Faydalı Model Nedir? Yenilik Şartı ve Koruma Süresi

Türk hukukunda faydalı model nedir? Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir nitelikteki teknik buluşlara, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında sağlanan ve başvuru tarihinden itibaren 10 yıl devam eden bir sınai mülkiyet korumasıdır. Faydalı model verilmesinde patentten farklı olarak buluş basamağı şartı aranmaz. Bununla birlikte her yeni ürün veya teknik geliştirme faydalı modelle korunamaz; buluşun kanuni şartları karşılaması ve koruma dışında bırakılan konular arasında bulunmaması gerekir.

Faydalı model korumasının temel dayanakları 6769 sayılı Kanun’un 83, 101 ve 142 ila 145. maddeleridir. Bu hükümler; yenilik değerlendirmesini, sanayiye uygulanabilirliği, koruma kapsamı dışındaki buluşları, başvuru ve belge verilmesi esaslarını ve koruma süresini düzenler. Faydalı modelin hukuki değerini belirleyen yalnızca belgenin varlığı değil, korunan teknik çözümün kapsamı ve geçerliliğidir.

Faydalı Model Nedir ve Hangi Amaca Hizmet Eder?

Faydalı model, belirli bir teknik soruna çözüm getiren buluşların kanunda öngörülen şartlarla korunmasına imkân tanır. Özellikle ürünlerin yapısında, parçalarının birbiriyle ilişkisinde veya teknik işleyişinde gerçekleştirilen yeni çözümler bakımından gündeme gelebilir.

Örneğin bir makinenin parçalarını daha güvenli biçimde sabitleyen yeni bir bağlantı düzeni, bir ambalajın kapanmasını sağlayan yeni bir mekanik sistem veya bir cihazın kullanımını kolaylaştıran yeni bir teknik yapı faydalı model değerlendirmesine konu olabilir. Ancak bu örneklerin her biri bakımından yenilik, sanayiye uygulanabilirlik ve kanuni istisnalar ayrıca incelenmelidir.

Faydalı model koruması, yalnızca bir fikrin ekonomik açıdan yararlı olmasına dayanmaz. Fikrin teknik özelliklerle somutlaştırılması ve korunması istenen buluşun başvuru belgelerinde yeterince açıklanması gerekir.

Faydalı model ile patent farklı koruma türleridir. Patentte yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik birlikte aranırken faydalı modelde yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik esas alınır. İki koruma türünün diğer hukuki ve işlemsel farklılıkları patent ile faydalı model arasındaki farklar başlıklı makalede ele alınmaktadır.

Faydalı Model Koruma Şartları Nelerdir?

6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin birinci fıkrasına göre faydalı model verilerek korunabilecek buluşların iki temel koşulu karşılaması gerekir:

• Yenilik: Buluşun, Kanun’un 83. maddesinde tanımlanan tekniğin bilinen durumuna dâhil olmaması gerekir.
• Sanayiye uygulanabilirlik: Buluşun tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olması gerekir.

Bu koşulların karşılanması, faydalı model verilmesi için tek başına yeterli değildir. Buluşun koruma dışında bırakılmış bir konuya ilişkin olmaması, başvuru sahibinin hak sahipliği ve başvuru belgelerinin kanuni gereklilikleri de önem taşır.

1. Faydalı Modelde Yenilik Şartı

Faydalı model bakımından yenilik, buluşun başvuru öncesinde kamuya erişilebilir hâle gelmiş teknik bilgiler karşısında yeni olup olmadığının değerlendirilmesidir.

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir biçimde toplumun erişimine sunulmuş bilgileri kapsar.

Dolayısıyla yenilik araştırması yalnızca Türkiye’de piyasaya sürülmüş ürünlerle sınırlı değildir. Yurt dışında yayımlanmış bir patent dokümanı, teknik katalog, bilimsel çalışma veya kamuya açık ürün tanıtımı da yenilik bakımından belirleyici olabilir.

Kanun’un 83. maddesinin üçüncü fıkrası kapsamında, daha sonra yayımlanmasına rağmen önceki başvuru tarihine sahip belirli patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri de yenilik değerlendirmesinde dikkate alınır. Bu nedenle yalnızca başvuru gününde yayımlanmış belgelerin araştırılması her durumda yeterli değildir.

2. Buluş Konusuna Katkı Sağlamayan Teknik Özellikler

6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin ikinci fıkrası, faydalı modele özgü önemli bir kural içerir: Yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

Bu hüküm nedeniyle, daha önce bilinen bir teknik çözümün yalnızca buluş konusuna katkı sağlamayan özelliklerle farklılaştırılması, faydalı model bakımından yenilik bulunduğunu göstermeye yetmeyebilir.

Değerlendirmede, buluşun teknik özellikleri ile bu özelliklerin korunması istenen çözüme katkısı birlikte incelenmelidir.

Örnek: Daha önce bilinen bir kilitleme mekanizmasının yalnızca dış görünüşü değiştirilmişse, değişikliğin teknik çözüme katkısı ayrıca sorgulanır. Buna karşılık mekanizmanın parçaları arasında daha önce açıklanmamış yeni bir teknik bağlantı kurulmuşsa, bu bağlantı yenilik değerlendirmesine konu olabilir. Her iki durumda da sonuç, önceki teknik bilgiler ve başvurudaki istemler üzerinden belirlenir.

3. Sanayiye Uygulanabilirlik Şartı

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin altıncı fıkrasına göre bir buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse sanayiye uygulanabilir kabul edilir.

Bu şart, buluşun mutlaka seri üretime geçmiş olmasını veya ticari başarı sağlamasını gerektirmez. Önemli olan, açıklanan teknik çözümün üretilebilir veya kullanılabilir olmasıdır.

Örneğin yeni bir tarım ekipmanının henüz piyasaya sürülmemiş olması, sanayiye uygulanabilirlik şartının karşılanmasına tek başına engel değildir. Ekipmanın teknik olarak üretilebilir ve kullanılabilir olması, bu şart bakımından önem taşır.

4. Faydalı Modelde Buluş Basamağı Aranır mı?

Hayır. Faydalı model verilmesi için patentte uygulanan buluş basamağı koşulu aranmaz.

6769 sayılı Kanun’un 82. maddesinin birinci fıkrası patent verilebilirliği bakımından buluş basamağını açıkça düzenlerken, faydalı modele ilişkin 142. maddenin birinci fıkrası yalnızca 83. maddenin yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik hükümlerine gönderme yapmaktadır.

Ancak buluş basamağının aranmaması, bilinen her teknik çözümün küçük değişikliklerle faydalı model koruması elde edebileceği anlamına gelmez. Yenilik şartı, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özelliklerin değerlendirme dışında tutulmasına ilişkin özel hükümle birlikte uygulanır.

Faydalı Modelde Yenilik Nasıl Değerlendirilir?

Yenilik değerlendirmesinin sağlıklı yapılabilmesi için buluşun hangi teknik özelliklerden oluştuğu ve önceki teknik bilgilerden hangi yönleriyle ayrıldığı belirlenmelidir.

Bu değerlendirmede özellikle şu belgeler önem taşıyabilir:

• Başvuru tarihinden önce yayımlanmış patent ve faydalı model dokümanları.
• Teknik makaleler, kataloglar, kullanım kılavuzları ve ürün tanıtımları.
• Ürünlerin kamuya açık kullanımını veya satışını gösteren tarihli belgeler.
• Buluşun teknik yapısını açıklayan çizimler, tarifname ve istemler.
• Önceki teknik bilgilerle korunması istenen çözüm arasındaki farkları ortaya koyan teknik karşılaştırmalar.

Teknik araştırmanın yalnızca aynı ürün adıyla sınırlı tutulması doğru değildir. Farklı sektörlerde kullanılan ancak aynı teknik özellikleri açıklayan çözümler de yenilik değerlendirmesini etkileyebilir.

Buluşun Başvuru Öncesinde Açıklanması Yeniliği Ortadan Kaldırır mı?

Kural olarak buluşun başvuru öncesinde kamuya erişilebilir biçimde açıklanması, yenilik bakımından risk oluşturur. Ancak 6769 sayılı Kanun’un 84. maddesinde belirli açıklamalar için istisna öngörülmüştür.

Bu maddeye göre, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden önceki 12 aylık dönemde, buluşu yapan tarafından veya Kanun’da belirtilen şekilde buluşu yapandan bilgi edinmiş kişilerce gerçekleştirilen bazı açıklamalar, gerekli şartlar karşılandığında patent veya faydalı model verilmesini etkilemez.

Bununla birlikte 12 aylık düzenleme, her türlü açıklamaya uygulanan genel ve koşulsuz bir serbestlik değildir. Açıklamanın kim tarafından, hangi tarihte ve ne şekilde yapıldığı ile Kanun’un 84. maddesindeki şartların gerçekleşip gerçekleşmediği incelenmelidir. İstisnaya dayanan tarafın ispat yükümlülüğü de bulunmaktadır.

Bu nedenle başvuru öncesinde fuar tanıtımı, internet yayını, ürün satışı veya teknik sunum yapılması planlanıyorsa açıklamanın yenilik üzerindeki etkisi önceden değerlendirilmelidir.

Hangi Buluşlar Faydalı Model Korumasından Yararlanamaz?

Her teknik gelişme faydalı model korumasına elverişli değildir. 6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin üçüncü fıkrası, 82. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarındaki istisnalara ek olarak bazı buluşları faydalı model korumasının dışında bırakmaktadır.

Bu kapsamda özellikle kimyasal ve biyolojik maddeler ile bunlara ilişkin usuller, eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller, biyoteknolojik buluşlar, usuller ve bu usuller sonucunda elde edilen ürünler bakımından faydalı model verilmesi mümkün değildir.

Öte yandan yalnızca soyut fikirler, bilimsel teoriler veya bilgisayar programlarının kendisi gibi Kanun’un 82. maddesinin ikinci fıkrasında buluş niteliğinde sayılmayan konuların da faydalı model korumasına uygunluğu bulunmaz.

Koruma dışında bırakılan konuların kapsamı, istisnaların uygulanması ve bir buluşun teknik niteliğine göre değerlendirilmesi faydalı model verilemeyecek buluşlar başlıklı makalede ayrıca açıklanmaktadır.

Faydalı Model Koruma Süresi Kaç Yıldır?

Faydalı modelin koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır ve bu süre uzatılamaz. Bu düzenleme 6769 sayılı Kanun’un 101. maddesinin birinci fıkrasında açıkça yer almaktadır.

Koruma süresinin başlangıcı, faydalı model belgesinin verildiği veya Kurum kararının yayımlandığı tarih değildir. Süre, başvuru tarihinden itibaren hesaplanır.

Örneğin 15 Mayıs 2025 tarihinde yapılan bir faydalı model başvurusunda, Kanun’un öngördüğü azami 10 yıllık koruma süresinin bitim tarihi 15 Mayıs 2035’tir. Faydalı modelin daha sonraki bir tarihte verilmesi bu süreyi yeniden başlatmaz.

Bu süreler, ilgili hakkın kanuni şartlarıyla geçerliliğini sürdürmesi hâlindeki azami sürelerdir. Faydalı model hakkının, gerekli yıllık ücretlerin ödenmemesi veya başka bir hukuki sebeple daha önce sona ermesi mümkündür.

Faydalı Modelde Yıllık Ücret Ödenmesi Gerekir mi?

Evet. 6769 sayılı Kanun’un 145. maddesindeki atıf çerçevesinde, faydalı model bakımından da uygun düştüğü ölçüde patentin yıllık ücretlere ilişkin hükümleri uygulanır.

Kanun’un 101. maddesi uyarınca yıllık ücretler, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve izleyen yıllarda ilgili vadelerinde ödenir.

Ücretin vadesinde ödenmemesi hâlinde, ek ücretle ödeme ve şartları gerçekleştiğinde telafi mekanizmaları gündeme gelebilir. Kanuni sürelerin geçirilmesi ise hakkın sona ermesi sonucunu doğurabilir. Hakkın yeniden geçerlilik kazanması, sona erme döneminde üçüncü kişilerin elde ettiği kazanılmış hakları ortadan kaldırmaz.

Yıllık ödeme takvimi, sürelerin kaçırılmasının sonuçları ve telafi işlemleri hakkında yıllık ücretlerin ödenmemesi ve telafi işlemleri başlıklı açıklamaya başvurulabilir.

Faydalı Model Belgesi Hangi Teknik Özellikleri Korur?

Faydalı model belgesi, bir ürünün bütün özelliklerinin sınırsız biçimde korunmasını sağlamaz. Korunan teknik çözümün kapsamının belirlenmesinde başvurunun istemleri temel öneme sahiptir.

6769 sayılı Kanun’un 145. maddesinin birinci fıkrası gereğince, faydalı modelin niteliğiyle çelişmediği ölçüde patentlere ilişkin hükümler uygulanır. Bu çerçevede 89. maddede yer alan istemlerin koruma kapsamını belirlemesine ilişkin esaslar faydalı modeller bakımından da önemlidir.

İstemlerin yorumlanmasında tarifname ve varsa resimler dikkate alınır. Bununla birlikte yalnızca tarifnamede açıklanan, fakat istemlerle talep edilmeyen her özellik kendiliğinden bağımsız bir koruma konusu hâline gelmez.

Örnek: Yeni bir kilitleme düzenine ilişkin faydalı modelde, ürünün bütün ticari görünümünün değil, istemlerde tanımlanan teknik unsurların ve bunların hukuken belirlenen koruma kapsamının esas alınması gerekir.

Faydalı model belgesinin verilmiş olması, belgenin geçerliliğinin veya ekonomik yararının Kurum tarafından garanti edildiği anlamına da gelmez. Bu husus Kanun’un 143. maddesinin on üçüncü fıkrasında açıkça belirtilmiştir.

Faydalı Model Hakkı Kime Aittir?

Faydalı model başvurusunda hak sahipliği, buluşu meydana getiren kişi ile başvuru yapmaya yetkili kişi arasındaki hukuki ilişkinin değerlendirilmesini gerektirir.

6769 sayılı Kanun’un 109. maddesindeki patent isteme hakkına ilişkin esaslar, 145. madde kapsamında faydalı modeller bakımından da uygulanabilir. Buna göre buluşu yapan kişi veya onun hukuki halefi hak sahibi olabilir; hakkın devri de mümkündür.

Bir buluşun şirket bünyesinde geliştirilmesi, işveren ile çalışan arasında buluşa ilişkin hakların belirlenmesini gerektirebilir. Ancak buluşun bir işletmenin faaliyetleri sırasında ortaya çıkması, bütün durumlarda kendiliğinden o işletmeye ait olduğu anlamına gelmez.

Başvuruyu kimin yaptığı, buluşu fiilen kimin geliştirdiği, hak devrine ilişkin belgeler ve varsa hizmet ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Faydalı Model Koruması Nasıl Elde Edilir?

Faydalı model korumasının elde edilebilmesi için Türk Patent ve Marka Kurumuna uygun içerikte başvuru yapılması ve kanuni işlemlerin tamamlanması gerekir.

6769 sayılı Kanun’un 143. maddesi, faydalı model başvurularının şeklî incelemesini, araştırma raporunu, rapora ilişkin görüş ve itirazları ve faydalı model verilmesi kararını düzenler.

Patentten farklı olarak faydalı model başvurusu için ayrı bir buluş basamağı inceleme koşulu öngörülmemiştir. Bununla birlikte faydalı model başvurusu araştırma raporundan muaf değildir. Araştırma raporu ve diğer belgeler, Kurumun değerlendirmesinde önem taşır.

Faydalı model verildikten sonra patentler için 99. maddede düzenlenen verilme sonrası idari itiraz usulü işletilemez. Belgenin geçerliliğine yönelik uyuşmazlıklar, şartları varsa mahkemede hükümsüzlük talebine konu olabilir.

Başvurunun yapılması, belgeler, araştırma raporu ve işlem aşamaları faydalı model başvuru süreci ve araştırma raporu başlıklı makalede ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Faydalı Modelin Hukuki Değeri Değerlendirilirken Nelere Bakılır?

Faydalı model korumasının bir buluş bakımından gerçekten elverişli olup olmadığının anlaşılmasında aşağıdaki sorular belirleyicidir:

1. Teknik çözüm nedir? Korunması istenen ürünün hangi teknik sorunu hangi özelliklerle çözdüğü belirlenmelidir.
2. Buluş yeni midir? Başvuru öncesindeki teknik bilgiler ve kanunen dikkate alınması gereken önceki başvurular araştırılmalıdır.
3. Teknik özellikler buluş konusuna katkı sağlıyor mu? Yenilik değerlendirmesinde 142. maddenin ikinci fıkrası gözetilmelidir.
4. Sanayiye uygulanabilirlik var mıdır? Teknik çözümün üretilebilir veya kullanılabilir olması gerekir.
5. Koruma dışında kalan bir konu söz konusu mudur? 82 ve 142. maddelerdeki istisnalar değerlendirilmelidir.
6. Koruma süresi devam ediyor mu? Başvuru tarihi, yıllık ücretler ve hakkın sona ermesine ilişkin kayıtlar incelenmelidir.

Bu soruların cevapları, başvuru belgeleri, teknik dokümanlar, önceki teknik araştırması ve ilgili sicil kayıtlarıyla birlikte ele alınmalıdır.

Bir faydalı modelin verilmiş olması, onun her durumda geçerli kalacağını veya üçüncü kişilerin her benzer ürünü kullanmasının yasak olduğunu göstermez. Belgenin geçerliliği ile belirli bir kullanımın koruma kapsamına girip girmediği ayrı hukuki değerlendirmelerdir.

Faydalı Model Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Faydalı Model İçin Buluş Basamağı Gerekli midir?

Hayır. 6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinde faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik koşulları aranmıştır. Patentteki buluş basamağı koşulu faydalı model bakımından uygulanmaz. Ancak yenilik şartının sağlanması ve koruma dışı konulara ilişkin bir engel bulunmaması gerekir.

Faydalı Model Kaç Yıl Geçerlidir?

Faydalı modelin azami koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır. Süre uzatılamaz. Yıllık ücretlerin ödenmemesi veya hakkın başka bir nedenle sona ermesi hâlinde koruma daha erken bitebilir.

Daha Önce Piyasaya Sunulmuş Bir Ürün İçin Faydalı Model Alınabilir mi?

Ürünün daha önce kamuya erişilebilir biçimde açıklanmış teknik özellikleri yenilik şartını etkileyebilir. Bununla birlikte 6769 sayılı Kanun’un 84. maddesinde belirli açıklamalar bakımından istisnalar vardır. Ürünün açıklanma tarihi, açıklamayı yapan kişi ve teknik içerik değerlendirilmeden kesin sonuca varılamaz.

Faydalı Model Başvurusu Yapılması Belge Alınacağı Anlamına Gelir mi?

Hayır. Başvuru yapılması, faydalı modelin mutlaka verileceği anlamına gelmez. Kurum, 6769 sayılı Kanun’un 143. maddesi çerçevesinde başvuruyu ve araştırma raporunu değerlendirir. Kanuni şartlar karşılanmadığında başvuru reddedilebilir.

Faydalı Model Türkiye Dışında da Koruma Sağlar mı?

Türkiye’de verilen faydalı model, kural olarak Türkiye bakımından koruma sağlar. Başka ülkelerde koruma elde edilmesi, ilgili ülkelerin mevzuatı ve uygun başvuru yolları çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Türkiye’deki belge kendiliğinden dünya çapında koruma oluşturmaz.

Aynı Buluş İçin Hem Patent Hem Faydalı Model Alınabilir mi?

6769 sayılı Kanun’un 145. maddesinin ikinci fıkrası, aynı kişiye veya halefine aynı buluş konusunda ve aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız birden fazla patent veya faydalı model ya da her iki belgenin birlikte verilmesini engeller. Bu kuralın sınırları patent ve faydalı modelde çifte koruma başlıklı makalede açıklanmaktadır.

Sonuç

Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir teknik buluşlar için öngörülmüş, başvuru tarihinden itibaren 10 yıl süreli bir sınai mülkiyet korumasıdır. Patentten farklı olarak buluş basamağı şartının aranmaması, bu korumanın en belirgin özelliklerinden biridir. Ancak yenilik değerlendirmesine ilişkin özel kurallar, koruma dışında bırakılan buluşlar, başvurunun açıklık ve yeterlilik şartları ile hak sahipliği hükümleri birlikte dikkate alınmalıdır.

Faydalı modelin bir buluş için uygun olup olmadığı, yalnızca ürünün yeni olduğuna ilişkin değerlendirmeyle belirlenemez. Önceki teknik bilgiler, istemlerde tanımlanan çözüm, sanayiye uygulanabilirlik ve kanuni istisnalar birlikte incelenmelidir. Ayrıca 10 yıllık azami sürenin devamı bakımından yıllık ücret yükümlülükleri ve hakkın sona erme sebepleri gözetilmelidir.

Faydalı model korumasının seçimi, teknik belgelerin hukuki değerlendirilmesi ve sınai mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıklar hakkında patent ve faydalı model hukuku alanında hukuki danışmanlık kapsamında destek alınabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer