Patent Lisans Türleri: İnhisari ve İnhisari Olmayan Lisans Arasındaki Farklar

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre patent lisans türleri, inhisari (münhasır) ve inhisari olmayan (basit) lisans olarak ikiye ayrılır. Temel fark, patent sahibinin buluşu kullanmaya devam edip edemeyeceği ve aynı buluş için başkalarına lisans verip veremeyeceğidir. Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. İnhisari lisansta ise patent sahibi, kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmadıkça buluşu kendisi kullanamaz ve lisans kapsamındaki kullanım için üçüncü kişilere başka lisans veremez.

Bu ayrımın hukuki dayanağı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 125. maddesidir. Ancak lisansın türünü belirlemek tek başına yeterli değildir. Lisansın hangi patent veya patent başvurusunu kapsadığı, kullanım alanı, süresi, patent sahibinin saklı tuttuğu yetkiler ve alt lisans koşulları da sözleşmenin uygulanmasında belirleyicidir.

Patent Lisans Türleri Nelerdir?

Patent lisansı, patent başvurusu veya patent üzerindeki hakkın devredilmesi yerine, buluşun belirlenen koşullarla kullanılmasına izin verilmesidir. Lisans veren patent üzerindeki hak sahipliğini korurken lisans alan, sözleşmeden kaynaklanan kullanım yetkisini kazanır.

SMK m.125/1 uyarınca hem patent başvurusu hem de verilmiş patent lisans sözleşmesine konu olabilir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, sözleşmeye dayalı lisansları iki temel kategoriye ayırır:

• İnhisari lisans: Patent sahibinin, kararlaştırılan inhisar kapsamında üçüncü kişilere başka lisans veremediği ve kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmamışsa buluşu kendisinin de kullanamadığı lisans türüdür.
• İnhisari olmayan lisans: Patent sahibinin buluşu kullanmayı sürdürebildiği ve üçüncü kişilere aynı buluşa ilişkin başka lisanslar verebildiği lisans türüdür.

Kanun, lisansın türü açıkça kararlaştırılmadığında inhisari olmayan lisansı esas alır. Bu nedenle sözleşmenin yalnızca “patent lisansı” olarak adlandırılması, lisans alana kendiliğinden münhasır kullanım hakkı vermez.

Lisansın konusu, kapsamı, şekli ve bedeline ilişkin genel sözleşme düzeni ayrı olarak patent lisans sözleşmesi kapsamında değerlendirilir. Buradaki esas sorun ise lisansın inhisari niteliğinin tarafların kullanım ve lisans verme yetkilerine nasıl etki ettiğidir.

İnhisari Patent Lisansı Nedir?

İnhisari patent lisansı, lisans alan lehine münhasır bir kullanım alanı oluşturan sözleşmesel yetkilendirmedir. SMK m.125/2 gereğince inhisari lisans verildiğinde lisans veren, başkalarına lisans veremez. Ayrıca kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmadıkça patent konusu buluşu kendisi de kullanamaz.

Burada iki ayrı hukuki sonuç bulunmaktadır: üçüncü kişilere lisans verilmesinin sınırlandırılması ve patent sahibinin kendi kullanımının sınırlandırılması. İkinci sonuç bakımından Kanun, açık bir saklı tutma imkânı tanımaktadır.

Patent Sahibi Buluşu Kendisi Kullanabilir mi?

İnhisari lisans sözleşmesinde patent sahibinin kendi kullanım hakkı açıkça saklı tutulmamışsa patent sahibi, lisans kapsamındaki buluşu kendisi kullanamaz. Buna karşılık sözleşmede bu hakkın açıkça korunduğu belirtilmişse patent sahibi, saklı tuttuğu kapsamda buluşu kullanabilir.

Örneğin bir üretim yöntemine ilişkin patentin belirli bir ürün grubundaki kullanımı için inhisari lisans verildiğini düşünelim. Sözleşme, patent sahibine aynı ürün grubunda kendi üretimini sürdürme hakkını açıkça tanıyabilir. Böyle bir düzenleme, lisans verenin kendi kullanım hakkını saklı tuttuğu inhisari lisans modelini oluşturabilir.

Ancak patent sahibinin kendi kullanım hakkını saklı tutması ile üçüncü kişilere yeni lisans verme yetkisini koruması aynı şey değildir. Sözleşmenin inhisari niteliği korunacaksa üçüncü kişilere lisans verilmesine ilişkin sınırlar ayrıca tutarlı biçimde belirlenmelidir.

Patent Sahibi Başka Bir Şirkete Lisans Verebilir mi?

SMK m.125/2 uyarınca patent sahibi, inhisari lisans kapsamına giren kullanım için başka kişilere lisans veremez. Bu yasak, sözleşmede tanımlanan inhisar alanının belirlenmesini önemli hâle getirir.

Örneğin belirli bir endüstriyel kullanım alanında münhasırlık tanınmışsa uyuşmazlık, üçüncü kişiye verilen yetkinin aynı kullanım alanına girip girmediği üzerinden ortaya çıkabilir. Sözleşmenin kapsamı açık değilse taraflar aynı lisans hükmünü farklı biçimlerde yorumlayabilir.

İnhisari lisansın verilmesinden önce mevcut olan lisanslar da ayrıca incelenmelidir. Daha önce verilmiş kullanım yetkilerinin yeni sözleşmeyle kendiliğinden ortadan kalktığı kabul edilmemelidir. Önceki sözleşmeler, sicil kayıtları ve yeni lisansın taahhütleri birlikte değerlendirilir.

İnhisari Lisans Patent Devri Anlamına Gelir mi?

Hayır. İnhisari lisans, geniş ve münhasır kullanım yetkisi sağlayabilse de patentin mülkiyetinin lisans alana geçtiği anlamına gelmez. Patent sahibi ile lisans alanın hukuki sıfatları ayrı kalır.

Patent sahibi hakkın sahibi olmaya devam eder; lisans alan ise sözleşmenin ve kanunun belirlediği kullanım yetkilerini kullanır. Bu nedenle lisans sözleşmesinde münhasırlık tanınması, patentin devredilmesiyle eş tutulamaz.

İnhisari Olmayan Patent Lisansı Nedir?

İnhisari olmayan patent lisansı, patent sahibinin aynı buluş üzerinde kendi kullanım yetkisini ve başkalarına lisans verme imkânını koruduğu lisans türüdür. SMK m.125/2, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa bu lisans türünün geçerli olacağını düzenler.

Bu modelde birden fazla işletme, aynı patent kapsamında ve kendi sözleşmelerinin izin verdiği ölçüde buluşu kullanabilir. Lisans alanlardan birinin sözleşme yapmış olması, patent sahibinin diğer işletmelerle lisans ilişkisi kurmasını kendiliğinden engellemez.

Örneğin bir patent sahibi, aynı teknik bileşenin üretimi için üç farklı şirkete inhisari olmayan lisans verebilir. Şirketlerin her biri kendi sözleşmesinin izin verdiği faaliyetleri gerçekleştirebilir; hiçbirisi yalnız bu lisans sıfatına dayanarak diğerlerinin kullanımını yasaklama yetkisi kazanmaz.

İnhisari olmayan lisans, lisans alanın kullanım yetkisinin sınırsız olduğu anlamına da gelmez. Lisansın belirli bir süreye, üretim alanına veya sözleşmede tanımlanmış faaliyetlere bağlı olması mümkündür. Lisans alan, kararlaştırılan koşullara uymak zorundadır.

İnhisari ve İnhisari Olmayan Lisans Arasındaki Farklar

SMK m.125 hükümleri esas alındığında iki lisans türünün başlıca sonuçları şöyledir:

Tablodaki ayrım, lisans sözleşmesinin bütün hükümlerinden bağımsız değerlendirilmemelidir. Özellikle sözleşmenin kullanım alanını sınırlandırması, patent sahibinin kendi kullanımını saklı tutması veya dava açma yetkisini düzenlemesi somut hukuki sonucu değiştirebilir.

İnhisari Lisansın Kapsamı Sözleşmede Nasıl Belirlenir?

İnhisarın varlığı kadar hangi faaliyetleri kapsadığı da önemlidir. Lisansın münhasır olduğunun belirtilmesi, tek başına bütün teknik kullanım ihtimallerinin ve bütün ülkelerin lisans kapsamına girdiği anlamına gelmez.

Uygulamada tarafların aşağıdaki konuları ayrı ayrı belirlemesi, lisansın niteliğine ilişkin yorum uyuşmazlıklarını azaltabilir:

• Patent veya başvurunun kimliği: Lisansa konu patentin ya da patent başvurusunun numarası, kapsamı ve ilgili teknik konu belirlenmelidir.
• İnhisarın kapsamı: Münhasır kullanımın hangi faaliyet, ürün grubu, teknik uygulama veya coğrafi alan için kararlaştırıldığı açıklanmalıdır.
• Kullanım süresi: Sözleşmesel yetkinin başlangıcı, bitişi ve varsa belirli dönemlere bağlı uygulanması düzenlenmelidir.
• Patent sahibinin saklı tuttuğu haklar: Lisans veren buluşu kendisi kullanmaya devam edecekse bu yetki açıkça yazılmalıdır.
• Mevcut lisansların durumu: Önceden üçüncü kişilere tanınmış kullanım yetkileriyle yeni inhisar taahhüdünün ilişkisi açıklığa kavuşturulmalıdır.
• Alt lisans ve devir yetkisi: Lisans alanın üçüncü kişilere kullanım hakkı tanıyıp tanıyamayacağı ayrıca düzenlenmelidir.

Belirli Bir Ürün veya Sektör İçin İnhisari Lisans Verilebilir mi?

Taraflar, lisansın kullanım alanını sözleşmeyle sınırlandırabilir. Bu durumda inhisarın hangi faaliyetler bakımından tanındığı, sözleşmenin bütün hükümleriyle birlikte değerlendirilir.

Örneğin bir teknik yöntemin yalnız belirli bir sanayi uygulaması için münhasır kullanıma bırakılması kararlaştırılabilir. Uyuşmazlık çıktığında bir başka kullanımın bu inhisar alanının içinde mi dışında mı kaldığı önem kazanır.

Coğrafi kapsam bakımından da patent korumasının ülkesel niteliği göz önünde tutulmalıdır. Türkiye’deki patentten kaynaklanan lisans, tek başına yabancı ülkelerde patent hakkı bulunduğu veya yabancı patentler üzerinde kullanım izni verildiği anlamına gelmez.

Sözleşmede Çelişkili İnhisar Hükümleri Bulunursa Ne Olur?

Sözleşmenin bir maddesinde lisansın inhisari olduğu belirtilirken başka bir maddesinde patent sahibine aynı kapsamda sınırsız biçimde yeni lisanslar verme yetkisi tanınıyorsa, lisansın hukuki niteliğine ilişkin yorum sorunu doğabilir.

Bu durumda yalnız sözleşmenin başlığına bakılması yeterli değildir. Tarafların birbirine tanıdığı yetkiler, sözleşmenin tüm hükümleri ve SMK m.125/2’deki ayrım birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle “tek yetkili satıcı”, “münhasır distribütör” veya benzeri ticari ifadelerin bulunması, bu yetkilendirmenin mutlaka inhisari patent lisansı olduğu sonucunu doğurmaz. Patent konusu buluşun kullanımına ilişkin hangi hakların tanındığı ayrıca belirlenmelidir.

İnhisari Lisans Alan Alt Lisans Verebilir mi?

İnhisari lisans alanın patent konusu buluşu münhasır biçimde kullanabilmesi, başka kişilere kendiliğinden alt lisans verebileceği anlamına gelmez.

SMK m.125/3 uyarınca, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez. Bu hüküm hem inhisari hem de inhisari olmayan lisans için geçerlidir.

Dolayısıyla inhisari lisans sözleşmesinde alt lisans verilmesine izin tanınmak isteniyorsa bunun ayrıca kararlaştırılması gerekir. İznin kapsamı, alt lisansın süresi ve hangi kullanım faaliyetlerine ilişkin olacağı da açık biçimde belirlenebilir.

Lisans Alan Sözleşmedeki Kullanım Sınırlarını Aşarsa Ne Olur?

SMK m.125/4, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa sözleşmeye dayalı lisans alanın patentin koruma süresi boyunca buluşun kullanılmasına ilişkin geniş bir tasarruf yetkisine sahip olmasını öngörür. Bununla birlikte lisans alan, lisans sözleşmesinde yer alan şartlara uymak zorundadır.

Kanun aynı fıkrada, sözleşme şartlarına aykırılık hâlinde patent sahibinin patentten doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebileceğini düzenler.

Örneğin yalnız belirli teknik uygulama için lisans alan bir işletmenin başka bir alanda patent konusu buluşu kullanması durumunda, kullanımın sözleşmedeki yetki sınırını aşıp aşmadığı incelenir. Sözleşmenin kapsamı ile fiilen gerçekleştirilen teknik faaliyet arasındaki ilişki belirleyicidir.

Patent Lisansında Yazılı Şekil ve Sicile Kayıt

Patent lisansının türünü değerlendirirken sözleşmenin şekli ve sicil durumu da dikkate alınmalıdır.

Patent Lisans Sözleşmesi Yazılı Olmak Zorunda mı?

Evet. SMK m.148/4, sınai mülkiyet haklarına ilişkin hukuki işlemlerin yazılı şekle tabi olduğunu düzenler. Patent lisans sözleşmeleri de bu hükmün kapsamındadır.

Aynı fıkra, devir sözleşmeleri için ayrıca noter onaylı şekil şartı öngörür. Ancak devir sözleşmelerine ilişkin noter onayı şartı, sırf lisans sözleşmesi yapılması nedeniyle bütün patent lisanslarına uygulanmaz. Patent lisansı bakımından kanuni temel şekil şartı yazılılıktır.

İnhisari Lisansın Sicile Kaydedilmemesi Ne Sonuç Doğurur?

SMK m.148/5 uyarınca hukuki işlemler, taraflardan birinin talebi, ücretin ödenmesi ve yönetmelikte öngörülen diğer şartların yerine getirilmesi üzerine sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır.

Aynı hüküm, kanuni istisna saklı kalmak üzere, sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan hakların iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceğini düzenler.

Bu nedenle patent lisansının sicile kaydedilmemesi ile sözleşmenin taraflar arasında geçersiz olması aynı hukuki sonuç değildir. Yazılı olarak kurulan lisans ilişkisinin taraflar arasındaki geçerliliği, sicile kaydedilmeyen hakların iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirliğinden ayrılmalıdır.

Özellikle inhisari lisans verilmesine rağmen üçüncü kişilerle yeni işlemler yapılması hâlinde önceki lisans sözleşmesi, sicil durumu ve üçüncü kişinin iyiniyeti önem kazanabilir.

Patent Birden Fazla Kişiye Aitse Lisansı Kim Verebilir?

Patent başvurusu veya patent üzerinde birden fazla hak sahibi bulunması durumunda SMK m.112/2 önem taşır. Bu hükme göre buluşun kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliği gerekir. Oybirliği sağlanamazsa mahkemenin kanunda öngörülen koşullarla yetki vermesi mümkündür.

Dolayısıyla yalnız bir paydaşın imzasıyla düzenlenen lisansın hukuki durumu, tek hak sahipli patentlerdeki lisans ilişkisiyle aynı şekilde değerlendirilemez. Konunun ayrıntıları ortak patentte pay devri, lisans ve tasarruf başlığının konusudur.

Lisansın İnhisari Niteliği Konusunda Uyuşmazlık Çıkarsa

Patent lisansında uyuşmazlık, çoğu zaman sözleşmenin gerçekten inhisari olup olmadığı veya kararlaştırılan münhasırlığın hangi faaliyetleri kapsadığı üzerinde yoğunlaşır.

Uyuşmazlığın çözümünde başlıca şu belgeler ve olgular önem taşıyabilir:

• Taraflarca imzalanmış lisans sözleşmesi ve ekleri.
• İnhisarın kapsamına ve patent sahibinin saklı tuttuğu yetkilere ilişkin açık hükümler.
• Önceki ve sonraki lisans sözleşmeleri.
• Patent sicili kayıtları ve ilgili işlem belgeleri.
• Tarafların sözleşmenin uygulanmasına ilişkin yazışmaları.
• Üretim, kullanım ve teknik faaliyetlerin lisans kapsamına girip girmediğini gösteren belgeler.

Örneğin patent sahibi, inhisari lisans verdiği alanda üçüncü bir işletmeye de kullanım izni vermişse ilk lisans sözleşmesinin kapsamı ile ikinci işlemin konusu karşılaştırılmalıdır. İlk lisans alanın sözleşmesel talepleri ve üçüncü kişiye karşı ileri sürebileceği haklar, ilgili hukuki şartlara göre ayrı değerlendirilir.

Lisans Türü Patent Tecavüzü Davası Açma Yetkisini Etkiler mi?

Evet. Lisansın inhisari veya inhisari olmayan nitelikte olması, üçüncü kişilerin patent hakkına tecavüzü karşısında lisans alanın dava açma yetkisini de etkileyebilir.

SMK m.158/1 uyarınca sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa inhisari lisans sahibi, üçüncü kişinin sınai mülkiyet hakkına tecavüzü durumunda hak sahibinin açabileceği davaları kendi adına açabilir. İnhisari olmayan lisans alan bakımından ise SMK m.158/2’de bildirim, hak sahibinin tutumu ve sözleşmesel sınırlamalarla ilgili farklı koşullar düzenlenmiştir.

Bu dava yetkisinin şartları ve istisnaları, patent lisansı alanın tecavüz davası açma hakkı kapsamında ayrıca incelenmelidir.

Lisansın İnhisari Olması Fesih Sonuçlarını Değiştirir mi?

İnhisari lisansın sona ermesi, lisans alanın münhasır kullanım yetkisi bakımından sonuç doğurabilir. Bununla birlikte inhisari nitelik, sözleşmenin kendiliğinden feshedilebileceği veya her sona erme hâlinde aynı sonuçların ortaya çıkacağı anlamına gelmez.

Sözleşmenin sona erme sebebi, uygulanacak hükümler ve sona erme sonrasındaki kullanımın hukuki durumu ayrı incelenmelidir. Bu konu patent lisans sözleşmesinin feshi ve sonrası kullanım makalesinde ele alınır.

Patent Lisans Türleri Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Patent lisans sözleşmesinde lisans türü belirtilmemişse ne olur?

SMK m.125/2 gereğince sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. Dolayısıyla sözleşmenin hükümlerinden münhasırlık sonucuna ulaşılamıyorsa kanuni kural inhisari olmayan lisanstır.

2. İnhisari lisans veren patent sahibi üretime devam edebilir mi?

Patent sahibi, kendi kullanım hakkını sözleşmede açıkça saklı tutmuşsa bu hakkın kapsamında buluşu kullanabilir. Böyle bir açık düzenleme bulunmadığında SMK m.125/2 uyarınca inhisari lisans kapsamında kendi kullanımına devam edemez.

3. Yalnız belirli bir ürün veya faaliyet için inhisari lisans verilebilir mi?

Lisansın kullanım alanı ve inhisar kapsamı sözleşmede belirlenebilir. Bu durumda münhasırlığın hangi faaliyetleri kapsadığı açıkça ortaya konulmalı ve sözleşmenin diğer hükümleriyle çelişmemelidir.

4. İnhisari lisans alan başka bir şirkete alt lisans verebilir mi?

SMK m.125/3 uyarınca sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa alt lisans veremez. Münhasır kullanım hakkına sahip olmak, üçüncü kişilere lisans verme yetkisini kendiliğinden içermez.

5. İnhisari lisansın geçerli olması için sicile kayıt zorunlu mudur?

Patent lisans sözleşmesi yazılı şekle tabidir. Sicile kayıt, SMK m.148/5 bakımından özellikle iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hakların ileri sürülebilmesi açısından önemlidir. Sicile kaydedilmeme ile sözleşmenin taraflar arasındaki geçerliliği birbirinden ayrılmalıdır.

6. Henüz patent verilmemiş bir başvuru için inhisari lisans yapılabilir mi?

Evet. SMK m.125/1 patent başvurusunun da lisans sözleşmesine konu olabileceğini düzenler. Ancak başvurunun patentle sonuçlanacağı garanti değildir. Bu nedenle başvuru aşamasındaki lisans ilişkisinde patent verilmemesi ihtimalinin sözleşmesel etkileri ayrıca değerlendirilmelidir.

7. Patentle birlikte yazılım veya başka fikrî haklar lisanslanıyorsa aynı ayrım yeterli midir?

Hayır. Patent lisansına ilişkin inhisar koşulları patent hakkı yönünden değerlendirilir. Aynı sözleşmede yazılım, marka, tasarım veya başka hakların bulunması hâlinde bunların kendilerine özgü hukuki rejimleri de dikkate alınmalıdır. Birden fazla hakkı kapsayan yapıların ayrıntıları fikrî mülkiyet karma lisans sözleşmesi kapsamında incelenir.

Sonuç

Patent lisansında inhisari ve inhisari olmayan lisans arasındaki temel ayrım, patent sahibinin kendi kullanım yetkisi ile üçüncü kişilere lisans verme imkânıdır. SMK m.125/2 uyarınca aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. İnhisari lisans verilmesi durumunda ise patent sahibi, kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmadıkça buluşu kullanamaz ve inhisar kapsamında başkalarına lisans veremez.

Bununla birlikte lisansın hukuki sonucu yalnız türüne bakılarak belirlenemez. İnhisarın kapsamı, önceki lisanslar, alt lisans yetkisi, sözleşmenin yazılı içeriği, sicil durumu ve lisansı veren kişinin tasarruf yetkisi birlikte incelenmelidir. Özellikle münhasırlığın belirsiz veya çelişkili düzenlendiği sözleşmeler, kullanım yetkisi ve üçüncü kişilerle yapılan işlemler bakımından uyuşmazlık doğurabilir.

Patent lisansının niteliğinin belirlenmesi, mevcut sözleşme hükümlerinin değerlendirilmesi ve kullanım yetkisine ilişkin hukuki uyuşmazlıklarda patent hukuku alanında avukat desteği alınması, uygulanacak hükümlerin somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer