönelik değildir. Kanun, buluşun yetkisiz olarak uygulanmasına imkân sağlayan belirli tedarik işlemlerini de patent sahibinin önleme yetkisi kapsamında düzenlemiştir.

SMK m.85/2, patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi gibi fiiller üzerinde patent sahibine tanınan hakları belirler. SMK m.86 ise henüz patentli ürünün tamamını üretmeyen, ancak buluşun gerçekleştirilmesi için esaslı unsur veya araçları sağlayan üçüncü kişilere yönelik özel bir düzenleme getirir.

Bu ayrım önemlidir. Bir şirketin patentli cihazı izinsiz üretmesi doğrudan tecavüz değerlendirmesine konu olabilir. Başka bir şirketin ise cihazın patentli teknik çözümünü gerçekleştirmeye yönelik belirleyici parçayı yetkisiz üreticiye sağlaması, koşulları varsa dolaylı kullanım kapsamında incelenebilir.

SMK m.86’nın kanuni başlığı “Buluşun dolaylı kullanımının önlenmesi” şeklindedir. Dolayısıyla düzenlemenin merkezinde, patent sahibinin belirli tedarik işlemlerini engelleyebilmesi bulunur. Bu önleme yetkisinin varlığı ile tedarikçiden tazminat istenebilmesinin bütün koşulları aynı şey değildir.

Patent konusu ürünün veya usulün doğrudan izinsiz kullanımının hangi fiillerle gerçekleştiği, ayrıca patent hakkına tecavüz sayılan fiiller kapsamında değerlendirilir.

SMK m.86 Kapsamında Dolaylı Kullanımın Şartları Nelerdir?

SMK m.86/1 uyarınca dolaylı kullanımın önlenebilmesi için yalnızca bir parçanın tedarik edilmiş olması yeterli değildir. Düzenleme, tedarik edilen unsurun teknik niteliğine, alıcının yetkisine ve tedarikçinin bilgi durumuna ilişkin birden fazla koşul öngörür.

1. Tedarik Edilen Unsur Buluşun Esasıyla İlgili Olmalıdır

Öncelikle sağlanan unsur veya aracın, patentli buluşun uygulanmasını mümkün kılması ve buluşun esasını teşkil eden bir kısmıyla ilgili bulunması gerekir.

Buradaki ölçüt, parçanın yalnızca ekonomik değerinin yüksek olması veya cihazın çalışmasında herhangi bir görev üstlenmesi değildir. Asıl değerlendirme, parçanın patent istemleriyle tanımlanan teknik çözüme nasıl katkıda bulunduğudur.

Örneğin patentli bir makinenin özgün çalışma mekanizmasını gerçekleştiren özel bir hareket aktarım modülü ile makinenin dış gövdesine takılan sıradan bir bağlantı elemanının hukuki konumu aynı olmayabilir.

Bir unsurun buluş açısından esaslı olup olmadığı belirlenirken:

• Patent istemlerinde korunan teknik özellikler,
• Tarifname ve varsa teknik resimler,
• Parçanın buluşun işleyişindeki görevi,
• Parça ile patentli teknik çözüm arasındaki işlevsel ilişki,
• Parçanın buluşun uygulanmasını hangi ölçüde mümkün kıldığı

birlikte incelenmelidir.

SMK m.89 uyarınca patent korumasının kapsamı istemlerle belirlenir; istemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimlerden yararlanılır. Bu nedenle dolaylı kullanım değerlendirmesinde de patent istemlerinin koruma kapsamı belirleyici önemdedir.

Bir parçanın bağımsız olarak patentli olmaması, onun SMK m.86 kapsamında hiçbir zaman önem taşımayacağı anlamına gelmez. Bununla birlikte patentli bir üründe kullanılabilecek her parçanın otomatik olarak buluşun esasını oluşturduğu da kabul edilemez.

2. Unsur veya Araç Buluşun Uygulanmasına Elverişli Olmalıdır

Kanun, tedarik edilen unsurun veya aracın patentli buluşun uygulanmasını mümkün kılmasını arar.

Bu nedenle yalnızca patentli ürünün üretildiği sektörde kullanılan veya aynı işletmeye satılan bir malzemenin bulunması yeterli değildir. Tedarik edilen unsurun patentte korunan teknik çözümün gerçekleştirilmesiyle somut bağlantısı gösterilmelidir.

Özellikle birden fazla kullanım alanı bulunan parçalarda, teknik elverişlilik ile parçanın somut olayda hangi amaçla sağlandığı ayrı ayrı incelenmelidir.

3. Unsurlar Patenti Kullanmaya Yetkili Olmayan Kişiye Sağlanmalıdır

SMK m.86/1, patentli buluşu kullanmaya yetkili olmayan kişilere yapılan tedariki esas alır.

Dolayısıyla parçayı alan kişinin patent sahibinden izin almış olması, geçerli bir lisans kapsamında hareket etmesi veya kanunun bu madde bakımından yetkili kabul ettiği kullanım hâllerinden birine dayanması sonuca etki eder.

Ancak bir kişinin herhangi bir ticari ilişki içerisinde bulunması tek başına patent kullanma yetkisi vermez. Yetkinin varlığı ve kapsamı, somut ilişkinin hukuki niteliğine göre değerlendirilmelidir.

4. Tedarikçinin Bilgisi veya Kullanım Amacının Açıklığı Bulunmalıdır

Dolaylı kullanımın temel unsurlarından biri tedarikçinin bilgi durumudur.

SMK m.86/1 uyarınca üçüncü kişinin, sağladığı unsur veya aracın buluşu uygulamaya yeterli olduğunu bilmesi ve bu amaçla kullanılacağını bilmesi yahut durumun yeterince açık olması gerekir.

Burada iki bağlantı önem taşır: Tedarikçinin parçanın teknik elverişliliği hakkındaki bilgisi ve parçanın patentli buluşun uygulanmasında kullanılacağına ilişkin bilgi veya açık durum.

Somut olayda bu hususlar özellikle aşağıdaki olgulardan hareketle değerlendirilebilir:

• Parçanın patentli sisteme özgü teknik özelliklerle üretilmesi,
• Alıcıya patentli düzenekle uyumlu montaj çizimleri verilmesi,
• Tedarikçinin ürünün hangi sistemde kullanılacağını gösteren yazışmaları,
• Satış görüşmelerinde patentli buluşun uygulanmasına yönelik talimatlar verilmesi,
• Parça ve uygulama sisteminin birlikte tanıtılması,
• Alıcının kullanım amacı ile tedarikçinin teknik destek faaliyetlerinin birbirini doğrulaması.

Bununla birlikte tedarikçinin yalnızca patentin varlığından haberdar olması veya aynı sektörde faaliyet göstermesi, diğer koşullar araştırılmadan dolaylı kullanım sonucuna ulaşmak için yeterli görülmemelidir.

Piyasada Yaygın Bulunan Parçalarda Dolaylı Kullanım Sorumluluğu Doğar mı?

SMK m.86/2, piyasada her zaman bulunabilen ürünler bakımından özel bir sınır getirir.

Bu düzenleme, genel ticari dolaşımda bulunan her malzemenin patentli bir sistemde kullanılma ihtimali nedeniyle tedarikçinin sürekli olarak engellenmesini önlemeye yöneliktir.

Örneğin vida, bağlantı elemanı veya standart elektrik bileşeninin farklı sektörlerde yaygın kullanılması, somut olayın özelliklerine göre bu istisnayı gündeme getirebilir. Ancak ürünün yalnızca birden fazla satıcı tarafından pazarlanması, her durumda kanunun aradığı piyasada her zaman bulunabilen ürün niteliğini ispatlamaz.

Tedarikçinin Teşviki Ne Anlama Gelir?

Standart ürün istisnasının uygulanmasında tedarikçinin yetkisiz kullanıma teşvikte bulunup bulunmadığı önemlidir.

Teşvik, yalnız parçanın satılmasından farklı olarak alıcıyı patentli buluşun yetkisiz uygulanmasına yönelten davranışlarla ortaya çıkabilir.

Örneğin standart bir bileşeni satan kişinin, alıcıya bu parçayı belirli bir patentli sistemi izinsiz kurmak amacıyla kullanmasını öneren özel montaj talimatları sağlaması veya bu kullanım için yönlendirici teknik destek vermesi, teşvik iddiasının değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Buna karşılık genel amaçlı bir ürünün olağan ticari şartlarla satılması, tedarikçinin patentli buluşun yetkisiz uygulanmasını teşvik ettiği sonucunu tek başına doğurmaz.

Önemli ayrım: Piyasada yaygın bulunan bir ürünün sağlanması, teşvik bulunmadığı takdirde m.86/1 bakımından özel istisnaya girebilir. Ancak bizzat patent koruması kapsamındaki bir ürünün izinsiz üretimi veya satışı söz konusuysa, doğrudan tecavüze ilişkin hükümler ayrıca değerlendirilebilir.

Patent Kullanma Yetkisi Bulunan Kişilere Parça Sağlanması

Dolaylı kullanım değerlendirmesinde parçayı alan kişinin hangi hukuki yetkiye dayanarak hareket ettiği araştırılmalıdır.

Patent sahibinin geçerli izni kapsamında hareket eden kişiye yapılan tedarik, sırf patentli buluşun uygulanmasına elverişli bir unsur sağlandığı için m.86/1 kapsamına girmez.

Bunun yanında SMK m.86/3 özel bir düzenleme içerir. Buna göre SMK m.85/3’ün (a), (b), (c) ve (ç) bentlerinde belirtilen fiilleri yapan kişiler, dolaylı kullanımın önlenmesine ilişkin hüküm bakımından patenti kullanmaya yetkili olmayan kişilerden sayılmaz.

Bu fiiller şunlardır:

• Özel amaçlı kullanım: Sınai veya ticari amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller.
• Deneme amaçlı kullanım: Patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller.
• İlaç ruhsatlandırma çalışmaları: İlaçların ruhsatlandırılması için gereken test ve deneyler dâhil, kanunda belirtilen deneme amaçlı fiiller.
• Eczanede reçeteye özgü hazırlama: Yalnız bir reçete için, seri üretim olmadan eczanede ilaç hazırlanması ve buna ilişkin fiiller.

Bu istisnalar bütün faaliyetlerin sınırsız şekilde serbest olduğu anlamına gelmez. Yapılan işlemin gerçekten ilgili kanuni istisnanın kapsamına girip girmediği belirlenmelidir. Örneğin deneme amacıyla yürütülen bir faaliyetin fiilen ticari üretime dönüşmesi, hukuki değerlendirmeyi değiştirebilir.

SMK m.86/3’ün açık atfı, m.85/3’ün yalnız belirtilen dört bendini kapsar. Dolayısıyla diğer istisnalara ilişkin sonuçlar bu hükme kendiliğinden eklenemez.

Deneme faaliyetlerinin patent hakkıyla ilişkisi ayrıca patentte deneme amaçlı kullanım başlığında incelenebilir.

Parça Tedarikçisinin Sorumluluğuna İlişkin Örnekler

SMK m.86’nın uygulanması, yalnızca ürünün adına veya satış faturasında yer alan açıklamaya göre belirlenmez. Tedarik işleminin teknik ve hukuki özellikleri birlikte değerlendirilir.

Tablodaki örnekler varsayımsaldır. Her somut uyuşmazlıkta patent istemleri, teknik özellikler, tedarik belgeleri ve kullanım koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Patentin Dolaylı Kullanımı Nasıl İspatlanır?

Dolaylı kullanım iddiasında yalnızca tedarikçinin ilgili parçayı sattığını göstermek yeterli olmayabilir. SMK m.86’nın aradığı teknik bağlantı, yetkisiz alıcı ve bilgi koşulları somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Patent İstemleri ile Tedarik Edilen Parça Arasındaki Bağlantı

İlk aşamada ilgili patentin koruma kapsamı belirlenmelidir. Ardından tedarik edilen parça veya aracın bu koruma kapsamında yer alan buluşun esasını teşkil eden bir kısmıyla teknik ilişkisi incelenir.

Bu incelemede patentin istemleri, tarifnamesi, resimleri, parça numuneleri, teknik çizimler ve ürünün çalışma biçimi önem taşır.

Bir parçanın patentli cihazda kullanılabilmesi tek başına yeterli olmadığı için, parçanın buluşun gerçekleştirilmesi bakımından hangi işlevi yerine getirdiği ayrıca gösterilmelidir.

Tedarik İlişkisinin ve Bilgi Durumunun İspatı

Somut olayın özelliklerine göre şu deliller önem taşıyabilir:

• Satış faturaları, sipariş formları ve sevk belgeleri,
• Parçanın teknik özelliklerini gösteren katalog ve ürün açıklamaları,
• Taraflar arasındaki e-posta ve ticari yazışmalar,
• Montaj ve kullanım kılavuzları,
• Teknik destek kayıtları ve proje dokümanları,
• Tedarik edilen parçaların numuneleri,
• Alıcının ürün veya usulü hangi amaçla kullanacağını gösteren belgeler,
• Alıcının patent kullanma yetkisine ilişkin sözleşme ve kayıtlar.

Bu delillerin hukuka uygun şekilde elde edilmesi ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması gerekir. Özellikle teknik yazışmalar, tedarikçinin buluşun uygulanmasına ilişkin bilgisinin ortaya konulmasında önem taşıyabilir.

Ancak bir e-postada patentli sistemin adının geçmesi veya ürünün belirli bir sektörde satılması tek başına bütün kanuni koşulların ispatlandığı anlamına gelmez.

Bilirkişi İncelemesinin Rolü

Parçanın patentli buluşun esaslı kısmıyla ilişkisi çoğu zaman özel teknik bilgi gerektirir. Bu nedenle uyuşmazlığın niteliğine göre bilirkişi incelemesine ihtiyaç duyulabilir.

Bilirkişi incelemesinde özellikle parçanın teknik işlevi, patent istemleriyle ilişkisi ve buluşun uygulanmasına elverişliliği üzerinde durulmalıdır.

Bununla birlikte bilirkişinin teknik değerlendirmesi ile m.86’nın hukuki koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğine ilişkin nihai değerlendirme birbirinden ayrılmalıdır. Patent istemlerinin yorumlanması ve somut teknik karşılaştırmanın yöntemi, patent tecavüzünde bilirkişi incelemesi kapsamında ayrıca ele alınmaktadır.

Doğrudan İhlalin Tamamlanması Zorunlu mudur?

SMK m.86’nın amacı, belirli koşullardaki tedarikin önlenmesidir. Bu nedenle yalnızca patentli ürünün tamamlanmış örneklerinin ele geçirilmesi üzerinden değerlendirme yapılması doğru değildir.

Patentli buluşun yetkisiz uygulanmasını mümkün kılan esaslı unsur veya araçların, kanunda belirtilen bilgi koşulları altında yetkisiz kişiye sağlanması, tamamlanmış bir ürün bulunmasa da önleme talebinin değerlendirilmesine konu olabilir.

Ancak gelecekte herhangi bir zamanda ihlal gerçekleşebileceğine ilişkin soyut ihtimal yeterli değildir. Tedarik, kullanım amacı ve kanuni koşullar arasında somut bağlantı ortaya konulmalıdır.

Parça Tedarikçisi Hangi Savunmaları İleri Sürebilir?

Parça tedarikçisinin patentli bir sistemle ticari bağlantısının bulunması, kendiliğinden dolaylı kullanım koşullarının gerçekleştiği anlamına gelmez.

Somut uyuşmazlıkta tedarikçi özellikle şu hususlara dayanabilir:

• Esaslı unsur bulunmaması: Sağlanan parçanın patentli buluşun esasını oluşturan teknik çözümle kanunun aradığı ilişkiyi taşımadığı.
• Elverişlilik koşulunun gerçekleşmemesi: Parçanın ileri sürülen biçimde buluşu uygulamaya yeterli olmadığı.
• Bilgi koşullarının bulunmaması: Parçanın patentli buluşu uygulamaya elverişliliğinin veya bu amaçla kullanılacağının kendisi tarafından bilinmediği ve kullanım amacının yeterince açık olmadığı.
• Standart ürün istisnası: Parçanın piyasada her zaman bulunabilen ürün niteliğinde olduğu ve yetkisiz uygulamaya teşvikte bulunulmadığı.
• Alıcının yetkisi: Teslim yapılan kişinin buluşu kullanmaya yetkili olduğu veya SMK m.86/3 kapsamındaki fiilleri gerçekleştirdiği.
• Koruma kapsamına ilişkin itiraz: İddia edilen teknik çözümün ilgili patent istemleriyle sağlanan korumanın dışında kaldığı.

Bir parçanın patentli buluş dışında başka hukuka uygun kullanım alanlarının bulunması da teknik bağlantı ve kullanım amacı bakımından önem taşıyabilir. Bununla birlikte alternatif kullanım olanağı, kanunun diğer koşulları gerçekleşmişse her durumda sorumluluğu ortadan kaldıran bağımsız bir istisna değildir.

Benzer şekilde tedarikçinin tüm müşterilerinin patent durumunu kendiliğinden araştırmakla yükümlü olduğu şeklinde genel bir sonuca varılamaz. Somut uyuşmazlıkta SMK m.86’nın öngördüğü bilgi ve açıklık ölçütleri uygulanmalıdır.

Patent Sahibi Parça Tedarikçisine Karşı Ne Talep Edebilir?

SMK m.86, patent sahibine koşulları gerçekleşen unsur veya araçların yetkisiz kişilere verilmesini önleme hakkı tanır.

Dolayısıyla patent sahibinin ilk değerlendirmesi, tedarikçinin davranışının bu özel hükmün kapsamına girip girmediği üzerinde yoğunlaşmalıdır.

İlgili fiilin patent hakkına hukuka aykırı müdahale oluşturduğu durumda, SMK m.149 çerçevesinde somut olayın niteliğine uygun talepler gündeme gelebilir. Bunlar arasında muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması ve şartları oluşmuşsa zararın tazmini bulunur.

Bununla birlikte SMK m.86 kapsamında bir tedarikin önlenebilmesi ile her durumda otomatik olarak tazminata hükmedilmesi aynı hukuki sonuç değildir. Tazminat talebinin ayrıca uygulanabilir sorumluluk koşulları, zarar ve nedensellik bağı yönünden değerlendirilmesi gerekir.

SMK m.159 kapsamında ihtiyati tedbir talebi de somut koşullara göre gündeme gelebilir. Bunun için kanunda aranan, ülke içinde hakkı ihlal eden kullanımın gerçekleştiğine veya gerçekleşmesi için ciddi ve etkin çalışmalar yapıldığına ilişkin ispat koşulları dikkate alınmalıdır.

Dolaylı kullanımın önlenmesi konusundaki bu maddi hukuk ayrımı, dava dilekçesinin bütün unsurlarını veya tedbir usulünü tek başına belirlemez. Bu konularda patent hakkına tecavüz davası ve patent ihtiyati tedbir düzenlemeleri ayrıca önem taşır.

Patentin Dolaylı Kullanımı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Her Yedek Parça Satışı Patentin Dolaylı Kullanımı Sayılır mı?

Hayır. Yedek parçanın patentli bir ürünle uyumlu olması tek başına SMK m.86’nın uygulanmasını sağlamaz. Parçanın buluşun esaslı kısmıyla bağlantısı, buluşun uygulanmasına elverişliliği, alıcının yetkisi, tedarikçinin bilgisi ve standart ürün istisnası birlikte değerlendirilmelidir.

2. Tedarik Edilen Parçanın Ayrıca Patentli Olması Gerekir mi?

Hayır. SMK m.86, bağımsız bir patente sahip olmayı değil, sağlanan unsur veya aracın korunan buluşun uygulanmasını mümkün kılmasını ve buluşun esasını teşkil eden bir kısmıyla ilgili olmasını esas alır. Ancak bu bağlantının patent istemleri üzerinden somut olarak gösterilmesi gerekir.

3. Standart Parça Satan Tedarikçi Hangi Durumda Sorumluluk Riskiyle Karşılaşır?

Parça piyasada her zaman bulunabilen bir ürünse, yetkisiz kullanıma teşvik bulunmadığında SMK m.86/2 uyarınca m.86/1 uygulanmaz. Ancak tedarikçinin alıcıyı patentli buluşu yetkisiz uygulamaya teşvik etmesi hâlinde bu özel istisnadan yararlanılması mümkün olmayabilir. Yine de m.86/1’in diğer koşullarının gerçekleşmesi gerekir.

4. Patentli Cihaz Henüz Monte Edilmemişse Tedarikçinin Davranışı Önlenebilir mi?

Koşulları varsa evet. SMK m.86 önleyici bir hak düzenlediğinden, patentli cihazın tamamlanmış olması her durumda gerekli değildir. Ancak esaslı unsurun yetkisiz kişiye sağlanması ve kanunun öngördüğü bilgi ile kullanım amacı koşulları somut delillerle ortaya konulmalıdır.

5. Lisanslı Bir Üreticiye Parça Sağlanması Dolaylı Kullanım Oluşturur mu?

Patent sahibinin izni kapsamında buluşu kullanmaya yetkili kişiye yapılan tedarik, SMK m.86/1’in yetkisiz alıcı koşulunu karşılamaz. Bununla birlikte lisansın hangi ürünleri, işlemleri ve kullanım biçimlerini kapsadığı somut ilişki bakımından önemlidir.

6. Deneme Amacıyla Kullanılacak Bir Parçanın Tedariği Engellenebilir mi?

SMK m.86/3, m.85/3’ün (b) ve (c) bentlerindeki deneme amaçlı fiilleri gerçekleştiren kişileri, dolaylı kullanımın önlenmesi bakımından patenti kullanmaya yetkili olmayan kişiler arasında saymaz. Ancak faaliyetin gerçekten bu istisnalardan birine girip girmediği belirlenmelidir. Deneme adı altında ticari üretim yapılması hâlinde aynı sonuca kendiliğinden ulaşılamaz.

Sonuç

Patentin dolaylı kullanımının önlenmesi, patent hakkını yalnızca tamamlanmış ürünlerin doğrudan izinsiz üretimiyle sınırlamayan özel bir koruma mekanizmasıdır. Bununla birlikte SMK m.86, her parça üreticisini veya tedarikçisini patentli ürünün sonraki kullanımından otomatik olarak sorumlu tutmaz.

Hukuki değerlendirmede esas alınması gereken ölçütler; tedarik edilen unsurun patentli buluşun esaslı kısmıyla ilişkisi, buluşun uygulanmasına elverişliliği, alıcının yetkisi, tedarikçinin bilgi durumu ve standart ürünler için öngörülen teşvik istisnasıdır. Bu koşulların her biri somut teknik ve ticari delillerle incelenmelidir.

Patent sahipleri bakımından tedarik zincirinde gerçekleşen işlemlerin doğru hukuki nitelendirilmesi, parça üreticileri ve tedarikçileri bakımından ise ürünün kullanım amacı ile verilen teknik desteğin değerlendirilmesi önem taşır. Patent koruması, tedarik ilişkileri ve olası ihlal iddiaları hakkında hukuki değerlendirme gerektiren durumlarda patent hukuku alanında avukatlık ve hukuki danışmanlık hizmeti kapsamında somut olayın koşulları incelenebilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer