Toplu İş Sözleşmesinden Kimler Yararlanır?

İşyerinde toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır sorusunun cevabı, işçinin taraf sendikaya üyeliğine ve kanunda düzenlenen diğer yararlanma şartlarına bağlıdır. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 39. maddesine göre toplu iş sözleşmesinden kural olarak sözleşmenin tarafı olan işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Taraf sendikaya üye olmayan işçiler ise dayanışma aidatı ödeyerek ve yararlanma talebinde bulunarak sözleşmenin sağladığı haklardan faydalanabilir. İmza tarihinde sendika üyesi olan işçiler sözleşmenin yürürlük tarihinden, imzadan sonra üye olanlar üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten, dayanışma aidatı yolunu kullananlar ise talep tarihinden itibaren yararlanır. Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli kararıyla, imzadan önce yapılan dayanışma aidatı taleplerinin ancak imza tarihinde sonuç doğuracağına ilişkin sınırlama iptal edilmiştir. Bunun yanında işten ayrılan üyeler, işveren vekilleri ve grev sırasında çalışan bazı işçiler için özel kurallar bulunmaktadır.

Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanmanın Hukuki Şartları Nelerdir?

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma, 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinde düzenlenmiştir. Bu madde, toplu iş sözleşmesinin kapsamına giren bir işyerinde çalışan işçilerden hangilerinin sözleşmeden doğan haklardan yararlanabileceğini ve yararlanmanın hangi tarihte başlayacağını belirler.

Toplu iş sözleşmesinin işyerinde uygulanması ile belirli bir işçinin sözleşmenin parasal hükümlerinden yararlanma hakkına sahip olması farklı hukuki konulardır.

Bir işyerinin toplu iş sözleşmesi kapsamında bulunması, işyerindeki bütün çalışanların sözleşmede öngörülen ücret artışlarını, ikramiyeleri, primleri ve parasal sosyal yardımları kendiliğinden kazanacağı anlamına gelmez.

Bu haklar bakımından işçinin taraf sendikaya üyeliği veya kanunda belirtilen başka bir yararlanma yolunun bulunması gerekir.

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesi çerçevesinde başlıca yararlanma durumları şunlardır:

• Toplu iş sözleşmesinin imzalandığı tarihte taraf işçi sendikasına üye olan işçiler.
• Toplu iş sözleşmesinin imzalanmasından sonra taraf sendikaya üye olan işçiler.
• Dayanışma aidatı ödeyerek yararlanma talebinde bulunan işçiler.
• Taraf sendika üyeliğinden ayrılan veya çıkarılan ve dayanışma aidatıyla yararlanma şartlarını sağlayan işçiler.
• Toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi ile imza tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren, kanuni şartları taşıyan sendika üyeleri.
• Kanunda öngörülen diğer özel yararlanma yollarının şartlarını taşıyan işçiler.

Bu grupların yararlanma başlangıçları aynı değildir. Ayrıca işçinin toplu iş sözleşmesinin kapsamındaki bir işyerinde çalışıp çalışmadığı ve kanuni istisnalardan birine girip girmediği de belirlenmelidir.

Hangi işyerlerinin hangi tür toplu iş sözleşmesi kapsamında değerlendirileceği, toplu iş sözleşmesinin türleri ve kapsamı başlıklı makalede ayrıca açıklanmıştır.

Sendika Üyesi Olan İşçiler Toplu İş Sözleşmesinden Ne Zaman Yararlanır?

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin ikinci fıkrası, toplu iş sözleşmesinin tarafı olan sendikanın üyeleri bakımından yararlanmanın başlangıcını iki ayrı duruma göre düzenler.

Belirleyici ayrım, işçinin toplu iş sözleşmesinin imzalandığı tarihte taraf sendikaya üye olup olmadığıdır.

İmza tarihinde taraf sendikaya üye olan işçiler

Toplu iş sözleşmesinin imzalandığı tarihte taraf işçi sendikasına üye olan işçiler, sözleşmenin yürürlük tarihinden itibaren yararlanır.

Toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi ile imza tarihi birbirinden farklı olabilir. Sözleşme, imzalandığı tarihten daha önceki bir tarihten itibaren yürürlüğe girecek şekilde düzenlenmişse imza tarihinde taraf sendikaya üye olan işçi, çalıştığı ve sözleşme kapsamında bulunduğu dönem için geçmişe etkili haklardan yararlanır.

Örnek: Bir toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi 1 Ocak, imza tarihi ise 1 Haziran olarak belirlenmiş olsun. İşçi 1 Haziran tarihinde taraf sendikanın üyesiyse, işyerinde çalıştığı ve diğer yararlanma şartlarını sağladığı dönem bakımından 1 Ocak’tan itibaren uygulanması öngörülen ücret artışı ve diğer parasal haklardan yararlanabilir.

Ancak toplu iş sözleşmesinin geçmişe etkili olması, işçinin henüz o işyerinde çalışmadığı bir dönem için kendisine ücret alacağı kazandırmaz. İşçinin çalışma başlangıcı ve sözleşmenin kapsamı ayrıca dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle imza tarihindeki üyelik durumu, yürürlük tarihi, işyerinde çalışılan dönem ve sözleşmenin ilgili hükümleri birlikte incelenmelidir.

İmza tarihinden sonra taraf sendikaya üye olan işçiler

Toplu iş sözleşmesinin imzalanmasından sonra taraf işçi sendikasına üye olanlar, 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin ikinci fıkrası gereğince üyeliklerinin taraf işçi sendikasınca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

Bu nedenle üyelik başvurusunun yapıldığı tarih, sendika üyeliğinin hukuken kazanıldığı tarih ve üyeliğin işverene bildirildiği tarih birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin işçi toplu iş sözleşmesinin imzalanmasından sonra sendikaya üye olmuşsa, imza tarihinde üye olan işçilerle aynı şekilde sözleşmenin geçmişe etkili yürürlük tarihinden itibaren yararlanamaz.

Bu işçinin yararlanma başlangıcı, kanunun açık hükmü uyarınca üyeliğinin taraf sendika tarafından işverene bildirildiği tarihtir.

İşçi ile işveren arasında yararlanmanın başlangıcı konusunda uyuşmazlık çıktığında sendika üyelik kayıtları, e-Devlet işlemleri ve işverene yapılan bildirimin tarihi incelenmelidir.

Sendikaya üyeliğin kazanılması ve üyelikten çekilme işlemlerinin ayrıntıları sendika üyeliği başlıklı makalede ele alınmıştır.

Toplu İş Sözleşmesi İmzalanmadan Önce İşten Ayrılan İşçi Yararlanabilir mi?

Evet. 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin üçüncü fıkrası, toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi ile imza tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren sendika üyeleri için özel bir koruma düzenler.

Bu hükme göre toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi ile imza tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren taraf sendika üyeleri, iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar toplu iş sözleşmesinden yararlanır.

Dolayısıyla işçinin sözleşmenin imzalandığı tarihte artık işyerinde çalışmaması, bu özel hükmün şartları gerçekleşmişse geçmiş çalışma dönemine ilişkin haklarını ortadan kaldırmaz.

Örnek: Toplu iş sözleşmesi 1 Ocak tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere 1 Haziran’da imzalanmış olsun. Taraf sendikaya üye işçinin iş sözleşmesi 31 Mart tarihinde sona ermişse işçi, diğer kanuni şartları taşıdığı ölçüde 1 Ocak ile 31 Mart arasındaki çalışmasına ilişkin toplu iş sözleşmesi haklarından yararlanır.

Bu örnekte işçi, iş sözleşmesi sona erdikten sonraki nisan ve mayıs ayları için çalışmaya bağlı ücret talep edemez. Ancak iş sözleşmesinin devam ettiği döneme ilişkin ücret farkları ve diğer haklar, toplu iş sözleşmesi hükümlerine göre hesaplanmalıdır.

Bu düzenlemenin uygulanmasında işçinin ilgili dönemdeki sendika üyeliği, çalışma süresi, toplu iş sözleşmesinin yürürlük başlangıcı ve iş sözleşmesinin sona erme tarihi belirlenmelidir.

Sendika Üyesi Olmayan İşçiler Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanabilir mi?

Evet. Toplu iş sözleşmesinin tarafı olan sendikaya üye olmayan işçiler, 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrasındaki koşullarla dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir.

Bu yol, sendika üyeliği olmaksızın toplu iş sözleşmesinin sağladığı parasal haklardan yararlanılabilmesini sağlar.

Dayanışma aidatı yoluyla yararlanma özellikle şu işçiler bakımından önem taşır:

• Herhangi bir işçi sendikasına üye olmayan işçiler.
• Toplu iş sözleşmesinin tarafı olmayan başka bir sendikanın üyeleri.
• Toplu iş sözleşmesi imzalandıktan sonra işyerinde çalışmaya başlayan ve taraf sendikaya üye olmayan işçiler.
• Taraf sendika üyeliğinden ayrılan işçiler.
• Taraf sendika üyeliğinden çıkarılan ve üyeliği hukuken sona eren işçiler.

Dayanışma aidatıyla yararlanmak için işçinin taraf sendikaya üye olması gerekmez. Kanun, bu yararlanma yolu bakımından taraf işçi sendikasının onayını da aramamıştır.

Bu nedenle işveren veya taraf sendika, dayanışma aidatıyla yararlanmak isteyen işçiden ayrıca sendika üyeliği ya da sendika onayı isteyemez.

Dayanışma aidatı düzenlemesi, Anayasa’nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendikaya üye olma ve olmama özgürlüğüyle bağlantılıdır.

Ancak sendikaya üye olmayan işçinin toplu iş sözleşmesinden yararlanması kendiliğinden gerçekleşmez. Dayanışma aidatıyla yararlanma talebinin bulunması ve kanuni şartların yerine getirilmesi gerekir.

Dayanışma Aidatı Nedir ve Nasıl Ödenir?

Dayanışma aidatı, toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına üye olmayan işçinin, sözleşmeden yararlanabilmek için taraf sendikaya ödediği aidattır.

Dayanışma aidatının ödenmesi, işçiyi ilgili sendikanın üyesi hâline getirmez. İşçi, üyeliğe bağlı yönetim ve katılım haklarını bu ödeme nedeniyle kazanmaz.

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin beşinci fıkrasına göre dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak şartıyla sendika tüzüğünde belirlenir.

Bu nedenle dayanışma aidatı miktarı her sendika bakımından kanunda sabit bir para tutarı olarak düzenlenmemiştir. İlgili sendikanın tüzüğündeki miktar ile üyelik aidatı üst sınırı dikkate alınır.

6356 sayılı Kanun’un 18. maddesinin ikinci fıkrasına göre üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının işverene yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek ilgili sendikaya ödenir.

Sendika Üyeliğinin Kazanılması ve Sona Ermesi ile Üyelik Aidatının Tahsili Hakkında Yönetmelik’in 8 ve 9. maddeleri de aidatın belirlenmesi, kesilmesi ve sendikaya ödenmesine ilişkin esasları düzenler.

İşverenin, kanuni şartlarla kesmesi gereken aidatı kesmemesi veya kestiği aidatı bir ay içinde ilgili sendikaya ödememesi hâlinde 6356 sayılı Kanun’un 18. maddesinin üçüncü fıkrasındaki sorumluluk doğar.

Buna göre işveren, ödenmesi gereken aidat tutarını bankalarca işletme kredilerine uygulanan en yüksek faizle birlikte ödemekle yükümlüdür.

İşçinin toplu iş sözleşmesinden dayanışma aidatıyla yararlanma talebi ile yetkili sendikanın işverenden aidat kesintisi yapılmasını istemesi farklı işlemlerdir.

Yararlanma talebinin işverene yazılı ve ispatlanabilir biçimde iletilmesi, talep tarihinin belirlenmesi bakımından önemlidir. Kanun, yararlanma talebinin geçerliliğini mutlaka noter aracılığıyla yapılmasına bağlamamıştır.

Bu nedenle işçinin talebini işverene ulaştırdığını gösteren kayıtları saklaması gerekir.

Faaliyeti durdurulmuş sendikaya dayanışma aidatı ödenir mi?

Hayır. 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin altıncı fıkrası, faaliyeti durdurulmuş sendikalara dayanışma aidatı ödenmeyeceğini açıkça düzenler.

Bu hüküm, dayanışma aidatının ödenmesine ilişkin özel bir istisnadır. Sendikanın faaliyetinin durdurulmasının toplu iş sözleşmesinin uygulanmasına ilişkin diğer sonuçları, yalnızca bu fıkradan hareketle belirlenemez.

Dolayısıyla sendikanın faaliyetinin durdurulmuş olması nedeniyle dayanışma aidatı ödenmemesi ile yürürlükteki toplu iş sözleşmesinin bütün hükümlerinin kendiliğinden ortadan kalkması aynı hukuki sonuç değildir.

Dayanışma Aidatıyla Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma Ne Zaman Başlar?

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanma, talep tarihinden geçerlidir.

Bu hüküm yürürlüktedir.

Ancak fıkrada daha önce yer alan ve toplu iş sözleşmesinin imzalanmasından önce yapılan taleplerin ancak imza tarihinde hüküm doğuracağını öngören cümle, Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir.

Bu nedenle yararlanma başlangıcı belirlenirken işçinin talebinin tarihi, toplu iş sözleşmesinin imza tarihi ve yürürlük dönemi birlikte değerlendirilmelidir.

İmza tarihinden önce yapılan dayanışma aidatı talebi

Toplu iş sözleşmesi henüz imzalanmadan önce yapılan dayanışma aidatıyla yararlanma talebi, sırf imzadan önce yapıldığı gerekçesiyle imza tarihine ertelenemez.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı sonrasında, işçinin talebi toplu iş sözleşmesinin yürürlük dönemine giriyorsa ve diğer şartlar da sağlanıyorsa yararlanma başlangıcında talep tarihi esas alınır.

Örnek: Toplu iş sözleşmesi 1 Ocak’tan itibaren yürürlüğe girmek üzere 1 Haziran’da imzalanmış olsun.

Taraf sendikaya üye olmayan bir işçi 15 Mart tarihinde dayanışma aidatıyla yararlanma talebinde bulunmuşsa ve diğer koşulları da taşıyorsa toplu iş sözleşmesinin 15 Mart’tan itibaren uygulanması gereken hükümlerinden yararlanır.

Bu işçi için yararlanmanın, yalnızca toplu iş sözleşmesinin 1 Haziran’da imzalanmış olması nedeniyle 1 Haziran’da başlayacağı kabul edilemez.

Ancak 15 Mart tarihli talep, işçinin 1 Ocak ile 14 Mart arasındaki dönem için de kendiliğinden dayanışma aidatına dayalı yararlanma hakkı kazandığı anlamına gelmez.

Ayrıca toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihinden önceki dönem için yalnızca dayanışma aidatı talebine dayanılarak hak ileri sürülemez.

İmza tarihinden sonra yapılan dayanışma aidatı talebi

Toplu iş sözleşmesi imzalandıktan sonra dayanışma aidatıyla yararlanma talebinde bulunan işçi için de kural olarak talep tarihi esas alınır.

Bu nedenle imza tarihinden sonra ilk kez dayanışma aidatı talebinde bulunan işçi, yalnızca Anayasa Mahkemesinin iptal kararına dayanarak toplu iş sözleşmesinin geçmişe etkili yürürlük tarihinden itibaren bütün parasal alacakları talep edemez.

Ancak burada iki farklı konu birbirinden ayrılmalıdır:

• İşçinin dayanışma aidatı talebinden önceki döneme ilişkin ücret farklarını isteyip isteyemeyeceği.
• İşçinin talep tarihinden itibaren uygulanması gereken ücretinin, toplu iş sözleşmesindeki önceki zam dönemleri dikkate alınarak hangi tutarda belirlenmesi gerektiği.

İlk konu, yararlanmanın hangi tarihte başladığına ilişkindir. İkinci konu ise talep tarihinden itibaren ödenmesi gereken ücretin doğru hesaplanmasıyla ilgilidir.

Bu ayrım, Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 08.04.2025 tarihli kararında açıkça ortaya konulmuştur.

Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 Tarihli Kararı Neyi Değiştirdi?

Anayasa Mahkemesi, 30.12.2020 tarihli, E.2020/57 ve K.2020/83 sayılı kararıyla 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrasındaki, imzadan önce yapılan dayanışma aidatı taleplerini imza tarihine erteleyen cümleyi iptal etmiştir.

Karar, 3 Mart 2021 tarihli ve 31412 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

İptal edilen düzenleme, toplu iş sözleşmesi henüz imzalanmadan önce dayanışma aidatıyla yararlanma talebinde bulunan işçilerin, toplu iş sözleşmesinin geçmişe etkili hükümlerinden imza tarihi öncesinde yararlanmasını engelliyordu.

Buna karşılık toplu iş sözleşmesinin imzalandığı tarihte taraf sendikaya üye olan işçiler, sözleşmenin yürürlük tarihinden itibaren yararlanabiliyordu.

Anayasa Mahkemesi, bu farklılığın sendika üyesi olmayan işçileri toplu iş sözleşmesinin geçmişe etkili hükümlerinden yararlanabilmek amacıyla taraf sendikaya üye olmaya yönelttiğini değerlendirmiştir.

Mahkeme, sendikaların güçlendirilmesinin meşru bir amaç olduğunu kabul etmekle birlikte, sendikaya üye olmama özgürlüğü ile toplu iş sözleşmesi hakkına getirilen bu sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı sonucuna ulaşmıştır.

Bu gerekçelerle ilgili cümle, Anayasa’nın 13, 51 ve 53. maddelerine aykırı bulunarak iptal edilmiştir.

İptalin kapsamı önemlidir: Anayasa Mahkemesi dayanışma aidatı ödeme şartını, yararlanma talebi zorunluluğunu veya yararlanmanın talep tarihinden başlayacağı kuralını iptal etmemiştir.

Yalnızca imzadan önce yapılan taleplerin sonuçlarını zorunlu olarak imza tarihine erteleyen sınırlama ortadan kaldırılmıştır.

Bu nedenle iptal kararından sonra da işçinin dayanışma aidatıyla yararlanma talebinde bulunması gerekir.

Kararın özgün tam metni Anayasa Mahkemesinin resmî karar arşivinde bulunmaktadır.

Yönetmelikte eski imza tarihi kuralı bulunuyorsa uygulanır mı?

Sendika Üyeliğinin Kazanılması ve Sona Ermesi ile Üyelik Aidatının Tahsili Hakkında Yönetmelik’in 8. maddesinin dördüncü fıkrasındaki eski metin, toplu iş sözleşmesinin imzalanmasından önceki taleplerin imza tarihinde hüküm doğuracağını da ifade etmektedir.

Ancak bu ifade, Anayasa Mahkemesince iptal edilen kanun cümlesinin tekrarı niteliğindedir.

Kanun hükmünün iptal edilmesinden sonra alt düzenleyici metindeki eski ifade, Anayasa Mahkemesinin iptal kararının sonuçlarını ortadan kaldıracak biçimde uygulanamaz.

Bu nedenle dayanışma aidatıyla yararlanmanın başlangıcında 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin yürürlükteki hükümleri ve Anayasa Mahkemesinin iptal kararı esas alınmalıdır.

Yargıtaya Göre Dayanışma Aidatı Talep Tarihindeki Ücret Nasıl Belirlenir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 08.04.2025 tarihli, 2025/108 E. ve 2025/3201 K. sayılı kararı, dayanışma aidatıyla toplu iş sözleşmesinden yararlanmanın başlangıcı ile talep tarihinden itibaren uygulanacak ücretin hesabı arasındaki farkı açıklamaktadır.

Karara konu olayda işçi, daha önce üyesi olduğu taraf sendikadan ayrılmıştır. Önceki toplu iş sözleşmesi döneminde dayanışma aidatıyla yararlanan işçi, daha sonra imzalanan ve 01.03.2021-28.02.2023 dönemini kapsayan toplu iş sözleşmesi için 03.11.2021 tarihinde yeniden yararlanma talebinde bulunmuştur.

İşçi, toplu iş sözleşmesindeki ücret artışlarının kendisine uygulanmadığını ileri sürerek fark alacaklarının ödenmesini istemiştir.

İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, işçinin yeni toplu iş sözleşmesinden 03.11.2021 tarihinden itibaren yararlanabileceğini kabul etmiştir.

Ancak bölge adliye mahkemesi, bu tarihten sonra yeni bir ücret zammı öngörülmediği gerekçesiyle fark ücret talebinin reddini yerinde bulmuştur.

Yargıtay, yararlanmanın 03.11.2021 tarihinde başladığına ilişkin belirlemeyi doğru bulmuş; buna karşılık fark ücret talebinin reddini hatalı değerlendirmiştir.

Kararda, işçinin 03.11.2021 tarihinden itibaren toplu iş sözleşmesinin ilgili dönemde geçerli olan ücretine hak kazandığı; bu ücretin hesabında, talep tarihine kadar toplu iş sözleşmesinde öngörülmüş bulunan ikinci altı aylık ücret zammının da dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir.

Dolayısıyla talep tarihinden önce zam döneminin başlamış olması, işçinin talep tarihinden itibaren uygulanması gereken ücret hesabında bu zammın tamamen yok sayılmasını gerektirmez.

Yargıtay ayrıca davacının sendikal tazminat talebi hakkında olumlu veya olumsuz bir hüküm kurulmamış olmasını da usul bakımından hatalı bulmuştur.

Bu gerekçelerle bölge adliye mahkemesi kararını ortadan kaldırmış ve ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.

Karar, işçinin talep tarihinden önceki bütün dönemlere ilişkin alacaklara kendiliğinden hak kazandığını ifade etmez.

Kararın uygulama sonucu: Dayanışma aidatı talebinin başlangıç tarihi korunur; ancak işçinin bu tarihten itibaren alacağı ücret, toplu iş sözleşmesinin talep tarihinde yürürlükte olan ücret hükümleri ve uygulanmış zamları esas alınarak hesaplanır.

Kararın tam metni Adalet Bakanlığı Mevzuat ve İçtihat Programı ve Çalışma ve Toplum Yargı Kararları arşivi üzerinden incelenebilir.

Her Toplu İş Sözleşmesi İçin Yeniden Dayanışma Aidatı Talebi Gerekir mi?

Evet. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 08.04.2025 tarihli kararında da açıklandığı üzere, dayanışma aidatıyla yararlanmak için her toplu iş sözleşmesi bakımından ayrıca talepte bulunulması gerekir.

Bir işçinin önceki toplu iş sözleşmesi döneminde dayanışma aidatıyla yararlanmış olması, sonraki dönemde imzalanan başka bir toplu iş sözleşmesinden kendiliğinden yararlanacağı anlamına gelmez.

Bu nedenle yeni bir toplu iş sözleşmesi yapıldığında, taraf sendikaya üye olmayan işçinin bu sözleşmeden de dayanışma aidatı yoluyla yararlanmak istiyorsa yeni sözleşmeye ilişkin talebini ortaya koyması gerekir.

Yararlanma talebinin hangi toplu iş sözleşmesine ilişkin olduğunun açıkça belirtilmesi ve işverene ulaştığı tarihin belgelenmesi önem taşır.

Önceki dönem için dayanışma aidatı kesilmiş olması, sonraki sözleşmeden yararlanma talebinin bulunduğunu tek başına ispatlamaz.

Sendika Üyeliğinden Ayrılan İşçi Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanmaya Devam Eder mi?

Taraf işçi sendikasının üyeliğinden ayrılan işçinin toplu iş sözleşmesinden yararlanma hakkı, üyeliğin hukuken sona erdiği tarih ve dayanışma aidatıyla yararlanma şartlarına göre belirlenir.

6356 sayılı Kanun’un 19. maddesinin üçüncü fıkrasına göre sendika üyeliğinden çekilme, e-Devlet üzerinden yapılan bildirimin sendikaya ulaşmasından bir ay sonra geçerlilik kazanır.

Bu nedenle işçinin sendikadan çekilme bildirimini yaptığı tarih ile sendika üyeliğinin hukuken sona erdiği tarih aynı değildir.

Çekilme henüz hüküm doğurmamışsa işçinin üyelik sıfatının devam edip etmediği bu bir aylık süreye göre belirlenir.

Üyelik sona erdikten sonra işçi, 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrasındaki şartları sağlayarak dayanışma aidatıyla toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir.

Bu durumda yararlanmanın kesintiye uğrayıp uğramadığı belirlenirken üyeliğin sona erdiği tarih, dayanışma aidatıyla yararlanma talebi ve toplu iş sözleşmesinin uygulandığı dönem birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle yeni bir toplu iş sözleşmesi döneminde, önceki sözleşme için yapılmış dayanışma aidatı talebinin yeterli olduğu varsayılmamalıdır.

Sendika üyeliğinden çıkarılan işçi yararlanabilir mi?

Sendika üyeliğinden çıkarılma bakımından öncelikle çıkarma kararının hukuken kesinleşip kesinleşmediği belirlenmelidir.

6356 sayılı Kanun’un 19. maddesinin dördüncü fıkrasına göre sendika üyeliğinden çıkarma kararı genel kurul tarafından verilir. Üye, kararın kendisine tebliğinden itibaren otuz gün içinde mahkemeye itiraz edebilir.

Kanun, üyeliğin çıkarılma kararı kesinleşinceye kadar devam edeceğini düzenlemiştir.

Dolayısıyla çıkarma kararının alınması, her durumda işçinin sendika üyeliğinin derhâl sona erdiği anlamına gelmez.

Üyeliğin hukuken sona ermesinden sonra, diğer şartları sağlayan işçi dayanışma aidatıyla toplu iş sözleşmesinden yararlanma yolunu kullanabilir.

Çıkarma kararının yargısal denetimine ilişkin ayrıntılar sendika üyeliğinden çıkarılmaya itiraz başlıklı makalede açıklanmıştır.

Toplu İş Sözleşmesinden Kimler Yararlanamaz?

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinde yararlanmanın genel kuralının yanında belirli çalışanlar bakımından açık istisnalar düzenlenmiştir.

Bu istisnalar, işçinin işyerinde çalışmasının veya sendika üyeliğinin her durumda sözleşmeden yararlanmak için yeterli olmadığını göstermektedir.

İşveren vekilleri ve işvereni temsilen görüşmeye katılanlar

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin yedinci fıkrasına göre bu Kanun anlamındaki işveren vekilleri ile toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar, toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.

Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde işveren vekili, işveren adına işletmenin bütününü yöneten kişi olarak tanımlanmıştır.

Bu nedenle bir çalışanın müdür, şef, sorumlu veya yönetici unvanını taşıması, tek başına 6356 sayılı Kanun anlamında işveren vekili olduğunu göstermez.

İşçinin işletmenin bütününü yönetip yönetmediği, gerçek görev ve yetkileri esas alınarak belirlenmelidir.

Toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılma ise aynı fıkrada ayrıca belirtilmiş bir yararlanmama nedenidir.

Grev sırasında çalışmaya devam eden işçiler

6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin sekizinci fıkrası, grev sonucunda yapılan toplu iş sözleşmesinden yararlanma bakımından özel bir kural düzenler.

Buna göre Kanunun 65. maddesi uyarınca çalışması zorunlu olanlar dışında, grev sırasında işyerinde çalışmış bulunan işçiler, toplu iş sözleşmesinde aksine hüküm yoksa grev sonunda yapılan toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.

Bu kuralın uygulanmasında işçinin grev sırasında çalışıp çalışmadığı ve çalışmasının 65. madde kapsamında zorunlu olup olmadığı belirlenmelidir.

Kanunun 65. maddesi kapsamında işyeri güvenliği, teknik zorunluluklar ve korunması gereken faaliyetler nedeniyle çalıştırılan işçiler ile grev sırasında kendi tercihleri doğrultusunda çalışmaya devam eden işçilerin hukuki durumu aynı değildir.

Ayrıca toplu iş sözleşmesinde aksine düzenleme bulunup bulunmadığı incelenmelidir.

Toplu iş sözleşmesinin kapsamı dışında kalan çalışanlar

Bir işçinin taraf sendikaya üye olması, çalıştığı işyerinin ilgili toplu iş sözleşmesinin kapsamına girmediği bir durumda kendiliğinden yararlanma hakkı doğurmaz.

Toplu iş sözleşmesinde kapsam dışı personel düzenlemesi bulunması hâlinde de bu düzenlemenin içeriği, işçinin görevleri ve emredici kanun hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Ancak yalnızca sözleşmede kullanılan kapsam dışı personel ifadesine dayanılarak, ilgili hükmün hukuki geçerliliği incelenmeden bütün sonuçlar belirlenemez.

İşçinin çalışma statüsü, işyeri, işveren vekili niteliği ve toplu iş sözleşmesinin kapsamı somut olarak belirlenmelidir.

Taraf Sendikanın Yazılı Onayıyla Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanılabilir mi?

6356 sayılı Kanun’un 26. maddesinin dördüncü fıkrasına göre kuruluşların kendi faaliyetleri ile üyelerine sağladıkları hak ve çıkarların üye olmayanlara uygulanması, Kanunun toplu iş ilişkilerine ilişkin özel hükümleri saklı kalmak üzere, yazılı onaylarına bağlıdır.

Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli kararında ve Yargıtayın toplu iş sözleşmesinden yararlanmaya ilişkin kararlarında da taraf sendikanın yazılı onayı, kanuni şartları kapsamında istisnai yararlanma yollarından biri olarak belirtilmektedir.

Ancak yazılı onayın hukuki etkisi ile dayanışma aidatı yoluyla yararlanma farklıdır.

Dayanışma aidatıyla yararlanmak isteyen işçi bakımından 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrası açıkça sendika onayının aranmayacağını düzenlemiştir.

Dolayısıyla işçi, kanuni koşulları sağlayarak dayanışma aidatıyla yararlanma talebinde bulunmuşsa taraf sendikanın ayrıca yazılı onayını almak zorunda değildir.

Buna karşılık dayanışma aidatı talebi, sendika üyeliği veya geçerli başka bir yararlanma dayanağı bulunmayan işçinin, yalnızca işverenin tek taraflı uygulamasıyla toplu iş sözleşmesinin bütün parasal hükümlerine hak kazandığı kabul edilemez.

Bu durumda yazılı onayın varlığı, kapsamı ve toplu iş sözleşmesinin ilgili hükümleri ayrıca incelenmelidir.

Toplu İş Sözleşmesinin Teşmili Hâlinde Kimler Yararlanır?

6356 sayılı Kanun’un 40. maddesinde düzenlenen teşmil, belirli bir toplu iş sözleşmesinin kanuni şartlarla, toplu iş sözleşmesi bulunmayan başka işyerlerine uygulanabilmesini sağlayan ayrı bir hukuki mekanizmadır.

Teşmil, işçinin taraf sendikaya üyeliği veya dayanışma aidatı talebi yoluyla yararlanmasından farklıdır.

Bu nedenle bir işçi hakkında teşmil kararı bulunup bulunmadığı, kararın hangi işyerini kapsadığı, hangi hükümleri içerdiği ve ne zaman yürürlüğe girdiği ayrıca belirlenmelidir.

Teşmil kararı bulunmayan bir işyerindeki işçi, yalnızca aynı işkolunda toplu iş sözleşmesi yapılmış olmasına dayanarak bu sözleşmeden yararlanma hakkı kazanmaz.

Ayrıca teşmil edilen hükümlerin kapsamı, teşmil kararının ve 6356 sayılı Kanun’un 40. maddesinin sınırları içinde değerlendirilir.

Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma Başlangıcı Nasıl Hesaplanır?

Yararlanma başlangıcında işçinin hukuki durumuna göre farklı tarihler esas alınır.

Bu tarihler değerlendirilirken toplu iş sözleşmesinin yürürlük dönemi, işçinin fiilen çalıştığı dönem ve sözleşmedeki parasal hakların doğum şartları da incelenmelidir.

Örneğin işçinin dayanışma aidatı talebinde bulunduğu tarihte uygulanacak ücret, önceki zam dönemlerinin etkisiyle belirlenebilir. Ancak bu durum, işçinin talep tarihinden önceki bütün aylara ilişkin ücret farklarını kendiliğinden kazanması anlamına gelmez.

Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma Hakkı Nasıl İspatlanır?

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma uyuşmazlıklarında öncelikle işçinin hangi hukuki nedene dayanarak, hangi tarihten itibaren yararlanma hakkı ileri sürdüğü belirlenmelidir.

Uyuşmazlığın niteliğine göre şu belgeler önem taşır:

• İlgili toplu iş sözleşmesinin tam metni.
• Toplu iş sözleşmesinin imza tarihi ve yürürlük dönemi.
• İşçinin işe giriş ve işten ayrılış tarihlerini gösteren kayıtlar.
• Taraf işçi sendikasına üyeliğin kazanılması ve sona ermesine ilişkin kayıtlar.
• İmza tarihinden sonra kazanılan üyeliğin işverene bildirildiğini gösteren belgeler.
• Dayanışma aidatıyla yararlanma talebi ve talebin işverene ulaştığını gösteren kayıtlar.
• İşçinin ücretinden kesilen üyelik veya dayanışma aidatına ilişkin bordrolar.
• İşverenin ve sendikanın aidat kesintisine ilişkin yazışmaları.
• Toplu iş sözleşmesindeki ücret artışları, ikramiyeler ve sosyal yardımlara ilişkin hesaplama kayıtları.
• Ücret ve diğer parasal hakların ödendiğini gösteren banka kayıtları.
• Gerekli durumlarda sendikanın yazılı onayı veya ilgili teşmil kararı.

İşçi, toplu iş sözleşmesinden yararlanma hakkına dayandığı üyelik, bildirim veya dayanışma aidatı talebi gibi kurucu vakıaları ortaya koymalıdır.

İşveren ise yapıldığı ileri sürülen ödemeleri ve aidat kesintilerine ilişkin işlemleri ilgili kayıtlarla ispatlamalıdır.

Ücret bordrosunda dayanışma aidatı kesintisi bulunması önemli bir delildir. Ancak yararlanmanın hangi tarihte başladığı konusunda uyuşmazlık varsa talep tarihi ve aidat kesintisinin dayanağı ayrıca incelenmelidir.

Benzer şekilde e-Devlet sisteminde sendika üyeliğinin görünmesi, imzadan sonra üye olan işçinin üyeliğinin işverene hangi tarihte bildirildiği sorusunu tek başına çözmez.

Bu nedenle üyelik, bildirim, talep ve ödeme kayıtlarının tarihsel sırayla değerlendirilmesi gerekir.

Toplu İş Sözleşmesinden Doğan Haklar Uygulanmazsa Ne Yapılabilir?

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma şartlarını sağlayan işçinin ücret artışı, ikramiye veya sosyal yardım gibi hakları uygulanmıyorsa öncelikle hangi toplu iş sözleşmesinden, hangi tarihten itibaren yararlanması gerektiği belirlenmelidir.

Ardından işçinin ilgili dönemde hak kazandığı tutarlar ile kendisine fiilen ödenen tutarlar karşılaştırılır.

Bir alacak uyuşmazlığı ortaya çıkması hâlinde 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi kapsamında kalan işçi alacağı ve tazminatı taleplerinde, kanuni istisnalar dışında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Alacağın hangi dönem için talep edilebileceği, yararlanmanın başlangıç tarihine, ilgili toplu iş sözleşmesi hükmüne, alacağın muacceliyetine ve uygulanacak zamanaşımı kurallarına göre belirlenir.

Yararlanma hakkının tespiti ile belirli bir ücret veya sosyal yardım alacağının tahsili birbirinden farklı hukuki taleplerdir.

Toplu iş sözleşmesine dayanan alacakların hesaplanması ve dava süreci toplu iş sözleşmesi kaynaklı alacak davası başlıklı makalede ele alınmıştır.

Toplu iş sözleşmesi hükümlerinin bireysel iş sözleşmeleri üzerindeki etkisi ise toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine etkisi başlıklı makalede ayrıca açıklanmıştır.

Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma Hakkında Sık Sorulan Sorular

Sendikaya üye olmayan işçi toplu iş sözleşmesi zammını alabilir mi?

Evet. İşçi, 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesindeki şartlarla dayanışma aidatı ödeyerek yararlanma talebinde bulunursa, yararlanmaya başladığı tarihten itibaren uygulanması gereken toplu iş sözleşmesi ücretinden faydalanabilir.

Dayanışma aidatı ödeyen işçi sendika üyesi sayılır mı?

Hayır. Dayanışma aidatı ödenmesi, işçiye toplu iş sözleşmesinden yararlanma imkânı sağlar; ancak bu ödeme sendika üyeliği kazandırmaz.

Dayanışma aidatı talebi toplu iş sözleşmesinin imza tarihinden önce yapılabilir mi?

Evet. Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli iptal kararı sonrasında imzadan önce yapılan taleplerin mutlaka imza tarihinde sonuç doğuracağı yönündeki eski kanuni sınırlama uygulanmaz. Yararlanmanın başlangıcında talep tarihi ve sözleşmenin yürürlük dönemi dikkate alınır.

Toplu iş sözleşmesi imzalandıktan sonra talepte bulunan işçi geçmiş bütün zamları alabilir mi?

İşçi, yalnızca sonradan talepte bulunduğu için talep tarihinden önceki bütün ücret farklarına kendiliğinden hak kazanmaz. Ancak talep tarihinden itibaren uygulanacak ücretinin hesabında, toplu iş sözleşmesinde o tarihe kadar öngörülmüş ve uygulanması gereken zamlar dikkate alınır.

Her yeni toplu iş sözleşmesi için dayanışma aidatı talebi gerekir mi?

Evet. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 08.04.2025 tarihli kararına göre dayanışma aidatı yoluyla yararlanmak için her toplu iş sözleşmesi bakımından ayrıca talepte bulunulması gerekir.

Toplu iş sözleşmesi imzalanmadan önce işten ayrılan sendika üyesi haklarını alabilir mi?

Evet. 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin üçüncü fıkrasına göre toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi ile imza tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren taraf sendika üyeleri, kanuni şartlarla iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar sözleşmeden yararlanır.

Sendikadan istifa eden işçi toplu iş sözleşmesinden hemen yararlanamaz hâle gelir mi?

Sendikadan çekilme, 6356 sayılı Kanun’un 19. maddesine göre bildirimin sendikaya ulaşmasından bir ay sonra geçerlilik kazanır. Üyeliğin sona ermesinden sonraki yararlanma durumu, dayanışma aidatı talebinin şartlarına göre belirlenir.

Toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılan kişi yararlanabilir mi?

Hayır. 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin yedinci fıkrası, toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanların toplu iş sözleşmesinden yararlanamayacağını açıkça düzenler.

Dayanışma aidatıyla yararlanmak için sendikanın onayı gerekir mi?

Hayır. 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince dayanışma aidatı yoluyla yararlanmada taraf işçi sendikasının onayı aranmaz.

Sonuç

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma hakkı, kural olarak toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına üyelikten doğar. Ancak taraf sendikaya üye olmayan işçiler de dayanışma aidatı ödeyerek ve kanuni şartlarla yararlanma talebinde bulunarak sözleşmenin sağladığı haklardan faydalanabilir.

İmza tarihinde taraf sendikaya üye olan işçiler için sözleşmenin yürürlük tarihi; imzadan sonra üye olanlar için üyeliğin işverene bildirildiği tarih; dayanışma aidatı yolunu kullananlar için ise talep tarihi esas alınır.

Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli iptal kararı, imzadan önce yapılan dayanışma aidatı taleplerinin sonuçlarını imza tarihine erteleyen sınırlamayı ortadan kaldırmıştır. Buna karşılık dayanışma aidatıyla yararlanmanın talep tarihinden başlayacağı yönündeki temel kural yürürlüktedir.

Yargıtayın 08.04.2025 tarihli kararı, talep tarihinden itibaren uygulanacak ücretin hesabında önceki zam dönemlerinin etkisinin de dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.

Toplu iş sözleşmesinin yürürlük ve imza tarihleri arasında işten ayrılan üyeler, işveren vekilleri, grev sırasında çalışan bazı işçiler ve diğer kanuni istisnalar bakımından özel hükümler uygulanır.

Bu nedenle işçinin toplu iş sözleşmesinden hangi tarihten itibaren ve hangi kapsamda yararlanacağı belirlenirken sendika üyeliği, dayanışma aidatı talebi, işverene yapılan bildirimler, çalışma dönemi ve ilgili sözleşme hükümleri birlikte incelenmelidir.

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma, dayanışma aidatı, ücret farkları ve sendika üyeliğinden kaynaklanan uyuşmazlıkların değerlendirilmesi için İstanbul iş hukuku avukatı hizmetine ilişkin bilgiler incelenebilir.

Hukuki Dayanaklar ve Yargı Kararları

• 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, özellikle madde 13, 51 ve 53.
• 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, özellikle madde 2, 17, 18, 19, 26, 39, 40 ve 65.
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, özellikle madde 3.
• 9 Temmuz 2013 tarihli ve 28702 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sendika Üyeliğinin Kazanılması ve Sona Ermesi ile Üyelik Aidatının Tahsili Hakkında Yönetmelik, özellikle madde 8 ve 9. Yönetmeliğin 8. maddesindeki eski imza tarihi ifadesi, Anayasa Mahkemesinin aşağıdaki iptal kararıyla birlikte değerlendirilmelidir.
• Anayasa Mahkemesi, 30.12.2020 tarihli, E.2020/57 ve K.2020/83 sayılı karar: İmza tarihinden önceki dayanışma aidatı taleplerini imza tarihine erteleyen kanun hükmünün iptali.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 08.04.2025 tarihli, 2025/108 E. ve 2025/3201 K. sayılı karar: Dayanışma aidatıyla yararlanma tarihi, her toplu iş sözleşmesi için ayrı talep ve talep tarihinde geçerli ücretin hesaplanması; bozma.

Yazar: Avukat Mehmet Sarıoğlu