patent faydalı model çifte koruma, aynı buluş için aynı kişiye veya hukuki halefine aynı koruma kapsamında birbirinden bağımsız iki sınai mülkiyet belgesi verilmesini sınırlandıran hukuki kuralı ifade eder. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 145/2. maddesi uyarınca, aynı buluşa aynı koruma kapsamıyla hem patent hem faydalı model verilmesi mümkün değildir. Ancak teknik bakımdan ilişkili fakat koruma kapsamları farklı buluşlar bakımından ayrı haklar elde edilmesi, her başvurunun kendi hukuki şartlarını karşılaması koşuluyla değerlendirilebilir.

Bu ayrımda belirleyici olan yalnızca başvuruların isimleri veya teknik alanları değildir. Buluşun teknik içeriği, patent istemleri, faydalı model istemleri, hak sahipleri arasındaki ilişki ve başvuruların birbirinden bağımsız olup olmadığı birlikte incelenmelidir. Ayrıca iki ayrı başvurunun yapılabilmesi ile bu başvurular sonucunda iki bağımsız koruma belgesinin verilmesi birbirinden farklı hukuki aşamalardır.

Çifte Koruma Yasağının Hukuki Dayanağı

Türk patent hukukunda aynı buluşun aynı kapsamda birden fazla bağımsız belgeyle korunmasını engelleyen temel düzenleme SMK m.145/2’dir. Hüküm, aynı kişiye veya onun halefine, aynı buluş konusunda ve aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız birden fazla patent, birden fazla faydalı model veya hem patent hem faydalı model verilmesini yasaklamaktadır.

Hüküm yalnızca patent ile faydalı modelin birlikte verilmesini değil, aynı şartlar altında aynı türden birden fazla bağımsız belgenin verilmesini de engeller. Dolayısıyla çifte koruma yasağı, iki farklı belge türü arasındaki teknik ayrımdan daha geniş bir hukuki işleve sahiptir.

SMK m.145/1 ise faydalı modele ilişkin özel bir hüküm bulunmadığında ve faydalı modelin özellikleriyle çelişmediğinde patent hükümlerinin faydalı modeller hakkında da uygulanacağını öngörür. Böylece iki koruma türünün ortak kuralları ile faydalı modele özgü hükümleri birlikte değerlendirilir.

Patent ve faydalı modelin genel hukuki nitelikleri, koruma koşulları ve süreleri arasındaki farklılıklar patent ile faydalı model arasındaki farklar konusunda ayrıca açıklanmaktadır. Buradaki temel sorun ise aynı teknik buluş için iki bağımsız koruma hakkının hangi koşullarda bir arada bulunabileceğidir.

Çifte Koruma Yasağının Uygulanma Şartları

SMK m.145/2’deki yasak değerlendirilirken dört unsurun birlikte incelenmesi gerekir: hak sahipliği, buluşun aynılığı, koruma kapsamının aynılığı ve belgelerin birbirinden bağımsız olması.

Aynı Kişi veya Hukuki Halefi Olma Şartı

Kanun, aynı kişiye veya halefine aynı buluş için aynı kapsamda bağımsız koruma belgeleri verilmesini engeller. Bu nedenle yalnızca başvuru tarihinde sicilde görünen kişi değil, hakların devri veya diğer hukuki halefiyet ilişkileri de önem taşıyabilir.

Örneğin patent başvurusunun bir şirket tarafından yapılması, sonradan bu hakkın başka bir şirkete devredilmesi ve aynı kapsamda faydalı model koruması elde edilmeye çalışılması durumunda hak sahipliği zinciri incelenmelidir. Hakların devredilmiş olması, çifte koruma yasağının kendiliğinden uygulanamaz hâle geldiği anlamına gelmez.

Buna karşılık belgelerin farklı kişilerin adına bulunması, uyuşmazlığın otomatik olarak çifte koruma yasağı kapsamında çözüleceği anlamına da gelmez. Böyle bir durumda başvuru önceliği, önceki teknik ve hak sahipliği gibi diğer hukuki meseleler ayrıca gündeme gelebilir.

Aynı Buluşun Konu Edilmesi

İki başvurunun aynı teknik alanda bulunması veya aynı ürünle ilişkili olması, tek başına aynı buluşu konu edindiklerini göstermez. Aynı cihaz içerisinde birden fazla teknik çözüm bulunabilir. Bunların gerçekten ayrı buluşlar olup olmadığı, teknik özellikleri ve sağladıkları çözümler üzerinden değerlendirilir.

Örneğin bir makinenin titreşim azaltma mekanizması ile ayrı bir teknik probleme çözüm getiren bağlantı sistemi, aynı makinede kullanılmalarına rağmen farklı buluş konuları oluşturabilir.

Buna karşılık aynı mekanizmanın yalnızca farklı teknik kelimelerle açıklanması, kendiliğinden yeni ve ayrı bir buluş ortaya çıkarmaz.

Koruma Kapsamının Aynı Olması

Çifte koruma yasağının uygulanmasında en önemli değerlendirmelerden biri, iki belgenin sağladığı korumanın aynı olup olmadığıdır. Başvuruların aynı ürün adını taşıması veya teknik çizimlerinin benzemesi tek başına yeterli değildir.

İstemlerde tanımlanan teknik unsurlar ve bu unsurların hukuki korumaya etkileri karşılaştırılmalıdır. Farklı kelimeler kullanılmış olmasına rağmen aynı teknik çözümün aynı kapsamda korunduğu anlaşılıyorsa yalnızca ifade değişikliği çifte koruma yasağını bertaraf etmez.

Belgelerin Birbirinden Bağımsız Olması

SMK m.145/2, birbirinden bağımsız koruma belgelerinin verilmesini düzenler. Patent başvurusunun faydalı modele dönüştürülmesi ise aynı başvurunun hukuken başka bir başvuru türüne çevrilmesi olduğundan iki bağımsız koruma belgesi edinilmesiyle aynı işlem değildir.

Bu nedenle bağımsız iki başvuru yapılması, mevcut başvurunun dönüştürülmesi ve bir başvurunun kanuni şartlarla bölünmesi ayrı hukuki işlemler olarak değerlendirilmelidir.

Patent ve Faydalı Modelde Aynı Koruma Kapsamı Nasıl Belirlenir?

SMK m.89/1 uyarınca patent başvurusu veya patentin sağladığı koruma kapsamı istemlerle belirlenir. İstemlerin yorumlanmasında ise tarifname ve resimlerden yararlanılır. SMK m.145/1’deki atıf kuralı çerçevesinde, faydalı modelin niteliğine uygun olduğu ölçüde aynı yaklaşım faydalı model bakımından da önem taşır.

Bu nedenle patent ve faydalı model belgelerinin karşılaştırılmasında yalnızca teknik başlıkların veya açıklama metinlerinin benzerliğine bakılması yeterli değildir.

Koruma kapsamının karşılaştırılmasında özellikle şu unsurlar incelenir:

• Patent ve faydalı model istemlerinde tanımlanan zorunlu teknik özellikler.
• İstemlerin koruduğu ürün veya teknik yapının niteliği.
• Tarifname ve resimlerin istemlerin yorumlanmasına etkisi.
• İstemler arasındaki farklılıkların gerçek bir teknik ve hukuki kapsam farkı oluşturup oluşturmadığı.
• Başvuruların önceki içerikleri, değişiklikleri ve varsa yayımlanmış istemleri.
• Hak sahipliği ve başvuruların birbirleriyle olan hukuki ilişkisi.

Önemli ayrım: İki istemin kelimesi kelimesine aynı olmaması, mutlaka farklı koruma kapsamlarına sahip olduklarını göstermez. Aynı şekilde, istemlerde belirli ortak unsurların bulunması da bütün koruma kapsamının zorunlu olarak aynı olduğu anlamına gelmez.

Örnek: Aynı Kilitleme Mekanizması

Bir üretici, ayarlanabilir bir mekanik kilitleme yapısını patent başvurusunda belirli teknik unsurlarla tanımlamış olsun. Daha sonra aynı üretici, aynı kilitleme yapısını aynı teknik unsurlar ve aynı koruma kapsamıyla faydalı model başvurusuna konu ederse SMK m.145/2 bakımından çifte koruma sorunu doğar.

İkinci başvuruda kilitleme parçasının farklı bir teknik isimle ifade edilmesi veya istem cümlelerinin yeniden düzenlenmesi tek başına bu sorunu ortadan kaldırmaz.

Buna karşılık üretici, aynı makine için ayrıca farklı bir teknik probleme çözüm sağlayan ve önceki istemlerden farklı kapsamda koruma konusu olabilecek yeni bir bağlantı mekanizması geliştirmişse, bu yeni teknik çözüm bakımından bağımsız koruma imkânı ayrıca incelenebilir.

İkinci durumda da korumanın mümkün olduğu peşinen kabul edilemez. Yeni mekanizmanın gerçekten ayrı bir buluş oluşturması, ilgili koruma türünün şartlarını taşıması ve önceki teknik karşısında gerekli yenilik koşulunu sağlaması gerekir.

Aynı Buluş İçin İki Ayrı Başvuru Yapılabilir mi?

Çifte koruma yasağı açısından başvurunun yapılması ile bağımsız koruma belgesinin verilmesi arasındaki fark önemlidir. SMK m.145/2’nin açıkça düzenlediği sonuç, maddede belirtilen şartlar altında birden fazla bağımsız patent veya faydalı model belgesinin verilmemesidir.

Dolayısıyla iki ayrı başvurunun yapılmış olması, iki ayrı koruma hakkının kesin olarak doğacağı anlamına gelmez. Başvuruların işlemleri sırasında bunların hukuki şartları ve birbirleriyle ilişkileri değerlendirilir.

Başvuru Tarihi ve Önceki Tekniğin Etkisi

Aynı veya ilişkili teknik içerikler için farklı tarihlerde başvuru yapılması, çifte koruma yasağından ayrı olarak yenilik incelemesini de etkileyebilir.

SMK m.83, yeniliğin değerlendirilmesinde tekniğin bilinen durumunu esas alır. Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları, kamuya erişilebilir teknik açıklamalar yanında belirli şartları taşıyan önceki tarihli patent ve faydalı model başvurularının içeriklerinin de dikkate alınmasını düzenler.

Bu nedenle ilk başvurunun açıklanması veya önceki tarihli başvuru niteliği, daha sonra yapılan başvurunun yeniliği açısından önem taşıyabilir.

Örneğin: Bir buluşun tüm teknik özellikleri önceki bir patent başvurusunda açıklanmışsa, aynı özelliklerin daha sonraki faydalı model başvurusunda yeniden ileri sürülmesi yenilik yönünden ayrıca incelenir. İkinci başvurunun farklı bir belge türüne yönelmesi, önceki teknikten kaynaklanan engelleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Faydalı model bakımından yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik şartları SMK m.142’de düzenlenmiştir. Bu koşulların ayrıntılı incelenmesi faydalı modelin korunma şartları konusunda yapılmaktadır.

İki Başvurunun Bulunması İki Ayrı Hak Sağlar mı?

Hayır. Başvurunun yapılmış olması, başvuru sahibinin aynı buluş üzerinde aynı kapsamda hem patent hem faydalı model korumasını kesin olarak elde ettiği anlamına gelmez.

Patent veya faydalı model verilmesine ilişkin işlemlerin tamamlanması, ilgili maddi ve usuli şartların sağlanmasına bağlıdır. İki başvurunun kapsamlarının çakışması hâlinde, başvuruların teknik içeriği ve SMK m.145/2’deki yasak birlikte değerlendirilmelidir.

Faydalı model başvurusunun kendine özgü araştırma ve değerlendirme usulü ise faydalı model başvuru süreci başlıklı incelemenin konusudur.

Patent Başvurusunu Faydalı Modele Dönüştürmek Çifte Koruma mıdır?

Hayır. Bir patent başvurusunun faydalı model başvurusuna veya faydalı model başvurusunun patent başvurusuna dönüştürülmesi, aynı teknik içerik üzerinden iki bağımsız koruma belgesi elde edilmesiyle aynı anlama gelmez.

SMK m.104, iki başvuru türü arasında belirli koşullarla dönüşüm yapılmasına imkân tanımaktadır. Dönüşümde mevcut başvurunun hukuki türü değiştirilir. Bu işlem, aynı buluş için patent ve faydalı model haklarının eş zamanlı ve birbirinden bağımsız olarak elde edilmesini sağlayan bir yol değildir.

SMK m.104/4 uyarınca dönüşen başvuruda rüçhan hakkı talep edilmişse aynı rüçhan hakkı dönüşmüş başvuru için de tanınır. Maddenin beşinci fıkrası ise dönüştürülmüş bir başvuru hakkında yapılan yeniden dönüştürme taleplerinin işleme alınmayacağını düzenler.

Dönüştürme talebinin hangi aşamada yapılabileceği, gerekli belgeler ve işlem süreleri patentten faydalı modele dönüşüm konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Aynı Üründeki Farklı Buluşlar Patent ve Faydalı Modelle Korunabilir mi?

Aynı ticari ürün içerisinde farklı teknik buluşların bulunması mümkündür. SMK m.145/2, aynı ürünle ilişkili bütün teknik çözümlerin mutlaka tek bir koruma belgesinde toplanmasını öngörmez. Yasak, hükümde belirtilen şartlar altında aynı buluş ve aynı koruma kapsamı için bağımsız belgeler verilmesine ilişkindir.

Bu nedenle bir ürünün farklı teknik özellikleri, gerçekten ayrı koruma konuları oluşturuyorsa, patent veya faydalı model bakımından ayrı ayrı değerlendirilebilir.

Farklı Teknik Çözümlere İlişkin Örnek

Bir işletmenin endüstriyel bir cihaz geliştirdiğini düşünelim. Cihazın içerisinde enerji tüketimini azaltan belirli bir teknik çözüm ve bundan bağımsız olarak montajı kolaylaştıran yeni bir mekanik bağlantı yapısı bulunabilir.

Enerji tüketimini azaltan çözüm patentlenebilirlik şartlarını taşıyorsa patent koruması bakımından değerlendirilebilir. Mekanik bağlantı yapısı da ayrı bir buluş oluşturuyor ve faydalı modele özgü şartları karşılıyorsa faydalı model korumasına konu edilebilir.

Burada belirleyici olan, iki ayrı başvurunun aynı koruma kapsamını yeniden üretmemesidir. Ayrıca başvuruların ayrı teknik çözümlere dayanması da tek başına yeterli değildir; her buluşun kendi hukuki koşullarını karşılaması gerekir.

Farklı İstemler Her Zaman İki Ayrı Koruma Sağlar mı?

Hayır. İstemlerin farklı biçimde yazılması, ikinci başvurunun mutlaka geçerli olacağı anlamına gelmez. İstemler arasında gerçekten farklı bir koruma kapsamı bulunsa dahi önceki teknik, yenilik ve ilgili diğer koruma şartları incelemenin konusudur.

Özellikle daha önce açıklanmış bir teknik yapının yalnızca ek ifadeler kullanılarak yeniden talep edilmesi, bağımsız koruma için yeterli olmayabilir.

Patent korumasında buluş basamağı aranırken faydalı model bakımından SMK m.142’deki farklı maddi şartlar uygulanır. Ayrıca faydalı modelle korunamayacak buluş kategorileri bulunmaktadır. Bunların kapsamı faydalı model verilemeyen buluşlar başlıklı makalede açıklanmaktadır.

Patent ve Faydalı Model Korumasının Çakıştığı Nasıl Tespit Edilir?

Çifte koruma sorununun tespitinde aynı kişiye ait iki sicil kaydının bulunması tek başına yeterli değildir. Hukuki değerlendirmede patent ve faydalı model dosyalarının teknik ve sicil bilgileri birlikte incelenmelidir.

İncelenmesi Gereken Başlıca Belgeler

Başvuru veya koruma belgelerinin çakışıp çakışmadığına ilişkin değerlendirmede özellikle patent ve faydalı model istemleri, tarifnameler, teknik çizimler, başvuru ve varsa rüçhan tarihleri, sicildeki hak sahipleri, devir kayıtları ve başvuru işlemleri sırasında yapılan değişiklikler önem taşır.

İki belgenin yalnızca son hâllerinin değil, gerektiğinde önceki başvuru içeriklerinin de incelenmesi gerekir. Çünkü başvuru sürecinde yapılan istem değişiklikleri, hangi teknik özelliklerin koruma konusu hâline geldiğinin belirlenmesini etkileyebilir.

İstemler Arasında Teknik Karşılaştırma

Teknik karşılaştırmada önce her bir istemin zorunlu unsurları belirlenir. Ardından istemlerin aynı teknik çözümü aynı kapsamda koruyup korumadığı değerlendirilir. Bu inceleme, yalnızca ortak kelimelerin sayılması veya çizimlerin görsel olarak karşılaştırılmasıyla yapılamaz.

Koruma kapsamının belirlenmesine ilişkin SMK m.89 hükümleri dikkate alınmalı; teknik uzmanlık gerektiren uyuşmazlıklarda istemlerin kapsamı, ilgili teknik alanda uzman değerlendirmesiyle açıklığa kavuşturulmalıdır.

Çakışma Tespit Edilirse Hukuki Sonuç Nedir?

SMK m.145/2’nin şartları gerçekleşiyorsa aynı buluş için aynı kapsamda birbirinden bağımsız iki koruma belgesinin verilmesi kanuni yasakla karşılaşır. Bununla birlikte, mevcut sicilde birden fazla belgenin bulunmasının hangi hukuki işleme veya uyuşmazlığa yol açacağı, belgelerin niteliği ve uygulanacak diğer kanuni hükümler değerlendirilmeden kesinleştirilemez.

Özellikle verilmiş bir faydalı modelin hükümsüzlüğü konusunda SMK m.144’te düzenlenen sebepler ve bunların somut olayda bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir. SMK m.145/2’deki yasaktan hareketle her somut olayda kendiliğinden ve usulsüz bir hak sona ermesi sonucu çıkarılamaz.

Faydalı modelin mahkeme kararıyla hükümsüz kılınmasına ilişkin sebepler, taraflar ve hukuki sonuçlar faydalı model hükümsüzlüğü konusunda ayrıca incelenmektedir.

Patent ve Faydalı Model Çifte Koruma Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Aynı buluş için hem patent hem faydalı model belgesi alınabilir mi?

SMK m.145/2 uyarınca aynı kişiye veya halefine aynı buluş için aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız hem patent hem faydalı model belgesi verilemez. Farklı teknik buluşlar veya gerçekten farklı koruma kapsamları bakımından ise ilgili diğer hukuki şartlar ayrıca değerlendirilir.

2. Aynı buluş için önce patent, sonra faydalı model başvurusu yapmak yasağı ortadan kaldırır mı?

Hayır. Başvuru sırasının değişmesi, aynı buluşun aynı kapsamda iki bağımsız belgeyle korunmasına ilişkin kanuni yasağı ortadan kaldırmaz. Ayrıca önceki başvurunun içeriği, sonraki başvurunun yenilik değerlendirmesinde önem taşıyabilir.

3. Patent ve faydalı model istemleri farklı yazılırsa çifte koruma yasağı uygulanmaz mı?

Yalnızca farklı ifadeler kullanılması yeterli değildir. Koruma kapsamının gerçekten farklı olup olmadığı, istemlerin teknik içeriği ile tarifname ve resimlerin yorumuna göre değerlendirilir. Aynı kapsamın farklı kelimelerle ifade edilmesi yasağı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

4. Aynı ürünün farklı parçaları için patent ve faydalı model alınabilir mi?

Ürünün farklı parçaları gerçekten ayrı buluşlar oluşturuyorsa ve her biri ilgili koruma koşullarını karşılıyorsa ayrı başvurular değerlendirilebilir. Ancak yalnızca ürünün farklı parçalarının isimlendirilmiş olması, iki bağımsız koruma hakkı elde edilebileceğini garanti etmez.

5. Patent başvurusunu faydalı modele dönüştürmek iki koruma hakkı kazandırır mı?

Hayır. SMK m.104 kapsamında yapılan dönüşüm, mevcut başvurunun başka bir başvuru türüne dönüştürülmesine ilişkindir. Aynı buluş için iki ayrı ve bağımsız koruma belgesinin birlikte verilmesi anlamına gelmez.

6. Patent ve faydalı modelin farklı kişilerin adına olması çifte koruma sorununu ortadan kaldırır mı?

SMK m.145/2 aynı kişiye veya halefine bağımsız belgeler verilmesini düzenlediğinden, hak sahipleri arasındaki ilişki önemlidir. Bununla birlikte farklı kişilerin başvuru sahibi olması, başvuruların önceki teknik, yenilik, öncelik veya hak sahipliği yönünden sorunsuz olduğu anlamına gelmez.

7. Farklı koruma süreleri nedeniyle aynı buluşa hem patent hem faydalı model alınabilir mi?

Hayır. Patent ve faydalı modelin farklı koruma sürelerine sahip olması, SMK m.145/2’deki yasağa istisna oluşturmaz. Belirleyici olan süre farklılığı değil; aynı hak sahibi veya halefi, aynı buluş, aynı koruma kapsamı ve bağımsız belge koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.

Sonuç

Aynı buluşun hem patent hem faydalı model ile korunup korunamayacağı sorusunda temel düzenleme, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 145/2. maddesidir. Bu hüküm, aynı kişiye veya halefine aynı buluş konusunda aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız birden fazla patent veya faydalı model belgesi ya da her iki belgenin birlikte verilmesini yasaklamaktadır.

Bununla birlikte aynı ticari ürün içerisinde farklı teknik buluşların bulunması, bunların her koşulda tek bir belgeyle korunacağı anlamına gelmez. Teknik çözümlerin, istemlerin, koruma kapsamlarının ve başvuru tarihlerinin ayrı ayrı incelenmesi gerekir. Farklı kapsamların bulunması da yenilik ve diğer maddi koruma şartlarından bağımsız bir kazanılmış hak sağlamaz.

Bu nedenle aynı veya ilişkili teknik çözümler için başvuru planlanırken çifte koruma yasağı ile önceki teknikten kaynaklanan engellerin birlikte değerlendirilmesi önemlidir. Mevcut başvuruların ve koruma belgelerinin incelenmesi, istemlerin karşılaştırılması ve uygun hukuki yolun belirlenmesine ilişkin profesyonel destek için patent hukuku alanındaki hukuki danışmanlık ve dava hizmetleri kapsamında değerlendirme yapılabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Patent Faydalı Model Çifte Koruma: Aynı Buluş İçin İki Belge Alınabilir Mi? yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) uyarınca faydalı model verilemeyen buluşlar, kimyasal ve biyolojik maddelere, eczacılıkla ilgili maddelere, biyoteknolojiye, usullere ve bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar ile Kanun’un 82. maddesinde koruma dışında bırakılan konulardır. Bir buluşun yeni ve sanayiye uygulanabilir olması, kanunen faydalı model koruması dışında tutulmuşsa koruma elde edilmesi için yeterli değildir. Değerlendirmede buluşun adı veya faaliyet gösterdiği sektör değil, patent istemlerinde tanımlanan teknik konunun niteliği belirleyicidir.

Faydalı model korumasının sınırları özellikle üretim yöntemleri, kimyasal formülasyonlar, ilaç teknolojileri, biyoteknolojik çalışmalar ve teknik cihazlar bakımından önem taşır. Bir buluşun faydalı modelle korunamaması, her durumda patent korumasından da yararlanamayacağı anlamına gelmez. Ancak patent verilmesi için ayrıca patentlenebilirlik şartlarının ve ilgili istisnaların değerlendirilmesi gerekir.

Faydalı Model Verilemeyecek Buluşların Kanuni Dayanağı

Faydalı model verilmesine ilişkin temel düzenleme, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 142. maddesidir. Bu madde, faydalı modelle korunabilecek buluşların genel koşullarını ve koruma dışında bırakılan buluş türlerini birlikte düzenler.

SMK m.142/1 uyarınca, Kanun’un 83. maddesinin birinci fıkrasına göre yeni olan ve altıncı fıkrasına göre sanayiye uygulanabilen buluşlar faydalı model verilerek korunabilir. Patentten farklı olarak faydalı model bakımından ayrıca buluş basamağı şartı aranmaz. Bununla birlikte yenilik, sanayiye uygulanabilirlik ve koruma konusunun kanunen uygun olması ayrı şartlardır.

SMK m.142/2, faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özelliklerin dikkate alınmayacağını öngörür. Bu nedenle yalnızca önemsiz bir teknik unsur eklenmesi, buluşun yenilik koşulunu kendiliğinden karşılamasını sağlamaz.

SMK m.142/3 ise belirli buluş türlerinin faydalı modelle korunmasını açıkça yasaklar. Ayrıca m.82/2 ve m.82/3 kapsamında bulunan genel istisnalar faydalı modeller hakkında da geçerlidir.

Burada iki ayrı hukuki değerlendirme yapılır: Öncelikle buluşun faydalı modelle korunmasına kanuni bir engel bulunup bulunmadığı belirlenir. Ardından koruma dışında olmayan buluşun yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik koşullarını sağlayıp sağlamadığı incelenir. Faydalı modelin genel şartları hakkında ayrıntılı bilgi için faydalı modelin yenilik şartı ve koruma süresi konusuna başvurulabilir.

SMK 142/3 Kapsamında Faydalı Model Verilemeyen Buluşlar

SMK m.142/3, patent korumasından farklı olarak faydalı modele özgü dört istisna grubu düzenlemiştir. Bu istisnaların ortak özelliği, yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik koşulları sağlansa bile ilgili buluş konularının faydalı model korumasından yararlanamamasıdır.

1. Kimyasal ve Biyolojik Maddeler ile Bunlara İlişkin Buluşlar

SMK m.142/3-a uyarınca kimyasal ve biyolojik maddelere, kimyasal ve biyolojik usullere veya bu usuller sonucunda elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar faydalı modelle korunmaz.

Örneğin yeni bir kimyasal bileşim, belirli bir kimyasal maddenin elde edilmesine yönelik sentez yöntemi veya biyolojik bir maddenin özelliklerine ilişkin teknik buluş bu hüküm kapsamında değerlendirilebilir.

Bir kimyasal formülasyonun daha önce açıklanmamış olması, tek başına faydalı model koruması sağlamaz. Buluşun yeni olması ile kanunen faydalı model konusu olabilmesi birbirinden farklıdır.

Bununla birlikte kimyasal bir madde kullanılan her cihazın otomatik olarak koruma dışında olduğu da söylenemez. Örneğin kimyasal sıvı taşıyan bir mekanik valfin yeni bağlantı ve sızdırmazlık düzeni, kimyasal maddenin kendisinden bağımsız bir teknik ürün buluşu oluşturabilir. Böyle bir durumda istemlerin hangi teknik özellikleri korumaya yöneldiği ayrıca incelenmelidir.

2. Eczacılıkla İlgili Maddeler, Usuller ve Bunların Ürünleri

SMK m.142/3-b uyarınca eczacılıkla ilgili maddelere, eczacılıkla ilgili usullere veya bu usuller sonucunda elde edilen ürünlere ilişkin buluşlara faydalı model verilmez.

Bu kapsamda bir ilaç etkin maddesi, yeni bir farmasötik bileşim veya ilaç üretimine yönelik teknik usul, kanundaki özel istisna nedeniyle faydalı model koruması dışında kalır.

Örneğin daha önce bilinmeyen bir ilaç formülasyonunun geliştirilmesi, formülasyon yeni olsa dahi faydalı model verilmesini sağlamaz. Bu tür buluşların patentle korunabilirliği ise ilgili patentlenebilirlik koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.

Buna karşılık bir ilacın uygulanmasında kullanılan, bağımsız yapısal teknik özelliklere sahip mekanik bir cihazın yalnızca sağlık sektöründe kullanılması, cihazı kendiliğinden eczacılıkla ilgili madde veya usul buluşu hâline getirmez.

Buradaki temel ayrım, koruma talebinin ilacın veya farmasötik usulün kendisine mi, yoksa bunlardan ayrı bir teknik cihaz yapısına mı yönelik olduğudur.

3. Biyoteknolojik Buluşlar

SMK m.142/3-c, biyoteknolojik buluşları açıkça faydalı model koruması dışında bırakır.

Genetik materyal, hücresel sistemler veya biyolojik süreçlere dayanan teknik gelişmeler, somut özelliklerine göre biyoteknolojik buluş niteliği taşıyabilir. Genetik müdahale teknikleri veya biyolojik materyalin belirli özelliklerinden yararlanan buluşlar bu kapsamda değerlendirilmesi gereken örneklerdir.

Ancak biyoteknolojik araştırmalarda kullanılan her fiziksel araç zorunlu olarak biyoteknolojik buluş değildir. Örneğin laboratuvarda kullanılan yeni bir mekanik numune tutucusunun koruma konusu, biyolojik materyal yerine cihazın bağımsız fiziksel düzeni olabilir.

Bu nedenle yalnızca buluşun biyoteknoloji sektöründe kullanılması değil, istemlerde tanımlanan teknik çözümün biyoteknolojik niteliği önemlidir.

Ayrıca SMK m.82/3-b’de patentler bakımından mikrobiyolojik işlemler ve bunların ürünleri için öngörülen istisna, SMK m.142/3’te faydalı modellere getirilen biyoteknoloji ve usul sınırlamalarını ortadan kaldırmaz. Patent ve faydalı model bakımından aynı teknik konu farklı sonuçlar doğurabilir.

4. Usul Buluşları ve Usuller Sonucunda Elde Edilen Ürünler

SMK m.142/3-ç uyarınca usuller veya bu usuller sonucunda elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar faydalı modelle korunmaz.

Usul buluşu, teknik sonucun elde edilmesi için uygulanan işlem, aşama veya yöntemlere yönelen buluştur. Belirli bir ürünün üretilme sırasını, işlenme koşullarını veya teknik işlemin uygulanışını konu alabilir.

Örneğin metal bir parçanın belirli sıcaklık ve basınç koşullarında işlenmesine yönelik yeni bir üretim yöntemi, usul buluşudur. Yöntemin yeni ve sanayide uygulanabilir olması, faydalı model verilmesi için yeterli değildir.

Kanun, yalnızca usulün kendisini değil, usul sonucunda elde edilen ürünlere ilişkin buluşları da istisna kapsamına almıştır. Dolayısıyla usulün adının değiştirilerek ürün olarak sunulması, kanuni engeli ortadan kaldırmaz.

Bununla birlikte her fiziksel ürünün üretiminde bir yöntem kullanılması, bütün ürün buluşlarının koruma dışı olduğu anlamına gelmez. Önemli olan, istemin bağımsız bir ürünün teknik yapısını mı, yoksa koruma dışındaki usulü veya o usul sonucunda elde edilen ürünü mü konu aldığıdır.

Bu ayrım özellikle üretim makineleri, mekanik tertibatlar ve endüstriyel cihazlar bakımından önem taşır.

Patent ve Faydalı Model İçin Ortak Koruma İstisnaları

Faydalı model verilemeyecek konular yalnızca SMK m.142/3’te sayılanlardan ibaret değildir. Aynı madde, SMK m.82/2 ve m.82/3 hükümlerinin de uygulanacağını açıkça belirtir.

SMK 82/2: Buluş Niteliğinde Sayılmayan Konular

Kanunun 82. maddesinin ikinci fıkrasına göre aşağıdaki konu ve faaliyetler, kendileri itibarıyla buluş niteliğinde kabul edilmez:

• Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler.
• Zihni faaliyetlere, iş faaliyetlerine veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler.
• Bilgisayar programları.
• Estetik niteliği bulunan ürünler, edebiyat ve sanat eserleri ile bilim eserleri.
• Bilginin sunumu.

Kanundaki sınırlama, bu konu veya faaliyetlerin kendisine yöneliktir. Örneğin yalnızca bir matematiksel yöntemin veya bilgisayar programının kendisinin faydalı model olarak korunması mümkün değildir. Buna karşılık bilgisayar kontrollü bir teknik cihazın somut fiziksel yapısı, ayrıca teknik buluş niteliği taşıyorsa kendi özellikleri üzerinden değerlendirilir.

Bir buluşta bilgisayar programı kullanılması, onun bütün teknik unsurlarının otomatik olarak koruma dışında kaldığını göstermez. Ancak sırf yazılım işlevinin cihaz adı altında yeniden ifade edilmesi de faydalı model koruması için yeterli değildir.

SMK 82/3: Koruma Dışında Bırakılan Diğer Buluşlar

SMK m.82/3 kapsamında kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar, Kanunda belirtilen bitki çeşitleri ve hayvan ırkları, esas olarak biyolojik üretim işlemleri, insan veya hayvan vücuduna uygulanan teşhis ve tedavi yöntemleri ve insan bedeniyle ilgili bazı keşifler ile belirli genetik müdahaleler koruma dışında tutulmuştur.

Bu hükmün faydalı modeller bakımından da uygulanması nedeniyle, örneğin doğrudan insan vücuduna uygulanan yeni bir cerrahi tedavi yöntemine faydalı model verilmesi mümkün değildir.

Bununla birlikte tedavi yönteminin koruma dışında kalması, tedavide kullanılabilecek her teknik cihazın da koruma dışında olduğu anlamına gelmez. Cihazın bağımsız ürün niteliği ve teknik özellikleri ayrıca incelenir.

SMK m.82/3’teki istisnaların kendi içinde de farklı sınırları vardır. Örneğin m.82/6, teşhis ve tedavi yöntemlerine ilişkin yasağın bu yöntemlerde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler hakkında uygulanmayacağını belirtir. Ancak bu düzenleme, faydalı model bakımından m.142/3’teki eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller için getirilen özel yasağı kaldırmaz.

Patent hukukundaki genel koruma dışı konular ve bunların istisnaları, patent verilemeyen buluşlar başlıklı ayrı incelemede ele alınmaktadır.

Ürün Buluşu, Usul Buluşu ve Teknik Cihaz Arasındaki Ayrım

Faydalı modelle korunabilirlik değerlendirmesinde en önemli sorulardan biri, buluşun teknik katkısının gerçekten ne olduğudur. Özellikle ürün ve usul unsurlarının birlikte bulunduğu teknik çözümlerde bu ayrım belirleyici hâle gelir.

Bağımsız Teknik Ürün Yapısı

Mekanik bir kilitleme sistemi, belirli şekilde bağlanan parçalar veya bağımsız yapısal özelliklere sahip bir teknik cihaz, diğer kanuni koşulların karşılanması hâlinde faydalı model konusu olabilir.

Ancak korunması istenen yeniliğin yalnızca bir üretim yönteminden veya kimyasal süreçten kaynaklanması hâlinde, cihazın ya da ürünün adlandırılması tek başına yeterli olmaz.

Koruma Konusunun İstemlerle Belirlenmesi

Başvuruda yer alan istemler, talep edilen korumanın teknik sınırlarını ortaya koyar. Bu nedenle başvurunun başlığı kadar, istemlerin hangi teknik unsurlara dayandığı ve tarifnamenin bu unsurları nasıl açıkladığı da incelenmelidir.

Örneğin bir üretim yönteminin aşamaları, yalnızca teknik anlamı değiştirmeyen ifadeler kullanılarak cihaz istemi biçiminde yazılmışsa bu durum koruma dışındaki usulün kendisini otomatik olarak faydalı modelle korunabilir hâle getirmez.

Diğer taraftan gerçekten bağımsız bir ürün yapısına ilişkin teknik çözüm bulunuyorsa bu çözüm, kanuni şartlar bakımından ayrı değerlendirmeye konu olabilir.

Burada amaç, istemlerin yalnızca sözcük biçimine bakmak değil, hangi teknik çözüm için münhasır koruma istendiğini belirlemektir. İstemde yapılan değişikliklerin ilk başvuruda açıklanan kapsamı aşmaması gerektiği de göz önünde bulundurulmalıdır.

Hangi Buluşlara Faydalı Model Verilebilir, Hangilerine Verilemez?

Aşağıdaki örnekler, faydalı model korumasının konu bakımından sınırlarını göstermektedir. Korunabilirlik değerlendirmesi, her durumda somut istemlerin içeriğine ve ilgili teknik özelliklere göre yapılmalıdır.

Tablodaki olumlu değerlendirmeler, faydalı model verilmesini garanti etmez. Örneğin mekanik bir cihaz koruma dışındaki buluş gruplarına girmese bile yenilik şartını karşılamadığı takdirde faydalı model alamaz.

Aynı buluşun patent ve faydalı model yönünden farklı koşullara tabi olması, iki koruma türünün birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına da gelmez. Koruma şartlarının genel karşılaştırması için patent ile faydalı model arasındaki farklar ayrıca incelenebilir.

Koruma Dışındaki Bir Buluş İçin Faydalı Model Başvurusu Yapılırsa Ne Olur?

Faydalı model başvurusunun kanunen koruma dışındaki bir konuya ilişkin olması, başvurunun incelenmesi ve faydalı modelin geçerliliği bakımından farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

Araştırma Aşamasında Koruma Dışı Konunun Tespit Edilmesi

SMK m.143/7 uyarınca, başvuru konusunun m.142/3 kapsamında kaldığı sonucuna varılırsa araştırma raporu düzenlenmez. Türk Patent ve Marka Kurumu, başvuru sahibinden bu konudaki itirazlarını veya başvuruda yapacağı değişiklikleri sunmasını ister.

Kanun, bu işlem için bildirim tarihinden itibaren üç aylık süre öngörmektedir.

Bu süre içinde itiraz edilmemesi veya sunulan itirazın ya da yapılan değişikliklerin Kurum tarafından kabul edilmemesi hâlinde başvuru reddedilir. İtirazın veya uygun değişikliklerin kabul edilmesi durumunda ise araştırma raporu düzenlenmesi sürecine devam edilir.

Başvurudaki değişiklikler, koruma dışındaki buluşun gerçekte farklı bir buluşmuş gibi gösterilmesi amacıyla kullanılamaz. Ayrıca başlangıçta açıklanmayan yeni bir teknik konunun sonradan istemlere eklenmesi, başvurunun ilk kapsamının aşılması sorununu doğurabilir.

Faydalı model başvurularında araştırma raporu, görüş bildirme ve başvuru işlemlerinin genel yapısı faydalı model başvuru süreci başlıklı makalede ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

Başvurunun Reddedilmesi ve Karara İtiraz

SMK m.143/12 uyarınca Kurum, yaptığı değerlendirme sonucunda başvurunun veya başvuruya ilişkin buluşun Kanun hükümlerine uygun olmadığına karar verirse başvuruyu reddeder. Ret kararı başvuru sahibine bildirilir ve Bültende yayımlanır.

Bu karara karşı SMK m.100 kapsamında idari itiraz yoluna başvurulabilir. İtirazın süresi ve usulü, ilgili kararın niteliği ve uygulanacak hükümler çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Teknik konunun faydalı model koruması dışında kalması, patent başvurusunun her durumda kabul edileceği anlamına gelmez. Patent koruması ayrı şartlara tabidir. Başvuru türünün değiştirilmesi gündeme geliyorsa patent ve faydalı model başvuruları arasındaki dönüşüm bakımından uygulanacak özel hükümler ayrıca incelenmelidir.

Faydalı Model Verildikten Sonra Koruma Dışı Konunun Anlaşılması

Faydalı model verilmiş olması, belgenin her durumda geçerli olduğu anlamına gelmez. SMK m.143/13 de faydalı model verilmesinin, geçerlilik veya yararlılık konusunda Kurum tarafından garanti verildiği şeklinde yorumlanamayacağını belirtir.

SMK m.144/1-a uyarınca, faydalı model konusunun m.142’deki şartları taşımaması hükümsüzlük nedenidir. Dolayısıyla koruma dışındaki bir buluş hakkında faydalı model verilmişse ilgili şartların bulunması hâlinde mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir.

SMK m.143/11 gereğince faydalı model verildikten sonra patentler için düzenlenen verilme sonrası idari itiraz usulü işletilemez. Faydalı modelin hükümsüzlüğü yargısal yolla ileri sürülür.

Hükümsüzlüğün kapsamı, talep hakkı, süreler ve yargılama sürecine ilişkin ayrıntılar faydalı model hükümsüzlüğü davası kapsamında değerlendirilmelidir.

Eski Tarihli Başvurularda Uygulanacak Mevzuat

Kanuni istisnaların değerlendirilmesinde başvurunun tarihi de önemlidir. SMK geçici m.1/2 uyarınca, Kanunun yayımından önce yapılmış ulusal faydalı model başvuruları, başvuru tarihinde yürürlükte bulunan mevzuata göre sonuçlandırılır. Başvuru tarihinde yürürlükte olan mevzuatın uygulanmasına ilişkin geçiş hükümleri, dönüşüm ve hükümsüzlük bakımından da ayrıca dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle eski tarihli bir faydalı model belgesinin geçerliliği incelenirken yalnızca güncel SMK m.142 hükmünden hareket edilmemeli, somut başvuruya uygulanacak mevzuat dönemi belirlenmelidir.

Faydalı Model Koruması Dışında Kalma Riski Nasıl Değerlendirilir?

Bir buluşun faydalı modelle korunabilir olup olmadığının değerlendirilmesinde öncelikle koruma talebinin teknik içeriği açık biçimde ortaya konulmalıdır.

Bu inceleme yapılırken buluşun ticari adı, faaliyet alanı veya başvuruda tercih edilen genel ifade tek başına belirleyici kabul edilmemelidir. Özellikle şu ayrımlar önem taşır:

Teknik katkının konusu: Korunması istenen katkı bağımsız bir cihazın veya ürünün yapısına mı, yoksa belirli bir işlemin uygulanmasına mı ilişkindir?

Madde ve usul bağlantısı: Buluşun esasını kimyasal veya biyolojik madde, eczacılıkla ilgili bir formülasyon, biyoteknolojik işlem ya da usul sonucu elde edilen ürün mü oluşturmaktadır?

İstem ve tarifname ilişkisi: İstemlerde tanımlanan özellikler tarifnamede yeterince açıklanmış mıdır? Koruma talebinin gerçek kapsamı, başvurudaki teknik açıklamalarla uyumlu mudur?

Bağımsız teknik yapı: Koruma dışında kalan süreçten ayrı, kendi teknik özellikleriyle tanımlanabilen bir ürün buluşu mevcut mudur?

Yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik: Kanuni istisna bulunmadığı sonucuna varıldıktan sonra, buluşun SMK m.142/1 ve m.142/2 çerçevesinde maddi koruma koşullarını taşıyıp taşımadığı ayrıca belirlenmelidir.

Bu inceleme, yalnızca başvuru sahibi açısından değil, mevcut bir faydalı modelin geçerliliğini değerlendiren üçüncü kişiler bakımından da önemlidir. Teknik belgeler, istemler, tarifname, varsa çizimler ve önceki teknik açıklamalar birlikte ele alınmadan yalnızca ürünün adı üzerinden güvenilir bir sonuca ulaşılması güçtür.

Sık Sorulan Sorular

1. Her yeni buluş için faydalı model alınabilir mi?

Hayır. Bir buluşun yeni olması, faydalı model verilmesi için tek başına yeterli değildir. Buluşun sanayiye uygulanabilir olması ve SMK m.142/3 ile m.82/2 ve m.82/3 kapsamındaki koruma dışı konular arasında bulunmaması gerekir. Ayrıca başvurunun ilgili diğer kanuni koşulları taşıması zorunludur.

2. Üretim yöntemleri faydalı modelle korunabilir mi?

Hayır. SMK m.142/3-ç uyarınca usuller ve bu usuller sonucunda elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar faydalı model koruması dışındadır. Ancak bağımsız yapısal özelliklere sahip bir teknik cihazın faydalı modelle korunabilirliği, usul buluşundan ayrı olarak incelenebilir.

3. İlaç ve kimyasal formülasyonlara faydalı model verilebilir mi?

Hayır. Kimyasal maddeler ve eczacılıkla ilgili maddeler, SMK m.142/3-a ve m.142/3-b kapsamında faydalı model koruması dışında bırakılmıştır. Bu buluşlar bakımından patent korumasının mümkün olup olmadığı ise ayrı patentlenebilirlik şartlarına göre değerlendirilir.

4. Tıbbi cihazlara faydalı model verilmesi mümkün müdür?

Evet, somut özelliklerine bağlı olarak mümkün olabilir. Tıbbi cihazın yalnızca sağlık alanında kullanılması faydalı model verilmesini engellemez. Ancak istemlerin tedavi veya teşhis yöntemine ya da başka bir koruma dışı konuya değil, bağımsız bir teknik ürün yapısına yönelmesi ve diğer koruma şartlarının sağlanması gerekir.

5. Bilgisayar programıyla çalışan bir cihaz faydalı model alabilir mi?

Bilgisayar programının kendisi SMK m.82/2 kapsamında buluş niteliğinde sayılmaz. Bununla birlikte program tarafından kontrol edilen teknik cihazın bağımsız fiziksel özellikleri bulunuyorsa, bu özellikler yönünden faydalı modelle korunabilirlik ayrıca değerlendirilebilir. Programın yalnızca cihaz adı altında tanımlanması yeterli değildir.

6. Faydalı model verilemeyen bir buluş için patent alınabilir mi?

Bazı buluşlar bakımından mümkün olabilir. Faydalı modele özgü istisnalar, ilgili teknik konunun her durumda patent koruması dışında olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte patent başvurusu bakımından yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik ve patent verilemeyecek konulara ilişkin hükümler ayrıca uygulanır.

7. Koruma dışında kalan bir buluşa yanlışlıkla faydalı model verilirse ne olur?

Faydalı model verilmesi kanuni geçerlilik şartlarının bulunduğunu kesin olarak göstermez. Uygulanacak mevzuat kapsamında faydalı model konusunun koruma şartlarını taşımadığı belirlenirse, SMK m.144 hükümleri çerçevesinde yetkili mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir. Hükümsüzlüğün koşulları ve sonuçları somut belgenin durumuna göre değerlendirilir.

Sonuç

Faydalı model verilemeyecek buluşların belirlenmesinde temel hukuki ölçüt, SMK m.142/3 ile m.82/2 ve m.82/3 hükümleridir. Kimyasal ve biyolojik maddeler, eczacılıkla ilgili maddeler, biyoteknolojik buluşlar, usuller ve usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar, faydalı modele özgü koruma dışlamalarının başlıca örnekleridir. Ayrıca patent ve faydalı model bakımından ortak olarak dışlanan konular için de faydalı model koruması sağlanamaz.

Bir buluşun bu istisnalardan birine girip girmediği, yalnızca buluşun sektörüne veya adına göre belirlenmemelidir. İstemlerin gerçek teknik konusu, tarifname, bağımsız ürün özellikleri ve kanuni istisnaların sınırları birlikte değerlendirilmelidir. Kanunen koruma dışındaki bir buluş, yenilik koşulunu taşısa bile bu nedenle faydalı model alamaz.

Başvuru öncesinde koruma türünün belirlenmesi, mevcut başvuruda ileri sürülen teknik konunun değerlendirilmesi veya koruma dışı bir buluşa ilişkin uyuşmazlıkta izlenecek hukuki yol bakımından patent ve faydalı model hukuku alanında hukuki danışmanlık alınması, somut istemlerin ve uygulanacak mevzuatın birlikte incelenmesini sağlayabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Faydalı Model Verilemeyen Buluşlar: Kapsam Dışı Konular ve Örnekler yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Tescilli bir faydalı modelin koruma kapsamındaki teknik çözümün izinsiz üretilmesi veya ticari olarak kullanılması hâlinde faydalı model tecavüz davası açılabilir. Bu davada hak sahibi, tecavüzün tespitini, durdurulmasını, önlenmesini, sonuçlarının ortadan kaldırılmasını ve koşulları varsa tazminat ödenmesini isteyebilir. Ancak davanın kabulü için yalnızca ürünlerin birbirine benzemesi yeterli değildir. Korunan faydalı modelin istemleri, davalının ürününün teknik özellikleri ve ileri sürülen ihlal fiilleri birlikte değerlendirilmelidir.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 141. maddesi, patent ve faydalı model hakkına tecavüz sayılan fiilleri; 145. maddesi ise faydalı modeller hakkında patent hükümlerinin uygulanabileceği sınırları düzenler. Hak sahibinin mahkemeden isteyebileceği hukuki koruma tedbirleri özellikle SMK m.149 ve devamında yer alır. Dolayısıyla faydalı model hakkına tecavüz davası, hem teknik koruma kapsamının hem de somut ticari davranışın incelenmesini gerektirir.

Faydalı Model Hakkına Tecavüzün Hukuki Dayanağı

Faydalı model, belirli teknik buluşların kanuni şartlarla korunmasını sağlayan bir sınai mülkiyet hakkıdır. SMK m.142 uyarınca faydalı model koruması için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik aranır. Patentten farklı olarak buluş basamağı, faydalı model verilmesinin bağımsız bir koşulu değildir.

Bununla birlikte faydalı model, patentin sağladığı korumanın bütün teknik konulara uygulanabilen daha kısa süreli bir biçimi değildir. SMK m.142/3 uyarınca usuller, bu usuller sonucunda elde edilen ürünler ve maddede ayrıca belirtilen bazı buluş kategorileri faydalı model korumasının dışındadır.

SMK m.145/1’e göre faydalı modele ilişkin açık bir hüküm bulunmadığında ve patent hükmünün uygulanması faydalı modelin özelliğiyle çelişmediğinde, patentler için öngörülen hükümler faydalı modeller hakkında da uygulanır. Bu nedenle tecavüz uyuşmazlıklarında SMK m.85, 89, 141 ve ortak koruma hükümleri birlikte önem taşır.

Faydalı modelin temel özellikleri ve koruma süresi hakkında ayrıntılı bilgi için faydalı modelin yenilik şartı ve koruma süresi başlıklı incelemeye bakılabilir.

Faydalı Model Hakkına Tecavüz Sayılan Fiiller Nelerdir?

SMK m.141/1, patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılan davranışları düzenlemektedir. Faydalı model bakımından özellikle izinsiz ürün üretimi, tecavüz yoluyla üretilmiş ürünlerin belirli ticari işlemlere konu edilmesi ve lisans yetkilerinin aşılması önemlidir.

1. Korunan Ürünün İzinsiz Üretilmesi

SMK m.141/1-a uyarınca, faydalı model sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünün kısmen veya tamamen üretilmesi suretiyle taklit edilmesi tecavüz oluşturabilir.

Burada belirleyici olan, davalının ürününün genel görünümü veya ticari adı değil, faydalı modelin koruduğu teknik özelliklerin davalı ürününde bulunup bulunmadığıdır. Ürünün farklı renk, boyut, ambalaj veya marka ile piyasaya sunulması, korunan teknik özellikler kullanılmışsa tek başına tecavüzü ortadan kaldırmaz.

2. Taklit Ürünlerin Satılması, Dağıtılması ve İthal Edilmesi

SMK m.141/1-b kapsamında, ürünün tecavüz yoluyla üretildiğini bilen veya bilmesi gereken kişilerin belirli ticari davranışları da tecavüz oluşturabilir. Bunlar arasında:

• Tecavüz yoluyla üretilmiş ürünün satılması veya dağıtılması,
• Ürünün başka şekilde ticaret alanına çıkarılması,
• Bu amaçlarla ithal edilmesi,
• Ticari amaçla elde bulundurulması,
• Uygulamaya koymak suretiyle kullanılması,
• Ürüne ilişkin sözleşme yapılmasının önerilmesi

yer alır.

Bu bent bakımından ürünün tecavüz yoluyla üretildiğinin bilinmesi veya bilinmesi gerekmesi koşulu ayrıca incelenir. Dolayısıyla üretici, ithalatçı, dağıtıcı ve satıcının sorumluluğu her somut olayda aynı gerekçeyle belirlenmez.

3. Lisans Yetkisinin İzinsiz Genişletilmesi

SMK m.141/1-d uyarınca faydalı model sahibinin sözleşmeye dayalı veya uygulanabilir zorunlu lisans çerçevesinde verdiği hakların izinsiz genişletilmesi ya da bu hakların üçüncü kişilere yetkisiz devredilmesi de tecavüz oluşturabilir.

Örneğin yalnız belirli ürünler için kullanım izni alan bir işletmenin sözleşmeyle tanınmayan üretim faaliyetlerine girişmesi hâlinde, lisansın kapsamı ile gerçekleştirilen fiiller karşılaştırılır. Bununla birlikte her sözleşme ihlali otomatik olarak sınai mülkiyet hakkına tecavüz değildir; ihlal edilen yükümlülüğün niteliği belirleyicidir.

SMK m.141/1-ç’de patent veya faydalı model hakkının gasp edilmesi de tecavüz olarak düzenlenmiştir. Ancak hakkın kime ait olduğu konusundaki uyuşmazlık, izinsiz ürün üretimi veya satışından farklı bir hukuki inceleme gerektirir.

Faydalı Model Tecavüz Davası Açılmasının Şartları

Bir faydalı model hakkına tecavüz iddiasının başarıyla ileri sürülebilmesi için korunan hakkın, davacı sıfatının ve tecavüz fiilinin hukuken ortaya konulması gerekir.

Geçerli Koruma ve Dava Açma Hakkı

Öncelikle davaya dayanak gösterilen faydalı modelin başvuru, tescil, istem ve koruma süresi bilgileri incelenmelidir. Faydalı modelin kime ait olduğu ve davacının hangi hukuki sıfatla dava açtığı da belirlenir.

SMK m.101/1 gereğince faydalı modelin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve bu süre uzatılamaz. Koruma süresi sona ermiş bir faydalı modele dayanılarak sonraki fiiller için devam eden bir münhasır hak ileri sürülemez. Bununla birlikte koruma döneminde gerçekleştiği iddia edilen fiillerden kaynaklanan talepler ayrıca değerlendirilir.

Asıl hak sahibi dışında lisans alan kişinin de dava açması mümkün olabilir. SMK m.158 uyarınca, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça inhisari lisans alan kendi adına tecavüz davası açabilir. İnhisari olmayan lisans alan bakımından ise bildirim, hak sahibinin dava açmaması ve ilgili kanuni koşulların gerçekleşmesi önem taşır.

Faydalı Model Başvurusu Devam Ederken Dava Açılabilir mi?

SMK m.141/3, faydalı model başvurusunun SMK m.97 uyarınca yayımlanmasından itibaren başvuru sahibine tecavüz nedeniyle dava açma yetkisi tanır. Ayrıca tecavüz eden kişinin başvurudan veya kapsamından haberdar edildiği durumlarda yayım öncesine ilişkin koruma ve kötüniyet değerlendirmesi gündeme gelebilir.

Ancak başvurunun yapılmış olması, faydalı modelin mutlaka verileceği anlamına gelmez. SMK m.141/4 uyarınca mahkeme, faydalı modelin verilmesine veya başvurunun reddine ilişkin 143. maddede belirtilen ilgili yayım gerçekleşmeden ileri sürülen iddiaların geçerliliği hakkında karar veremez.

Başvuru aşamasındaki hakka dayanılması ile verilmiş faydalı model belgesine dayanılması arasındaki bu fark, dava zamanlamasının ve taleplerin belirlenmesinde dikkate alınmalıdır.

Faydalı Model İhlalinde İstem–Ürün Karşılaştırması Nasıl Yapılır?

Faydalı model tecavüz davasındaki temel teknik inceleme, korunan istemlerin davalı ürününde karşılanıp karşılanmadığının belirlenmesidir.

SMK m.89/1 ve m.145/1 birlikte değerlendirildiğinde, koruma kapsamının tayininde istemler esas alınır; tarifname ve resimler ise istemlerin yorumlanmasında kullanılır. Tarifnamede anlatılan fakat istemlerle talep edilmeyen her teknik fikir kendiliğinden münhasır korumaya girmez.

Teknik değerlendirmede genel olarak şu aşamalar izlenir:

1. Davaya dayanak faydalı modelin ilgili tarih bakımından geçerli istemleri belirlenir.
2. İleri sürülen istemlerin teknik özellikleri ayrı ayrı açıklanır.
3. Davalının ürünü, numune, keşif, teknik çizim ve diğer uygun deliller aracılığıyla incelenir.
4. Korunan istemdeki özelliklerin davalı ürününde bulunup bulunmadığı teknik gerekçeyle karşılaştırılır.
5. Somut uyuşmazlık gerektiriyorsa eşdeğer unsurlar ve istemlerin yorumuna ilişkin diğer kanuni ölçütler değerlendirilir.

SMK m.89/5’te eşdeğer unsurların dikkate alınmasına ilişkin bir düzenleme bulunmaktadır. Ancak bu hüküm, faydalı modelin özelliğiyle çelişmeyecek şekilde uygulanmalı ve istemlerde talep edilmeyen bağımsız teknik çözümleri koruma kapsamına almak için kullanılmamalıdır.

Teknik Karşılaştırma Örneği

Bir faydalı modelin, belirli parçaların özel bir bağlantı sistemiyle birleştirildiği mekanik ürünü koruduğunu varsayalım. Davalının ürettiği ürün dış görünüm bakımından benzer olabilir; ancak korunan istemdeki bağlantı düzenini karşılamıyor olabilir. Böyle bir durumda yalnız görsel benzerlikten hareketle tecavüz sonucuna varılamaz.

Tersine, davalının ürününde farklı dış kaplama veya ek parçalar bulunması, korunan teknik özelliklerin kullanıldığı iddiasını kendiliğinden çürütmez. İncelemenin konusu, istemlerin doğru yorumlanması ve ürünle teknik eşleşmenin kurulmasıdır.

Teknik eşleştirme yöntemleri ve bilirkişi raporlarının değerlendirilmesi hakkında istem–ürün karşılaştırması ve bilirkişi incelemesi başlıklı makalede daha ayrıntılı açıklamalar bulunmaktadır.

Faydalı Model Tecavüz Davasında Neler Talep Edilebilir?

SMK m.149, sınai mülkiyet hakkına tecavüz hâlinde hak sahibinin mahkemeden isteyebileceği hukuki sonuçları düzenler. Faydalı model bakımından talepler, gerçekleşmiş veya gerçekleşmesi muhtemel ihlalin niteliğine göre belirlenmelidir.

Ürünlere Elkoyma veya İmha Talep Edilebilir mi?

SMK m.149/1-d ve devamı kapsamında tecavüz oluşturan ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan belirli araçlar hakkında elkoyma, mülkiyetin tanınması veya ihlalin devamını önleyecek önlemler talep edilebilir.

Ancak her davada otomatik olarak imhaya karar verilmez. Özellikle cihaz ve makineler hakkındaki taleplerde, ihlale konu olmayan diğer ürünlerin üretiminin engellenmemesi ve ihlalin önlenmesi için daha hafif bir önlemin yeterli olup olmadığı dikkate alınmalıdır. İmha, kanuni koşulları bulunan ve gerekli olduğu değerlendirilen durumlarda gündeme gelir.

Maddi ve Manevi Tazminat

SMK m.150/1 gereğince sınai mülkiyet hakkına tecavüz sayılan fiilleri işleyen kişiler hak sahibinin zararını tazmin etmekle yükümlüdür. Maddi zararın belirlenmesinde SMK m.151’deki fiili kayıp ve yoksun kalınan kazanç esasları dikkate alınır.

Yoksun kalınan kazancın hesaplanmasında hak sahibinin seçimine bağlı kanuni yöntemler bulunmaktadır. Bununla birlikte tecavüzün tespit edilmiş olması, talep edilen her tazminat miktarının ispatlandığı anlamına gelmez. Zarar, uygun hesaplama yöntemi ve ilgili deliller ayrıca değerlendirilir.

Manevi tazminat veya sınai mülkiyet hakkının itibarının zarar görmesine dayalı talepler bakımından da somut olayın özellikleri ve ayrı hukuki koşullar önem taşır.

Parasal taleplerin hesaplanmasına ilişkin ayrıntılar sınai mülkiyet hakkına tecavüzde maddi tazminatın hesaplanması konulu incelemede ele alınmaktadır.

Faydalı Model Tecavüz Davasında Hangi Deliller Kullanılır?

Teknik buluş uyuşmazlıklarında hem hakkın kapsamının hem de davalıya isnat edilen fiillerin ispatlanması gerekir. Bu nedenle yalnız faydalı model belgesinin sunulması çoğu durumda yeterli değildir.

Somut olayın özelliklerine göre şu deliller önem taşıyabilir:

• Faydalı model sicil bilgileri, tescil belgesi, istemler, tarifname ve teknik resimler,
• İhlal iddiasına konu ürünün aslı veya incelemeye elverişli numunesi,
• Ürünün teknik çizimleri, katalogları ve kullanım dokümanları,
• Satış faturaları, sipariş kayıtları ve ticari yazışmalar,
• İnternet satış ilanları ve bunların usulüne uygun tespit edilmiş içerikleri,
• Üretim ve dağıtım faaliyetlerini ortaya koyan belgeler,
• Keşif tutanakları, teknik incelemeler ve bilirkişi raporları,
• Gerektiğinde tarafların ticari kayıtları ve zarar hesabına ilişkin mali belgeler.

Özellikle ürünün teknik yapısının satış ilanından anlaşılamadığı hâllerde, yalnız internet görüntülerine dayanılarak kesin bir ihlal değerlendirmesi yapılması güç olabilir.

Bilirkişi Raporunda Nelere Dikkat Edilir?

Bilirkişi raporu, korunan istemleri belirlemeli; davalı ürününün hangi teknik özellikleri taşıdığını somut biçimde açıklamalı ve karşılaştırmasını denetlenebilir gerekçelerle ortaya koymalıdır.

Raporda yalnızca ürünlerin benzer olduğu veya olmadığı belirtilmesi, istem temelli teknik incelemenin yerini tutmaz. Gerektiğinde rapordaki eksikliklerin giderilmesi, ek rapor alınması veya yeni teknik inceleme yaptırılması gündeme gelebilir. Nihai hukuki değerlendirme mahkemeye aittir.

Delillerin kaybolması veya daha sonra elde edilmesinin zorlaşması ihtimalinde, HMK m.400 ve devamı uyarınca delil tespiti istenebilir. Delil tespitinin koşulları ve uygulaması için patent ihlalinde delil tespiti ve teknik inceleme başlıklı makaleye bakılabilir.

Dava Devam Ederken İhlal Durdurulabilir mi?

SMK m.159 uyarınca dava açma hakkı bulunan kişiler, korunan haklarına tecavüz teşkil eden kullanımın gerçekleştiğini veya gerçekleşmesi için ciddi ve etkin çalışmalar yapıldığını kanuni ispat koşulları çerçevesinde ortaya koyarak ihtiyati tedbir isteyebilir.

HMK m.389 ve m.390 hükümleri de ihtiyati tedbirin şartları ve talep usulü bakımından önem taşır. İhlalin önlenmesi veya durdurulması, ilgili ürünlerin muhafazası ve uygun teminat önlemleri somut talebe göre değerlendirilebilir.

İhtiyati tedbir, davanın esası hakkında kesin hüküm verilmesi anlamına gelmez. Tedbir talebinin kapsamı, deliller ve korunması gereken menfaatler ayrı incelenir. Ayrıntılı koşullar sınai mülkiyet ihlalinde ihtiyati tedbir başlıklı yazıda açıklanmaktadır.

Davalı Faydalı Model Tecavüz İddiasına Karşı Nasıl Savunma Yapabilir?

Davalı, ileri sürülen kullanımın korunan teknik kapsamda bulunmadığını, kendisine isnat edilen fiilin gerçekleşmediğini veya kullanımının kanunen ya da sözleşmeyle izin verilen sınırlar içerisinde kaldığını savunabilir.

Somut olayın niteliğine göre özellikle şu savunmalar gündeme gelebilir:

• Davalı ürününün faydalı model istemlerindeki teknik unsurları karşılamaması,
• Koruma kapsamı dışında kalan farklı bir teknik çözümün kullanılması,
• Ürünün faydalı model sahibi veya yetkili kişinin izniyle piyasaya sunulmuş olması nedeniyle SMK m.152’deki hakkın tükenmesi koşullarının gerçekleşmesi,
• SMK m.87’deki önceki kullanımdan doğan hakkın, faydalı model bakımından uygulanabilir koşullarla mevcut olması,
• SMK m.85/3 ve m.145 çerçevesinde uygulanabilecek özel ve ticari olmayan kullanım veya deneme amaçlı kullanım istisnaları,
• Geçerli bir lisans veya başka bir kullanım yetkisinin bulunması,
• İleri sürülen dönemde hakkın sona ermiş olması,
• Tecavüz iddiasına dayanak faydalı modelin hükümsüzlüğünü gerektiren nedenlerin bulunması.

Her savunmanın ayrı koşulları bulunmaktadır. Örneğin önceki kullanım iddiası yalnız başvuru tarihinden önce herhangi bir ürünün mevcut olduğunun söylenmesiyle ispatlanmaz. Kanunun aradığı iyiniyet, ülke içindeki kullanım veya ciddi ve gerçek hazırlıklar ile kullanımın kapsamı değerlendirilmelidir.

Faydalı Modelin Hükümsüzlüğü Tecavüz Davasını Nasıl Etkiler?

Faydalı modelin tescil edilmiş olması, onun her koşulda hükümsüzlükten bağımsız olarak korunacağı anlamına gelmez. SMK m.144, faydalı modelin hükümsüzlük nedenlerini ve hükümsüzlüğe ilişkin davanın temel koşullarını düzenler.

İhlal iddiasına karşı faydalı modelin yenilik şartını taşımadığı, yeterince açıklanmadığı veya başka bir hükümsüzlük nedeninin bulunduğu ileri sürülebilir. Ancak tecavüz davasında koruma kapsamının incelenmesi ile faydalı modelin hükümsüzlüğüne karar verilmesi farklı hukuki sorunlardır.

Hükümsüzlük talebi ayrı bir dava veya usulüne uygun karşı dava konusu olduğunda, bu uyuşmazlığın sonucu tecavüz davasının dayanağını etkileyebilir. Mahkemenin bağlantılı davaların durumunu ve bekletici mesele gerekip gerekmediğini değerlendirmesi bu nedenle önemlidir.

SMK m.139 ve m.145 çerçevesinde uygulanabilecek hükümsüzlüğün geçmişe etkisi, sınai mülkiyet hakkının baştan itibaren sağladığı koruma üzerinde sonuç doğurur. Bununla birlikte kanundaki kesinleşmiş ve uygulanmış kararlar ile sözleşmelere ilişkin istisnalar göz ardı edilmemelidir.

Hükümsüzlük nedenleri, dava açma hakkı ve hükümsüzlük kararının sonuçları faydalı model hükümsüzlüğü davası başlıklı ayrı makalenin konusudur.

Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve Süreler

Hangi Mahkemede Dava Açılır?

SMK m.156 uyarınca faydalı model hakkına tecavüzden kaynaklanan hukuk davalarında görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Bu ihtisas mahkemesinin kurulmadığı yerlerde, ilgili yargı çevresi ve görevlendirme düzenine göre asliye hukuk mahkemesi görev yapar.

Hak sahibi tarafından üçüncü kişiye karşı açılacak hukuk davasında SMK m.156/3 uyarınca davacının yerleşim yeri, hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği yer veya fiilin etkilerinin görüldüğü yer mahkemesi yetkili olabilir. Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan hak sahipleri için kanundaki özel yetki düzenlemesi ayrıca incelenir.

Bu nedenle faydalı model hakkına tecavüz davası yalnız İstanbul’da açılabilen bir dava değildir. Görev ve yetki, uyuşmazlığın taraflarına ve kanuni bağlantı noktalarına göre belirlenir.

Faydalı Model Tecavüz Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu?

Faydalı modelden kaynaklanan bütün davalar için tek ve koşulsuz bir zorunlu arabuluculuk kuralı bulunmamaktadır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesi fikrî mülkiyet hukukundan doğan ilgili uyuşmazlıkları ticari dava kapsamında düzenler. TTK m.5/A uyarınca, konusu bir miktar para olan ve madde kapsamına giren alacak ve tazminat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

Buna karşılık yalnız tecavüzün durdurulması, önlenmesi veya kaldırılması gibi para dışı talepleri otomatik olarak aynı kapsamda değerlendirmek doğru değildir. Tazminat ile para dışı taleplerin birlikte ileri sürüldüğü davalarda dava şartı, talep türleri ve usuli sonuçlar bakımından ayrıca incelenmelidir.

Talep ayrımına ilişkin ayrıntılar sınai mülkiyet tazminat davalarında arabuluculuk konulu incelemede ele alınmaktadır.

Tecavüz Davasında Zamanaşımı Nasıl Belirlenir?

SMK m.157, sınai mülkiyet hakkından doğan özel hukuk taleplerinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun zamanaşımı hükümlerine gönderme yapar.

Haksız fiilden doğan tazminat istemlerinde TBK m.72 uyarınca kural olarak zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıllık, fiilin işlendiği tarihten itibaren ise on yıllık zamanaşımı söz konusudur. Kanundaki daha uzun ceza zamanaşımına ilişkin istisna, şartları gerçekleştiğinde ayrıca dikkate alınır.

Ancak devam eden tecavüzün durdurulması ve diğer koruyucu talepler, tazminat istemleriyle özdeş değildir. Talebin hukuki niteliği, ihlal tarihi ve koruma süresi birlikte incelenmelidir. Daha kapsamlı açıklama için patent ve faydal model uyuşmazlıklarında görev, yetki ve zamanaşımı konulu incelemeye başvurulabilir.

Yargıtay Kararlarında Faydalı Model Hakkına Tecavüzün Değerlendirilmesi

Faydalı model tecavüz uyuşmazlıklarında yargısal değerlendirme, yalnız tescil belgesinin varlığıyla sınırlı değildir. İstemlerin koruma kapsamı, somut ürünün teknik özellikleri ve dava konusu hakka ilişkin diğer uyuşmazlıklar önem taşır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 28.05.2025 Tarihli Karar

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 28.05.2025 tarihli, E.2024/4319, K.2025/3784 sayılı kararına konu uyuşmazlıkta faydalı modellere ilişkin hükümsüzlük talepleri ile faydalı model hakkına tecavüz ve haksız rekabet iddiaları birlikte değerlendirilmiştir.

Dosyada, tecavüz iddiasına konu makineler üzerinde bilirkişi incelemesi gerçekleştirilmiş; faydalı model istemleri ile makinelerin teknik özellikleri karşılaştırılmıştır. Bölge Adliye Mahkemesi, incelemeye konu makinelerin ilgili faydalı modelin koruma kapsamında bulunmadığı yönündeki yeterli teknik raporları esas alarak tecavüz taleplerinin reddini uygun bulmuştur. Yargıtay da Bölge Adliye Mahkemesinin kararını onamıştır.

Bu karar, tescilli faydalı model ile uyuşmazlık konusu ürünün teknik olarak karşılaştırılmasının önemini somutlaştırmaktadır. Karardaki belgeler önceki mevzuat dönemine ilişkin olduğundan, somut olayın kanuni rejimi ile güncel SMK hükümleri birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 12.03.2026 Tarihli Karar

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 12.03.2026 tarihli, E.2025/4485, K.2026/1489 sayılı kararında faydalı modele tecavüzün tespiti, önlenmesi ve ref’i talepleri incelenmiştir.

İlk Derece Mahkemesi, bilirkişi raporlarıyla davalının ürettiği ve sattığı ürünlerin davacının tescilli faydal modelinin koruma kapsamında kaldığı sonucuna ulaşarak tecavüzün tespitine, men’ine ve ref’ine karar vermiştir. Bölge Adliye Mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiş, Yargıtay da bu kararı onamıştır.

Kararın önemi, teknik raporlarla ortaya konulan koruma kapsamı değerlendirmesinin somut olayda mahkeme hükmüne dayanak oluşturmasıdır. Bununla birlikte karar, her bilirkişi raporunun doğrudan kabul edilmesi gerektiği veya benzer ürünlerin her durumda tecavüz oluşturduğu şeklinde genelleştirilemez.

Hükümsüzlük Talebinin Tecavüz Davasına Etkisine İlişkin Karar

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 03.11.2020 tarihli, E.2019/3798, K.2020/4658 sayılı kararında, faydal model hakkına tecavüz davasıyla birlikte ileri sürülen hükümsüzlük isteminin öncelikle değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Kararın dayandığı uyuşmazlıkta mülga 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümleri uygulanmıştır. Bu nedenle söz konusu karar, 6769 sayılı Kanun dönemindeki her uyuşmazlığa usulen birebir uygulanacak bir kural olarak değil, hükümsüzlük iddiasının tecavüz davasının sonucunu etkileyebilmesinin somut örneği olarak dikkate alınmalıdır.

Faydalı Model Tecavüz Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Faydalı model belgem varsa benzer ürünü üreten herkese dava açabilir miyim?

Faydalı model belgesi, ürünün bütün görsel veya teknik özellikleri üzerinde sınırsız hak sağlamaz. Davalının ürünü korunan istemler kapsamında bulunmalı ve ileri sürülen fiil kanuni tecavüz koşullarını karşılamalıdır. Yalnız genel benzerlik, ihlalin ispatı için yeterli değildir.

2. Rakibin ürünü kendi markasıyla satması tecavüzü engeller mi?

Hayır. Faydalı model korumasının konusu ürünün ticari markası değil, istemlerle belirlenen teknik çözümdür. Başka bir markayla satış yapılması, korunan teknik unsurların izinsiz kullanılması hâlinde tecavüzü tek başına ortadan kaldırmaz.

3. Faydalı model başvurusu sonuçlanmadan dava açılabilir mi?

SMK m.141/3’teki koşullar kapsamında başvuru sahibinin dava açması mümkündür. Ancak mahkemenin esasa ilişkin karar verebilmesi, SMK m.141/4’te belirtilen ilgili yayım koşuluna bağlıdır. Başvurunun reddedilmesi veya geri çekilmesi durumunun koruma üzerindeki etkisi de ayrıca değerlendirilmelidir.

4. Tecavüz davası açmadan önce ihtarname gönderilmesi zorunlu mu?

SMK, her faydal model tecavüz davasından önce mutlaka ihtarname gönderilmesini genel bir dava şartı olarak düzenlemez. Bununla birlikte ihtar, ihlalin bildirilmesi, karşı tarafın bilgi durumunun ortaya konulması veya uyuşmazlığın dava öncesinde çözülmesi bakımından önem taşıyabilir. Parasal taleplere ilişkin zorunlu arabuluculuk koşulları ise ayrıca incelenmelidir.

5. Davalının kendi faydalı model tescili bulunması tecavüz iddiasını ortadan kaldırır mı?

Her durumda kaldırmaz. Davalının ayrı bir faydal model belgesine sahip olması, önceki hak sahibinin koruma kapsamına giren fiilleri otomatik olarak serbest hâle getirmez. İlgili belgelerin başvuru veya rüçhan tarihleri, istemleri, koruma kapsamları ve uygulanabilir kanun hükümleri değerlendirilmelidir.

6. Faydalı modelin hükümsüzlüğü istenirse tecavüz davası kendiliğinden reddedilir mi?

Hayır. Hükümsüzlük talebinde bulunulması tek başına faydalı model hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak hükümsüzlük davasının sonucu, tecavüz davasının dayandığı hakkın varlığını ve kapsamını etkileyebilir. Mahkeme, bağlantılı uyuşmazlığı ve hükümsüzlük kararının hukuki sonuçlarını dikkate alır.

Sonuç

Faydalı model hakkına tecavüz davasında belirleyici mesele, davalının ürününün veya ticari faaliyetinin geçerli faydalı model koruması içerisinde kalıp kalmadığıdır. Bu inceleme yalnız tescil belgesine veya ürünlerin görünüşteki benzerliğine dayanılarak yapılamaz. İstemler, tarifname, teknik deliller, bilirkişi değerlendirmesi ve kanuni istisnalar birlikte ele alınmalıdır.

SMK m.141 ve m.145 tecavüzün hukuki çerçevesini; m.149 ve devamı hak sahibinin taleplerini düzenler. Dava açmadan önce koruma süresinin, hak sahipliğinin, teknik kapsamın, delillerin ve muhtemel savunmaların değerlendirilmesi, hem gereksiz uyuşmazlıkların hem de yetersiz temellendirilmiş taleplerin önlenmesine yardımcı olabilir.

Faydalı model hakkının ihlal edildiği iddiası veya bu iddiaya karşı savunmanın hazırlanması konusunda hukuki değerlendirme için patent ve faydalı model uyuşmazlıklarında hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmetinden yararlanılabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Faydalı Model Tecavüz Davası: Şartlar, Deliller ve Talepler yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

faydalı model hükümsüzlüğü, tescilli bir faydalı modelin kanunda öngörülen geçerlilik şartlarını taşımaması veya diğer hükümsüzlük nedenlerinden birinin bulunması hâlinde mahkeme kararıyla tamamen ya da belirli istemler bakımından hükümsüz kılınmasıdır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m.144 uyarınca hükümsüzlük; yenilik veya sanayiye uygulanabilirlik şartlarının bulunmaması, buluşun yeterince açıklanmaması, başvurunun ilk kapsamının aşılması veya hak sahipliği eksikliği nedeniyle istenebilir. Davanın sonucu, uygulanacak mevzuata, faydalı modelin istemlerine, teknik delillere ve ileri sürülen hükümsüzlük nedeninin ispatına bağlıdır.

Faydalı model belgesinin Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından verilmiş olması, hakkın her koşulda geçerli kalacağını göstermez. SMK m.143/13, faydalı model verilmesinin Kurum tarafından geçerlilik veya yararlılık garantisi anlamına gelmediğini açıkça düzenler. Bu nedenle bir belgenin sicilde kayıtlı bulunması, onun hükümsüzlüğünün mahkemeden istenmesine engel değildir.

Faydalı Model Hükümsüzlüğünün Hukuki Dayanağı

Faydalı modelin hükümsüzlüğü, SMK m.144’te özel olarak düzenlenmiştir. Bu hüküm, faydalı modelin hangi nedenlerle geçersiz sayılabileceğini, kimlerin dava açabileceğini, davanın süresini ve kısmi hükümsüzlüğün koşullarını belirler.

SMK m.145/1 uyarınca, faydalı modele ilişkin açık bir düzenleme bulunmaması ve patent hükümlerinin faydalı modelin niteliğiyle çelişmemesi hâlinde, patentler için öngörülen hükümler faydalı modellere de uygulanabilir. Ancak faydalı modelin özel hükümsüzlük düzenlemesi mevcut olduğundan, patentin hükümsüzlüğüne ilişkin bütün kuralların koşulsuz biçimde faydalı modele aktarılması doğru değildir.

Faydalı modelin korunabilmesi için gerekli yenilik şartı ve on yıllık koruma süresi hakkında ayrıntılı bilgiye faydalı modelin şartları ve koruma süresi başlıklı yazıdan ulaşılabilir.

Faydalı Model Hangi Nedenlerle Hükümsüz Olur?

SMK m.144/1 hükümsüzlük nedenlerini dört bent hâlinde düzenler. Davacı, faydalı modelin geçerliliğine yönelik itirazını bu nedenlerden birine veya birkaçına dayandırabilir.

1. Yenilik veya Sanayiye Uygulanabilirlik Şartının Bulunmaması

SMK m.142/1 uyarınca, faydalı modelle korunacak buluşun yeni ve sanayiye uygulanabilir olması gerekir. Bu şartlardan birinin bulunmaması, SMK m.144/1-a kapsamında hükümsüzlük sebebidir.

Yenilik incelemesinde, SMK m.83’te tanımlanan tekniğin bilinen durumu dikkate alınır. Başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumun erişimine sunulmuş teknik açıklamalar, ürünler ve diğer bilgiler değerlendirmeye konu olabilir. Kanunda düzenlenen önceki tarihli başvurular ve rüçhan hükümleri de somut olayın özelliğine göre incelenmelidir.

Örneğin faydalı modelin birinci isteminde tanımlanan bütün teknik özelliklerin, ilgili tarihten önce kamuya sunulduğu ispatlanan bir teknik dokümanda açıklanmış olması, söz konusu istemin yeniliğini ortadan kaldırabilir.

Ancak yalnızca daha önce benzer bir ürünün bulunduğunu ileri sürmek yeterli değildir. Önceki teknik açıklamanın tarihi, kamuya erişilebilirliği ve istemdeki teknik unsurlarla ilişkisi ortaya konulmalıdır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Faydalı model bakımından patentlerdeki gibi ayrıca buluş basamağı şartı aranmaz. Bu nedenle teknik çözümün ilgili alandaki uzman açısından aşikâr olduğu iddiası, tek başına patentlere özgü buluş basamağı testi uygulanarak faydalı modelin hükümsüzlüğüne gerekçe yapılamaz. Bununla birlikte SMK m.142/2 uyarınca yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

2. Faydalı Modelle Korunamayacak Bir Konunun Tescil Edilmesi

SMK m.142/3, bazı buluşların faydalı modelle korunamayacağını belirtir. Kimyasal ve biyolojik maddeler ile bunlara ilişkin usuller, eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller, biyoteknolojik buluşlar ve usuller ile bunların sonucunda elde edilen ürünler bu kapsamda değerlendirilir. Ayrıca SMK m.82/2-3 hükümlerindeki koruma dışı konular da dikkate alınır.

Faydalı modelin konusu kanunen bu korumanın dışında kalıyorsa SMK m.144/1-a kapsamında hükümsüzlük gündeme gelebilir. Korunamayacak buluş türlerinin ayrıntılı sınıflandırması için faydalı model verilemeyen buluşlar başlıklı makale incelenebilir.

3. Buluşun Yeterince Açıklanmamış Olması

SMK m.144/1-b, buluşun SMK m.92/1 anlamında yeterince açıklanmamış olmasını hükümsüzlük nedeni sayar.

Buna göre başvuru belgelerindeki teknik açıklama, ilgili teknik alandaki uzman kişinin buluşu uygulayabilmesini sağlayacak derecede açık ve tam olmalıdır.

Örneğin faydalı modelin tarifnamesinde belirli bir mekanizmanın çalışması için zorunlu olan teknik bağlantılar açıklanmamışsa ve uzman kişinin mevcut açıklamalardan hareketle buluşu uygulaması mümkün değilse yeterli açıklama şartı tartışılabilir.

Bu değerlendirmede önemli olan, tarifnamenin mutlaka ayrıntılı bir üretim kılavuzu niteliği taşıması değil, kanunun aradığı uygulanabilir teknik açıklamayı sağlamasıdır. Açıklamanın yeterliliği, başvuru belgelerinin bütünü ve ilgili teknik alandaki uzman kişinin bilgi düzeyi dikkate alınarak incelenir.

4. Başvurunun İlk Hâlinin Kapsamının Aşılması

SMK m.144/1-c uyarınca, faydalı model konusunun başvurunun ilk hâlinde açıklanan kapsamı aşması hükümsüzlük sebebidir.

Başvurunun incelenmesi sırasında istemlerde veya diğer başvuru belgelerinde değişiklik yapılmış olabilir. Ancak yapılan değişikliklerin, ilk başvuru içeriğinde bulunmayan yeni teknik bilgi ekleyerek başvurunun kapsamını genişletmemesi gerekir.

Bölünmüş başvurularda veya SMK m.110/3-b kapsamında yapılan başvurularda, kanunun öngördüğü en önceki başvurunun ilk hâli esas alınarak değerlendirme yapılır.

Bu nedenle hükümsüzlük incelemesinde sadece tescil edilmiş son istem metni değil, başvurunun ilk belgeleri ve işlem sırasında yapılan değişiklikler de karşılaştırılır.

5. Faydalı Model İsteme Hakkının Bulunmaması

SMK m.144/1-ç, faydalı model sahibinin SMK m.109 uyarınca faydalı model isteme hakkına sahip olmadığının ispatlanmasını da hükümsüzlük sebebi olarak düzenler.

SMK m.109/1 ve m.145/1 birlikte değerlendirildiğinde, buluş üzerindeki isteme hakkının kural olarak buluşu yapana veya hukuki haleflerine ait olduğu anlaşılır. Başvuru sahibi ile gerçek hak sahibi farklı olabilir.

Bununla birlikte bu hükümsüzlük nedenine dayanma hakkı herkese tanınmamıştır. SMK m.144/2 ve m.144/4 uyarınca hak sahipliği yokluğu iddiasını yalnızca buluşu yapan kişi veya halefleri ileri sürebilir. Bu durumda SMK m.110 hükümleri de uygulanır.

Dolayısıyla bir rakip işletmenin yalnızca gerçek buluşçunun başka bir kişi olduğu iddiasıyla, kendi adına hak sahipliği bulunmaksızın bu özel hükümsüzlük nedenine dayanması mümkün değildir.

Faydalı Model Hükümsüzlüğü Davasını Kimler Açabilir?

SMK m.144/2 kapsamında faydalı modelin hükümsüzlüğünü isteme hakkı bulunan kişiler şunlardır:

• Menfaati olan kişiler: Faydalı modelin hukuki varlığından etkilenen ve hükümsüzlük talebinde hukuken korunabilir menfaati bulunan kişiler.
• Cumhuriyet savcıları: Kanunda öngörülen hükümsüzlük talebinde bulunma yetkisi kapsamında.
• İlgili kamu kurum ve kuruluşları: Görev ve ilgi alanları çerçevesinde.
• Buluşu yapan veya halefleri: Özellikle faydalı model isteme hakkının gerçek hak sahibinde bulunmadığı iddiasına dayanan taleplerde.

Örneğin tescilli bir faydalı model nedeniyle üretimi hakkında hak ihlali iddiasıyla karşılaşan işletmenin, bu belgenin geçerliliğinin ortadan kaldırılmasında hukuki menfaati bulunabilir. Bununla birlikte davacının menfaati ve ileri sürdüğü hükümsüzlük nedeni somut uyuşmazlık bakımından değerlendirilir.

Hükümsüzlük Davası Kime Karşı Açılır?

SMK m.144/3 uyarınca hükümsüzlük davası, sicilde faydalı model sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır. Faydalı model üzerinde sicilde hak sahibi olarak görülen diğer kişilerin davaya katılabilmelerini sağlamak amacıyla bu kişilere ayrıca tebligat yapılır.

Bu nedenle dava hazırlığında güncel sicil bilgilerinin, faydalı model sahibinin ve sicile kayıtlı diğer hakların tespit edilmesi önemlidir. TÜRKPATENT’in idari işlemleri ile faydalı model sahibine karşı açılan hükümsüzlük davası birbirinden farklı hukuki süreçlerdir.

Faydalı Model Hükümsüzlüğü Davası Açma Süresi

SMK m.144/3 uyarınca faydalı modelin hükümsüzlüğü davası, hakkın koruma süresi boyunca veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir.

SMK m.101/1 uyarınca faydalı modelin olağan koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve uzatılamaz. Ancak hükümsüzlük davasının açılabileceği son tarih belirlenirken somut olayda hakkın sona erdiği tarih ve uygulanacak mevzuat ayrıca dikkate alınmalıdır.

6769 Sayılı Kanundan Önceki Faydalı Modellerde Hangi Hukuk Uygulanır?

SMK geçici m.1/2 ve m.1/4, eski mevzuata tabi başvurular ve belgeler hakkında özel geçiş kuralları içermektedir. Özellikle Kanunun yayımından önce yapılmış faydalı model başvurularının hükümsüzlüğünde, başvuru tarihinde yürürlükte bulunan mevzuat hükümlerinin uygulanması gerekir.

Bu nedenle 551 sayılı mülga Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname dönemindeki bir faydalı model için, SMK m.144’ün bütün hükümlerinin doğrudan uygulanacağı varsayılmamalıdır.

Başvuru tarihi, dosyanın hukuki statüsü ve geçiş hükümleri birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle eski belgelerde hükümsüzlük sebepleri ve dava süresi bakımından farklı sonuçlar ortaya çıkabilir.

Hükümsüzlük Davasında Deliller ve İspat

Faydalı model hükümsüzlüğü davalarında teknik inceleme çoğu zaman uyuşmazlığın merkezindedir. Davacı tarafından ileri sürülen hükümsüzlük nedeninin somut delillerle desteklenmesi gerekir. Davalı ise belgenin geçerliliğini ortaya koyan teknik açıklamalara, önceki teknikten farklılıklara ve diğer savunma delillerine dayanabilir.

Yenilik İddiasında Hangi Deliller Kullanılır?

Yeniliğin bulunmadığı iddiasında aşağıdaki belgeler uyuşmazlığın niteliğine göre önem taşıyabilir:

• Faydalı modelin başvuru dosyası, tarifnamesi, istemleri ve teknik çizimleri.
• Başvuru veya ilgili rüçhan tarihinden önce kamuya açıklanmış patent ve faydalı model dokümanları.
• Eski tarihli ürün katalogları, kullanım kılavuzları ve teknik tanıtım belgeleri.
• Tarihi ve kamuya erişilebilirliği doğrulanabilen internet sayfaları, videolar ve dijital arşiv kayıtları.
• Önceki tarihli üretim, satış, sergileme ve kullanım olgularını ortaya koyan belgeler.
• Tarafların teknik uzman görüşleri ve mahkemece alınan bilirkişi raporları.

Bir teknik dokümanın eski tarihli olması tek başına yeterli değildir. İlgili belgenin yenilik değerlendirmesinde hangi nedenle dikkate alınabileceği ve faydalı modelin hangi istemindeki hangi teknik özellikleri açıkladığı belirlenmelidir.

Özellikle internet ve video kayıtlarında içeriğin hangi tarihte toplumun erişimine sunulduğunun güvenilir biçimde tespit edilmesi önemlidir. Dava konusu faydalı modelin başvurusundan sonraki bir tarihte oluşturulmuş içerik, yalnızca daha sonra yayımlandığı için önceki tekniğin kanıtı sayılamaz. SMK m.83/3 kapsamındaki önceki tarihli başvurulara ilişkin özel düzenleme saklıdır.

Teknik Bilirkişi İncelemesi Nasıl Yapılır?

Mahkemenin hukuki değerlendirmesi ile teknik uzmanlık gerektiren tespitler birbirinden ayrılmalıdır. Faydalı modelin yeniliği, teknik açıklamanın yeterliliği veya başvurunun ilk kapsamının aşılıp aşılmadığı gibi konular, uyuşmazlığın niteliğine göre teknik bilirkişi incelemesini gerektirebilir.

Sağlıklı bir değerlendirme için bilirkişi raporunun özellikle şu sorulara cevap vermesi beklenir:

1. Hükümsüzlüğü istenen faydalı modelin ilgili istemlerinde hangi teknik özellikler korunmaktadır?
2. Dayanak gösterilen önceki teknik belgeler hangi tarihte erişilebilir hâle gelmiştir?
3. Önceki teknik açıklamalar, ilgili istemin yenilik değerlendirmesinde etkili olan teknik özelliklerini ortaya koymakta mıdır?
4. SMK m.142/2 kapsamında buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler bulunmakta mıdır?
5. İleri sürülen hükümsüzlük nedeni bütün istemleri mi, yoksa yalnızca belirli istemleri mi etkilemektedir?

Bilirkişi raporunun yalnızca “faydalı model yeni değildir” şeklinde sonuç bildirmesi yerine, teknik karşılaştırmanın dayanaklarını açıklaması gerekir. Mahkeme ise bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte değerlendirerek hukuki sonuca ulaşır.

Yargı Kararında Yenilik ve Teknik Delillerin Değerlendirilmesi

İzmir Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesinin 20.10.2021 tarihli, E.2021/13, K.2021/207 sayılı kararında, 17.11.2017 başvuru tarihli bir faydalı modelin yenilik şartını taşımadığı iddiası incelenmiştir.

Mahkeme, teknik bilirkişi raporunda dava konusu faydalı modelin üç isteminin önceki ürünlere ilişkin katalog, video ve teknik açıklamalar karşısında yenilik taşımadığının belirlendiğini değerlendirmiştir. Başvuru tarihindeki 6769 sayılı Kanun hükümlerini esas alan mahkeme, bütün istemlerin yenilik şartından yoksun olduğu sonucuna ulaşarak faydalı modelin hükümsüzlüğüne ve sicilden terkinine karar vermiştir.

Karar, faydalı modelin yenilik incelemesinde istemlerin ayrı ayrı ele alınmasının ve teknik delillerle karşılaştırılmasının önemini göstermektedir. Bununla birlikte karar bir ilk derece mahkemesi kararıdır; her faydalı model için aynı sonucun ortaya çıkacağı anlamına gelmez.

Faydalı Modelin Kısmi Hükümsüzlüğü Mümkün müdür?

Evet. SMK m.144/5, hükümsüzlük nedenlerinin faydalı modelin yalnızca belirli bir bölümünü etkilemesi durumunda kısmi hükümsüzlüğe izin verir.

Ancak kanun önemli bir sınır getirmiştir: Bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. Hükümsüzlük, şartları oluşan istem veya istemlerin iptali yoluyla uygulanır.

SMK m.144/6 uyarınca, iptal edilmeyen istemler m.142’deki şartları taşıyorsa faydalı model bu istemler yönünden geçerliliğini sürdürebilir.

Örneğin üç istem içeren bir faydalı modelde yalnızca bir istem bakımından hükümsüzlük nedeni belirlenmişse, diğer istemlerin geçerliliği kendi teknik içerikleri ve kanuni şartlar yönünden değerlendirilir. Bir istemin hükümsüzlüğü, diğer bütün istemlerin kendiliğinden geçersiz olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle davada, tüm belgenin hükümsüzlüğü ile belirli istemlerin hükümsüzlüğü arasında ayrım yapılması ve teknik değerlendirme sonucunun hangi istemleri etkilediğinin açıkça belirlenmesi gerekir.

Görevli Mahkeme ve Hükümsüzlük Davasının İncelenmesi

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Faydalı modelin hükümsüzlüğüne ilişkin davalarda SMK m.156 uyarınca görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde, ilgili yargı çevresi düzenlemeleri çerçevesinde asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Üçüncü kişiler tarafından sınai mülkiyet hakkı sahibi aleyhine açılan davalarda SMK m.156/5 uyarınca kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Hak sahibinin Türkiye’de yerleşim yerinin bulunmaması hâlinde m.156/4’teki özel yetki düzenlemesi dikkate alınır.

Faydalı modelin hükümsüzlüğü davası, TÜRKPATENT’in idari kararının iptali için açılan dava ile karıştırılmamalıdır. SMK m.156/2’de Kurum kararlarına karşı açılan davalar bakımından ayrı bir yetki kuralı bulunmaktadır.

Mahkeme Hangi İncelemeleri Yapar?

Hükümsüzlük yargılamasında uyuşmazlığın niteliğine göre şu aşamalar öne çıkar:

1. Hukuki dayanağın belirlenmesi: Başvuru tarihi ve geçiş hükümleri değerlendirilerek uygulanacak mevzuat tespit edilir.
2. Taraf sıfatının incelenmesi: Davacının talep hakkı, davalının sicildeki hak sahipliği ve gerekli tebligatlar değerlendirilir.
3. İstemlerin tespiti: Faydalı modelin korunması istenen teknik özellikleri ve geçerli istem metinleri belirlenir.
4. Delillerin incelenmesi: Önceki teknik belgeleri, başvuru evrakı ve tarafların diğer delilleri değerlendirilir.
5. Teknik değerlendirme: Gerektiğinde bilirkişi raporu ve ek rapor alınır; tarafların raporlara yönelik itirazları incelenir.
6. Hüküm: Hükümsüzlük nedenleri sabitse tam veya kısmi hükümsüzlüğe, ispatlanamamışsa talebin reddine karar verilir.

Faydalı modelin geçerliliğiyle ilgili uyuşmazlık, aynı belgeye dayalı hak ihlali iddialarıyla da bağlantılı olabilir. Bununla birlikte hükümsüzlük davası ile faydalı model hakkına tecavüz davası farklı hukuki taleplere dayanır. Birinde tescilli hakkın geçerliliği, diğerinde ise korunan hakkın ihlal edilip edilmediği incelenir.

Faydalı Model Verildikten Sonra TÜRKPATENT’e Hükümsüzlük İtirazı Yapılır mı?

SMK m.143/11 açık bir ayrım öngörür. Faydalı model verildikten sonra patentler için SMK m.99’da düzenlenen verilme sonrası itiraz usulü işletilemez; faydalı modelin hükümsüzlüğü mahkemeden istenebilir.

Başvuru aşamasındaki araştırma raporuna yönelik görüş ve itirazlarla tescil sonrasındaki hükümsüzlük davası aynı işlem değildir. Başvuru aşamasındaki mekanizmalar faydalı model başvurusu ve araştırma raporu başlıklı makalede ele alınmaktadır.

Faydalı Model Hükümsüzlüğü Kararının Sonuçları

SMK m.145/1 uyarınca uygun düştüğü ölçüde uygulanabilen patent hükümlerinden biri de SMK m.139’da düzenlenen hükümsüzlük kararının etkisidir.

Buna göre hükümsüzlük kararı, kural olarak geçmişe etkili sonuç doğurur ve hükümsüz kılınan hak bakımından kanuni korumanın hiç doğmamış olduğu kabul edilir. Ancak SMK m.139/2, geçmişe etkinin bazı istisnalarını düzenlemiştir.

Özellikle hükümsüzlükten önce kesinleşmiş ve uygulanmış hak ihlali kararları ile önceden yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler, kanunda belirtilen şartlar çerçevesinde geçmişe etkiden korunur. Patent sahibinin ağır ihmali veya kötüniyetinden kaynaklanan tazminat talepleri saklıdır. Ayrıca uygulanmış sözleşmeler kapsamında ödenmiş bedellerin hakkaniyet gereğince kısmen veya tamamen iadesi talep edilebilir.

SMK m.139/4 ve m.145/1 birlikte değerlendirildiğinde, hükümsüzlük kararının kesinleşmesiyle herkese karşı sonuç doğuran sicil etkileri gündeme gelir. Kesinleşen kararın Kuruma bildirilmesi, hükümsüz kılınan hakkın sicilden terkin edilmesi ve durumun Bültende yayımlanması bu kapsamda değerlendirilir.

Ancak kısmi hükümsüzlük kararı verilmişse, geçerliliğini koruyan istemler bakımından hakkın devam edip etmediği ayrıca dikkate alınır. Hükümsüzlük ile koruma süresinin dolması veya hakkın sona ermesi de aynı hukuki işlem değildir.

Faydalı Model Hükümsüzlüğü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Tescilli bir faydalı model hükümsüz kılınabilir mi?

Evet. Faydalı modelin tescilli olması onun mutlak biçimde geçerli olduğu anlamına gelmez. SMK m.144’te düzenlenen hükümsüzlük nedenlerinden biri mevcutsa, gerekli şartlar altında mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir.

2. Faydalı modelin yeni olmadığını nasıl ispatlayabilirim?

İlgili tarih itibarıyla kamuya erişilebilir önceki teknik belgeleri belirlenmeli ve bu belgeler faydalı modelin istemlerindeki teknik özelliklerle karşılaştırılmalıdır. Tarihi doğrulanabilen katalog, patent dokümanı, teknik yayın veya diğer açıklamalar somut uyuşmazlığa göre delil olabilir.

3. Faydalı modelde buluş basamağı bulunmaması hükümsüzlük nedeni midir?

Hayır. SMK m.142, faydalı model koruması için patentlerdeki buluş basamağı şartını aramaz. Buna karşılık yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik şartları aranır. Ayrıca yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

4. Faydalı modelin koruma süresi bittikten sonra hükümsüzlük davası açılabilir mi?

SMK m.144/3 uyarınca hakkın sona ermesinden itibaren beş yıl içinde hükümsüzlük davası açılabilir. Ancak özellikle eski başvurularda geçiş hükümleri ve uygulanacak mevzuat ayrıca değerlendirilmelidir.

5. Araştırma raporu olumlu olan bir faydalı model hükümsüz kılınabilir mi?

Evet. Araştırma raporunun olumlu olması, faydalı modelin mahkemede geçerliliğinin tartışılamayacağı anlamına gelmez. SMK m.143/13 uyarınca faydalı modelin verilmesi geçerlilik garantisi oluşturmaz. Mahkeme, ileri sürülen hükümsüzlük nedenlerini ve delilleri bağımsız biçimde değerlendirir.

6. Faydalı modelin yalnızca bir istemi hükümsüz kılınabilir mi?

Evet. SMK m.144/5-6 uyarınca bir veya birden fazla istemin hükümsüzlüğüne karar verilebilir. Ancak tek bir istemin kendi içinde kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. Diğer istemler kanuni şartları taşımaya devam ediyorsa bunlar yönünden koruma sürebilir.

7. Faydalı model hükümsüzlüğü ile patent hükümsüzlüğü aynı mıdır?

Hayır. İki hakkın hükümsüzlüğü arasında ortak hukuki ilkeler bulunmakla birlikte, faydalı modelin geçerlilik şartları ve hükümsüzlük sebepleri SMK m.142 ve m.144 çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Patentlere özgü hükümsüzlük kuralları için patent hükümsüzlüğü davası başlıklı makale incelenebilir.

Sonuç

Faydalı modelin hükümsüzlüğü, tescilli bir teknik korumanın kanuni şartları taşımadığı durumlarda mahkeme yoluyla geçersiz sayılmasını sağlayan hukuki mekanizmadır. SMK m.144 uyarınca yenilik veya sanayiye uygulanabilirlik şartının bulunmaması, yetersiz teknik açıklama, başvurunun ilk kapsamının aşılması ve hak sahipliği eksikliği hükümsüzlük nedenleri arasındadır.

Uyuşmazlığın doğru değerlendirilmesi için öncelikle başvuruya uygulanacak mevzuat, davacının talep hakkı ve dava süresi belirlenmelidir. Ardından faydalı modelin istemleri, önceki teknik belgeleri ve diğer deliller karşılaştırılarak hükümsüzlük nedeninin bütün belgeyi mi yoksa belirli istemleri mi etkilediği incelenmelidir.

Faydalı modelin geçerliliğine ilişkin davaların hazırlanması, teknik delillerin değerlendirilmesi ve sınai mülkiyet uyuşmazlıklarında hukuki temsil konularında patent ve faydalı model uyuşmazlıklarında avukatlık desteği kapsamında somut olayın özelliklerine göre hukuki değerlendirme yapılabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Faydalı Model Hükümsüzlüğü Davası: Sebepler, Deliller ve Süre yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de faydalı model başvurusu, teknik buluşun Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) gerekli belgelerle sunulması, şeklî incelemenin tamamlanması, süresinde araştırma talebinde bulunulması ve araştırma raporunun değerlendirilmesi aşamalarından oluşur. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 143. maddesine göre araştırma raporunun hazırlanması ve yayımlanması zorunlu sürecin bir parçasıdır. Başvurunun yapılması veya araştırma raporunun düzenlenmesi tek başına faydalı model hakkının verildiği anlamına gelmez.

Faydalı model başvurusunda temel mesele, yalnızca başvuru belgelerinin teslim edilmesi değildir. Buluşun teknik özelliklerinin yeterince açıklanması, korunması istenen unsurların istemlerde doğru tanımlanması, araştırma talebinin zamanında yapılması ve rapordaki belgelerin değerlendirilmesi de belirleyicidir. Özellikle eksikliklerin giderilmesi, araştırma raporuna itiraz ve üçüncü kişilerin görüşleri bakımından farklı başlangıç tarihlerine bağlı süreler bulunmaktadır.

Faydalı Model Başvurusu Nasıl Yapılır?

Faydalı model başvurusu, SMK m.143 ile faydalı modele uygun düştüğü ölçüde uygulanan başvuru hükümleri çerçevesinde TÜRKPATENT nezdinde yapılır. Başvuru sahibi, buluşunu açıklayan teknik belgeleri hazırlar ve başvuru için gerekli bilgi ve belgeleri Kuruma sunar.

Başvurunun hazırlanmasından faydalı modelin verilmesine kadar temel aşamalar şöyledir:

1. Teknik dosyanın hazırlanması: Buluşun tarifnamesi, istemleri, özeti ve gerekiyorsa teknik resimleri hazırlanır.
2. Başvurunun yapılması: Başvuru tarihinin kesinleşmesi için gerekli asgari unsurlar TÜRKPATENT’e sunulur.
3. Eksikliklerin tamamlanması: Başvuru tarihinin kesinleşmesinden sonra tamamlanmasına izin verilen belgeler ve gerekiyorsa Türkçe çeviriler süresinde sunulur.
4. Şeklî inceleme: Kurum, başvurunun mevzuatta belirtilen şeklî şartları karşılayıp karşılamadığını inceler.
5. Araştırma talebi: Başvuru sahibi, araştırma talebini gerekli ücretle birlikte kanuni süresi içinde yapar.
6. Araştırma raporu: Kurum, buluşla ilgili teknik dokümanları araştırır ve istemler bakımından rapor düzenler.
7. İtiraz ve görüşler: Başvuru sahibi araştırma raporuna itiraz edebilir; üçüncü kişiler rapor hakkında görüş sunabilir.
8. Karar: Kurum, başvuruyu ve araştırma raporunu, varsa itiraz ve görüşlerle birlikte değerlendirerek faydalı modelin verilmesine veya başvurunun reddine karar verir.

Bu aşamalar, patent başvurusundaki işlemlerle tamamen aynı değildir. Özellikle patent verilmesine ilişkin ayrı inceleme aşaması ve verilme sonrası itiraz sistemi faydalı model bakımından aynı şekilde uygulanmaz. Patent başvurularının kendine özgü usulü için patent başvuru süreci ve gerekli belgeler ayrıca incelenebilir.

Faydalı Model Başvurusu İçin Hangi Belgeler Gereklidir?

SMK m.90/1 ve m.143 uyarınca faydalı model başvurularında temel başvuru dosyası, başvuru formu ile buluşu teknik olarak açıklayan belgelerden oluşur. Başvuru dosyasındaki belgelerin her biri farklı bir işlev üstlenir.

1. Başvuru Formu

Başvuru formunda başvuru sahibinin kimlik ve iletişim bilgileri ile mevzuatın gerektirdiği diğer bilgiler yer alır. Başvuru sahibi gerçek veya tüzel kişi olabilir.

Buluşu yapan kişi ile başvuru sahibi her zaman aynı kişi değildir. Başvuru sahibinin buluşu yapan kişi olmaması veya buluşu yapanlardan yalnızca biri olması durumunda, başvuru hakkını nasıl elde ettiğine ilişkin açıklamanın da yapılması gerekir (SMK m.90/5).

2. Tarifname

Tarifname, buluşun teknik olarak nasıl gerçekleştirildiğini açıklayan temel belgedir. SMK m.92/1 uyarınca buluş, ilgili teknik alandaki uzman kişinin uygulayabileceği kadar açık ve tam biçimde anlatılmalıdır.

Uygun bir tarifnamede özellikle teknik alan, bilinen teknik çözümler, çözülmek istenen teknik problem, buluşun teknik özellikleri ve uygulanma biçimleri açıklanır.

Örneğin mekanik bir kilitleme düzeneğine ilişkin başvuruda yalnızca düzeneğin daha güvenli olduğu söylenmesi yeterli değildir. Güvenliği sağlayan parçaların yapısı, bağlantıları ve çalışma ilişkileri teknik olarak açıklanmalıdır.

3. İstemler

İstemler, faydalı model ile hangi teknik unsurların korunmasının talep edildiğini belirler. SMK m.92/4 uyarınca istemler tarifnameye dayanmalı, açık ve öz olmalı, tarifnamede açıklanan buluşun kapsamını aşmamalıdır.

Başvuru sırasında teknik açıdan önemli bir özelliğin istemlerde yer almaması, araştırma raporunun değerlendirilmesini ve ilerideki koruma kapsamını etkileyebilir. Bununla birlikte her ayrıntının istemlere gereksiz biçimde eklenmesi de koruma talebini daraltabilir.

Bu nedenle tarifname ile istemler arasında tutarlılık bulunması gerekir. Başvurunun ilk kapsamını aşan teknik özellikler, sonradan yapılacak değişikliklerle serbestçe eklenemez.

4. Teknik Resimler, Özet ve Ücret Bilgisi

Tarifnamede veya istemlerde atıf yapılan resimler başvuru dosyasında bulunmalıdır. Özellikle mekanik buluşlarda teknik resimler, parçalar arasındaki yapısal ilişkinin anlaşılmasına yardımcı olur.

Özet, buluşun teknik içeriğini kısa biçimde tanıtır. Korumanın kapsamını belirleyen belge özet değil, tarifnameyle desteklenen istemlerdir.

Başvuru ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi de başvuru dosyasının unsurları arasındadır. Araştırma talebi ise ayrıca ücret gerektiren bir işlem olduğundan başvuru ücretinin ödenmiş olması araştırma yükümlülüğünü kendiliğinden karşılamaz.

Başvuru Tarihi Nasıl Kesinleşir ve Eksik Belgeler Nasıl Tamamlanır?

Başvuru tarihinin kesinleşmesi ile başvuru dosyasının bütün şeklî şartları karşılaması birbirinden farklıdır.

Bu asgari unsurlar şunlardır:

• Faydalı model verilmesi talebi,
• Başvuru sahibinin kimlik ve iletişim bilgileri,
• Türkçe veya SMK m.90/2 kapsamında kabul edilen yabancı dillerden biriyle hazırlanmış tarifname ya da önceki bir başvuruya yapılan uygun atıf.

Bu unsurlardan birinin bulunmaması hâlinde SMK m.143/1 gereğince başvuru işleme alınmaz. Dolayısıyla başvuru tarihini belirleyen asgari unsurlardaki eksiklik, normal bir şeklî eksiklikle aynı şekilde değerlendirilmemelidir.

Başvuru Sonrasındaki İki Aylık Tamamlama Süresi

SMK m.143/2 uyarınca, işleme alınmış bir başvuruda SMK m.90/1’de belirtilen belgelerden eksik olanlar veya kabul edilen yabancı dilde sunulmuş teknik belgelerin Türkçe çevirileri, başvuru tarihinden itibaren iki ay içinde tamamlanmalıdır.

Bu süre bakımından ayrıca bildirim yapılması gerekmez. Süresinde tamamlanmayan başvuru geri çekilmiş sayılır.

Örneğin başvuru tarihini kesinleştiren asgari unsurları içeren bir dosyada istemler henüz sunulmamışsa, istemlerin ilgili iki aylık süre içerisinde tamamlanması gerekir. Başvuru sahibinin Kurumdan ayrıca hatırlatma beklemesi, süreyi durdurmaz.

Faydalı Model Başvurusunda Şeklî İnceleme Nasıl Yapılır?

Şeklî inceleme, başvuru belgelerinin ilgili mevzuatta öngörülen biçimsel gereklilikleri karşılayıp karşılamadığının kontrolüdür. SMK m.143/3-4 ve Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.119 bu aşamanın esaslarını düzenler.

Kurum; başvuru formundaki bilgileri, teknik belgelerin bulunup bulunmadığını, belge düzenini ve başvuruya ilişkin diğer şeklî şartları değerlendirir.

Eksiklik belirlenirse başvuru sahibinden, bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde eksikliğin giderilmesi istenir. Süresinde giderilmeyen eksiklik nedeniyle başvuru reddedilir.

Buradaki iki aylık süre, başvuru tarihinden başlayan belge tamamlama süresiyle karıştırılmamalıdır. Şeklî incelemedeki eksiklik giderme süresinin başlangıcı Kurumun bildirim tarihidir.

Şeklî şartların karşılanmış olması, buluşun yenilik şartını sağladığının veya faydalı modelin verileceğinin kabul edildiği anlamına gelmez. Bundan sonraki temel işlem araştırma talebidir.

Faydalı Model Araştırma Talebi ve Araştırma Raporu

Faydalı Modelde Araştırma Raporu Zorunlu mudur?

Evet. SMK m.143/5-6 uyarınca faydalı model başvurusunda araştırma talebinin yapılması ve bu talep üzerine araştırma raporu düzenlenmesi, kanunda öngörülen başvuru sürecinin zorunlu aşamasıdır.

Başvuru sahibi, araştırma talebini başvuruyla birlikte yapabilir. Başvuru sırasında yapılmamışsa, şeklî şartlar bakımından eksiklik bulunmadığının veya eksikliklerin giderildiğinin bildirildiği tarihten itibaren iki ay içinde gerekli ücreti ödeyerek araştırma talebinde bulunmalıdır.

Araştırma talebi yapılmadığında veya gerekli şartlar süresinde yerine getirilmediğinde başvuru geri çekilmiş sayılır. Bu aşamada Kurumun ayrıca hatırlatma yapması beklenmemelidir.

Araştırma Raporunda Neler İncelenir?

Araştırma raporu, buluşa ilişkin önceki teknik dokümanların belirlenmesini ve başvurunun istemleriyle ilişkilendirilmesini sağlar.

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.120 uyarınca araştırma raporu, tarifnamenin tamamı dikkate alınarak istemler itibarıyla düzenlenir.

Raporda özellikle şu hususlar önem taşır:

• Buluşun yeniliğinin değerlendirilmesinde dikkate alınabilecek teknik dokümanlar,
• Her bir dokümanın hangi istem veya istemlerle ilişkili olduğu,
• İlgili dokümanın teknik açıklamalarının başvuruyla bağlantısı,
• Buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler,
• Başvurunun veya buluşun kanuni şartları karşılamadığı değerlendiriliyorsa buna ilişkin gerekçeler.

Faydalı model bakımından araştırmanın ağırlık noktası, özellikle yenilik değerlendirmesini etkileyen önceki teknik belgelerin belirlenmesidir. Bununla birlikte rapor, başvurunun diğer kanuni engellerini de ortaya koyabilir.

Faydalı modelde patentteki gibi buluş basamağı şartı aranmaz. Ancak bu durum, araştırma yapılmadığı veya başvurunun teknik yönden hiçbir değerlendirmeye tabi olmadığı anlamına gelmez. SMK m.142/2 gereğince yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

Faydalı modelin maddi koruma şartları ve koruma süresi hakkında daha ayrıntılı açıklama için faydalı model nedir başlıklı makale incelenebilir.

Araştırma Raporu Nasıl Değerlendirilir? Teknik Örnek

Bir başvurunun, iki mekanik parçanın belirli bir bağlantı düzeniyle sabitlenmesini sağlayan teknik bir mekanizmaya ilişkin olduğu varsayılsın.

Araştırma raporunda daha önce yayımlanmış bir teknik belgede benzer bir mekanizma tespit edilmiş olabilir. Bu durumda yalnızca önceki belgede benzer bir ürün bulunması yeterli değerlendirme değildir.

Başvurunun istemleriyle önceki belgenin teknik açıklamaları karşılaştırılarak ilgili teknik özelliklerin önceki belgede hangi kapsamda açıklandığı incelenmelidir.

Önceki dokümanda bazı parçaların bulunması fakat istemlerdeki teknik ilişkinin açıklanmaması ile istemin bütün teknik özelliklerinin aynı önceki açıklamada mevcut olması, yenilik açısından aynı sonucu doğurmayabilir.

Bu nedenle araştırma raporu yalnızca ilgili dokümanların sayısına bakılarak değerlendirilmemelidir. Dokümanların teknik içeriği, istemlerle ilişkisi ve varsa başvurunun rüçhan tarihi dikkate alınmalıdır.

Araştırma Raporu Hangi Durumlarda Düzenlenemez?

SMK m.143/7 uyarınca başvuru konusunun SMK m.142/3 kapsamında faydalı model koruması dışında kaldığı veya tarifnamenin ya da bütün istemlerin yeterince açık olmaması nedeniyle araştırma yapılamadığı durumlarda araştırma raporu düzenlenmeyebilir.

Bu durumda başvuru sahibinden, bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde itirazlarını veya başvuruda yapacağı değişiklikleri sunması istenir.

Süresinde itiraz sunulmaması ya da sunulan itirazın veya değişikliklerin kabul edilmemesi hâlinde başvuru reddedilir. İtirazın veya değişikliklerin kabul edilmesi hâlinde araştırma raporu düzenlenerek işlemlere devam edilir.

Yönetmelik m.120/13 uyarınca, araştırma yapılmasına engel bulunmayan istemler bakımından araştırma raporunun düzenlenmesi de mümkündür. Dolayısıyla bazı istemlere ilişkin sorun bulunması, her durumda başvurunun tamamı hakkında araştırma yapılamayacağı anlamına gelmez.

Faydalı modele özgü koruma dışı buluş kategorileri, faydalı model verilemeyecek buluşlar başlıklı ayrı incelemenin konusudur.

Faydalı Model Başvurusu ve Araştırma Raporu Ne Zaman Yayımlanır?

SMK m.97/1 uyarınca faydalı model başvurusu, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden itibaren 18 aylık sürenin dolmasıyla Bültende yayımlanır. Başvuru sahibinin erken yayım talebinde bulunması da mümkündür.

Araştırma raporunun yayımlanması ise raporun hazırlanma zamanına bağlıdır. Rapor, başvurunun yayımından önce tamamlanmışsa başvuruyla birlikte; daha sonra tamamlanmışsa ayrı olarak yayımlanabilir.

Başvurunun yayımlanmasıyla faydalı modelin verilmesine ilişkin kararın yayımlanması birbirinden farklı işlemlerdir. Başvurunun yayımlanmış olması, faydalı modelin verilmesine karar verildiği veya başvurunun tüm yönleriyle kabul edildiği anlamına gelmez.

Başvurunun yayımı, SMK m.141/3 kapsamında başvuru sahibinin belirli şartlarla ileri sürebileceği haklar bakımından da önem taşıyabilir. Ancak bu aşamadaki koruma ile verilmiş faydalı modelden doğan kesinleşmiş hak durumu birbirine karıştırılmamalıdır.

Faydalı Model Araştırma Raporuna İtiraz Nasıl Yapılır?

SMK m.143/8 uyarınca araştırma raporunun Bültende yayımlanmasından itibaren üç ay içinde başvuru sahibi raporun içeriğine itiraz edebilir. Üçüncü kişiler ise aynı süre içerisinde görüş bildirebilir.

Başvuru sahibinin itirazı ile üçüncü kişinin görüşü, hukuken aynı işlem değildir.

Başvuru Sahibinin Araştırma Raporuna İtirazı

Başvuru sahibi, araştırma raporunda belirtilen teknik belgelerin veya bu belgelere ilişkin değerlendirmenin hatalı olduğunu düşünüyorsa gerekçeli itirazını ilgili belgelerle birlikte sunabilir.

İtirazın kapsamı somut rapora bağlı olmakla birlikte şu hususlar gündeme gelebilir:

• Raporda gösterilen önceki teknik belgenin istemlerdeki belirli teknik özellikleri açıklamaması,
• İki teknik çözüm arasındaki farklılığın raporda yeterince dikkate alınmaması,
• Önceki belgenin yayımlanma tarihi veya teknik içeriğinin yanlış değerlendirilmesi,
• İstemlerin teknik anlamının tarifnameyle birlikte değerlendirilmesi gerektiği,
• Raporda belirtilen eksikliğin başvurunun ilk kapsamı içinde yapılacak uygun bir değişiklikle giderilebilmesi.

İtirazın yalnızca rapora katılınmadığını belirten genel ifadelerden oluşması yerine, hangi istemin hangi teknik belge karşısında neden farklı değerlendirilmesi gerektiğinin açıklanması önemlidir.

Üçüncü Kişiler Faydalı Model Başvurusuna İtiraz Edebilir mi?

Üçüncü kişiler, araştırma raporunun yayımlanmasından itibaren üç ay içinde rapora ilişkin görüş bildirebilir ve görüşlerini destekleyen belgeleri sunabilir.

Örneğin başvuruya konu teknik çözümün daha önce kamuya açıklanmış olduğunu gösteren bir yayın veya teknik doküman, üçüncü kişi görüşüne dayanak oluşturabilir.

Ancak üçüncü kişinin bu aşamadaki işlemi, patentin verilmesinden sonra öngörülen idari itiraz usulüyle aynı değildir. Faydalı modelin verilmesinden sonra SMK m.99’daki patent itiraz sistemi uygulanmaz.

İtiraz ve Görüşlerden Sonra Ne Olur?

SMK m.143/9 uyarınca Kurum, başvuru sahibi tarafından itiraz edilmemesi ve üçüncü kişilerce görüş sunulmaması durumunda araştırma raporunu değerlendirir.

İtiraz veya görüş sunulmuşsa araştırma raporu ile bu itiraz ve görüşler birlikte değerlendirilir. Sonuç olarak faydalı modelin verilmesi, değişiklik istenmesi veya başvurunun reddi gündeme gelebilir.

Başvuru sahibinin araştırma raporuna itiraz etmemesi, araştırma raporundaki her değerlendirmenin maddi hukuk bakımından tartışmasız hâle geldiği anlamına gelmez. Bununla birlikte üç aylık idari başvuru imkânının kullanılmaması, ilgili aşamada ileri sürülebilecek açıklama ve belgelerin değerlendirilmesini etkileyebilir.

Faydalı Modelin Verilmesi veya Başvurunun Reddi

Faydalı Model Verilmesine Nasıl Karar Verilir?

Kurum, araştırma raporunu ve varsa itiraz ile görüşleri değerlendirdikten sonra başvurunun kanuni şartları karşıladığı sonucuna varırsa faydalı modelin verilmesine karar verir.

SMK m.143/10 gereğince karar başvuru sahibine bildirilir; karar ve faydalı model Bültende yayımlanır.

Faydalı modelin verilebilmesi için belirli değişiklikler yapılması gerektiği değerlendirilirse, başvuru sahibinden bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde gerekli değişiklikleri yapması istenir.

Değişikliklerin kabul edilmesi hâlinde faydalı model verilmesine karar verilir. Değişikliklerin süresinde yapılmaması veya yapılan değişikliklerin kabul edilmemesi hâlinde ise başvuru geri çekilmiş sayılır.

Verilme kararının yayımlanmasından sonra faydalı model belgesinin düzenlenmesi talep edilmiş ve ilgili belge düzenleme ücreti ödenmişse belge düzenlenerek hak sahibine verilir.

SMK m.143/13 uyarınca faydalı modelin verilmiş olması, Kurumun buluşun geçerliliği veya yararlılığı hakkında garanti verdiği şeklinde yorumlanamaz.

Başvurunun Reddine Karşı Ne Yapılabilir?

Kurum, başvurunun veya buluşun kanuni şartlara uygun olmadığı sonucuna varırsa SMK m.143/12 gereğince başvuruyu reddeder. Ret kararı başvuru sahibine bildirilir ve Bültende yayımlanır.

Bu karara karşı SMK m.100 uyarınca, kararın bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde Kurum nezdinde itiraz edilebilir. İtiraz Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu tarafından incelenir.

Ret kararına itiraz ile araştırma raporunun içeriğine itiraz birbirinden farklı aşamalardır. Araştırma raporuna itirazda süre yayım tarihinden; ret kararına karşı yapılan itirazda ise kararın bildirim tarihinden itibaren işler.

Faydalı Model Verildikten Sonra İdari İtiraz Yapılabilir mi?

Hayır. SMK m.143/11 açıkça, faydalı model verildikten sonra patentlere özgü SMK m.99 itiraz usulünün işletilemeyeceğini düzenler.

Faydalı modelin geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıklar, kanuni şartlar altında mahkemede hükümsüzlük talebiyle ileri sürülebilir. Bu konu, başvuru ve araştırma sürecinden ayrı olarak faydalı model hükümsüzlüğü davası kapsamında ele alınmaktadır.

Faydalı Model Başvuru Sürecindeki Önemli Süreler

Başvuru sahibinin özellikle takip etmesi gereken süreler ve başlangıç olayları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Tablodaki sürelerin tamamı aynı tarihten başlamaz. Başvuru tarihi, bildirim tarihi ve Bültende yayım tarihi birbirinden ayrı hukuki olaylardır. Süre hesabında hangi işlemin hangi başlangıç olayına bağlandığı belirlenmelidir.

Özellikle başvuru belgelerinin tamamlanması ve araştırma talebinin yapılması aşamalarında bildirime gerek olmaksızın işlem yapılması gereken süreler bulunduğundan başvuru sahibinin kendi işlem takvimini takip etmesi önemlidir.

Başvuru ve Araştırma Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Başvurudan Önce Teknik Araştırma Yapılması

Kanunen öngörülen araştırma raporu, Kurum tarafından başvuru sürecinde düzenlenir. Bununla birlikte başvuru yapılmadan önce ilgili teknik alandaki patent ve faydalı model belgelerinin incelenmesi, muhtemel yenilik sorunlarının daha erken belirlenmesini sağlayabilir.

Ön araştırma ile Kurumun düzenlediği resmî araştırma raporu aynı işlem değildir. Ön araştırma, başvurunun teknik hazırlığına yardımcı olurken resmî araştırma raporu SMK m.143 kapsamındaki idari sürecin parçasıdır.

Başvuru öncesi araştırmanın yöntemleri, patent araştırması ve önceki teknik taraması başlıklı makalede ayrıca açıklanmaktadır.

Tarifname ile İstemlerin Tutarlı Hazırlanması

Teknik tarifnamenin yeterli ayrıntıda hazırlanması ve istemlerin tarifnameyle desteklenmesi, araştırma raporunun sağlıklı değerlendirilmesi açısından önemlidir.

Başvuru sonrasında yapılabilecek değişiklikler, ilk başvuru kapsamının aşılması yasağına tabidir. Başlangıçta açıklanmayan bir teknik unsurun sonradan eklenmesiyle yeni bir koruma konusu oluşturulması mümkün değildir.

Bu nedenle buluşun çalışma prensibi, teknik bileşenleri ve bunlar arasındaki ilişkiler başvuru hazırlığında değerlendirilmelidir.

Araştırma Raporunun İstem Bazında İncelenmesi

Araştırma raporunda gösterilen önceki belgeler, başvurunun bütününün geçersiz olduğu şeklinde otomatik yorumlanmamalıdır. Hangi belgenin hangi istem bakımından hangi teknik özelliği açıkladığı incelenmelidir.

Özellikle birden fazla istem içeren başvurularda bazı istemler hakkında ortaya çıkan sorunlar ile diğer istemlerin durumları farklı olabilir. Bununla birlikte istemlerde değişiklik yapılması gerekiyorsa değişikliklerin başvurunun ilk kapsamına uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Başvuru Türünün Doğru Seçilmesi

Bir teknik çözüm için faydalı model yolunun seçilmesi, yalnızca işlemlerin daha az aşamadan oluşmasına dayandırılmamalıdır. Buluşun konusu, teknik yapısı ve aranan koruma kapsamı da dikkate alınmalıdır.

Patent ile faydalı modelin koruma şartları ve usulleri aynı değildir. Bu ayrım patent ile faydalı model arasındaki farklar başlıklı makalenin konusudur.

İşlemleri devam eden bir patent başvurusunun faydalı model başvurusuna dönüştürülmesi ise SMK m.104 kapsamında ayrı bir işlemdir. Bu konuda patent başvurusunu faydalı modele dönüştürme başlıklı değerlendirme esas alınabilir.

Faydalı Model Başvurusu Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Faydalı model başvurusunda araştırma talebi yapılmazsa ne olur?

SMK m.143/5 uyarınca araştırma talebinin süresinde ve gerekli ücret ödenerek yapılmaması hâlinde başvuru geri çekilmiş sayılır. Başvuru ücretinin ödenmiş olması, ayrıca yapılması gereken araştırma talebinin yerine geçmez.

2. Faydalı modelde araştırma raporu kaç ay içinde istenir?

Araştırma talebi başvuruyla birlikte yapılabilir. Başvuru sırasında yapılmamışsa, şeklî şartlara uygunluğa veya eksikliklerin giderildiğine ilişkin bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde talep edilmelidir. Bu süre, patent başvurusundaki araştırma talebi süresiyle karıştırılmamalıdır.

3. Faydalı model araştırma raporu olumsuz çıkarsa başvuru doğrudan reddedilir mi?

Araştırma raporunda olumsuz değerlendirme bulunması her durumda kendiliğinden ret sonucunu doğurmaz. SMK m.143 çerçevesinde raporun içeriği, varsa itirazlar, üçüncü kişilerin görüşleri ve yapılabilecek uygun değişiklikler değerlendirilir. Ancak kanuni şartları karşılamayan başvuru reddedilebilir.

4. Araştırma raporuna üçüncü kişiler itiraz edebilir mi?

Üçüncü kişiler, araştırma raporunun yayımlanmasından itibaren üç ay içinde ilgili belgelerle birlikte görüş sunabilir. Başvuru sahibinin araştırma raporuna itiraz hakkı ile üçüncü kişilerin görüş sunma imkânı farklıdır. Faydalı model verildikten sonra patente özgü verilme sonrası idari itiraz sistemi uygulanmaz.

5. Faydalı model başvurusu yayımlanınca koruma belgesi alınmış olur mu?

Hayır. Başvurunun Bültende yayımlanması ile faydalı model verilmesi kararı aynı değildir. Faydalı modelin verilmesi için SMK m.143 kapsamında araştırma ve değerlendirme aşamalarının tamamlanması ve Kurumun faydalı model verilmesine karar vermesi gerekir.

6. Faydalı model başvurusunda teknik resim zorunlu mudur?

Tarifnamede veya istemlerde atıf yapılan teknik resimler başvuru dosyasına eklenmelidir. Her teknik buluşun aynı türde resim gerektirdiği söylenemez. Resim ihtiyacı buluşun niteliğine ve teknik açıklamanın içeriğine göre değerlendirilir. Resimlerin bulunması, tarifnamenin yeterli açıklama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

7. Faydalı model başvurusunda eksiklikler sonradan tamamlanabilir mi?

Başvuru tarihinin kesinleşmesi için zorunlu asgari unsurlar ile başvuru sonrasında tamamlanabilecek belgeler farklıdır. SMK m.143/2 kapsamındaki belgeler veya çeviriler başvuru tarihinden itibaren iki ay içinde tamamlanabilir. Şeklî incelemede bildirilen eksiklikler için ise bildirim tarihinden itibaren iki aylık ayrı süre uygulanır.

8. Faydalı modelin verilmesi, buluşun kesin olarak geçerli olduğunu gösterir mi?

Hayır. SMK m.143/13, faydalı modelin verilmesinin Kurum tarafından geçerlilik ve yararlılık garantisi anlamına gelmeyeceğini düzenler. Faydalı modelin verilmesinden sonra kanunda öngörülen hükümsüzlük nedenleri mahkemede ileri sürülebilir.

Sonuç

Faydalı model başvurusunun hukuken sağlıklı yürütülmesi; başvuru tarihini kesinleştiren belgelerin sunulmasına, teknik açıklama ve istemlerin uygun hazırlanmasına, eksikliklerin süresinde tamamlanmasına, araştırma talebinin yapılmasına ve araştırma raporunun gerektiğinde teknik gerekçelerle değerlendirilmesine bağlıdır.

SMK m.143 bakımından özellikle üç ayrım belirleyicidir: Başvurunun yapılması ile faydalı modelin verilmesi aynı değildir; araştırma raporuna itiraz ile ret kararına karşı itiraz farklı işlemlerdir; başvuru sahibinin itirazı ile üçüncü kişinin görüş bildirmesi aynı hukuki konuma sahip değildir. Bu ayrımların doğru kurulması, başvuru sürecinde usule ilişkin hak kayıplarının önlenmesi açısından önem taşır.

Teknik dosyanın hazırlanması, araştırma raporunun değerlendirilmesi, Kurum kararlarına karşı izlenecek hukuki yollar ve faydalı model hakkının korunmasına ilişkin somut sorunlarda patent ve faydalı model hukukunda hukuki danışmanlık ve temsil kapsamında başvurunun teknik özellikleri ile hukuki durumu birlikte değerlendirilebilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Faydalı Model Başvurusu: Araştırma Raporu, Süreler ve İtiraz yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Türk hukukunda faydalı model nedir? Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir nitelikteki teknik buluşlara, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında sağlanan ve başvuru tarihinden itibaren 10 yıl devam eden bir sınai mülkiyet korumasıdır. Faydalı model verilmesinde patentten farklı olarak buluş basamağı şartı aranmaz. Bununla birlikte her yeni ürün veya teknik geliştirme faydalı modelle korunamaz; buluşun kanuni şartları karşılaması ve koruma dışında bırakılan konular arasında bulunmaması gerekir.

Faydalı model korumasının temel dayanakları 6769 sayılı Kanun’un 83, 101 ve 142 ila 145. maddeleridir. Bu hükümler; yenilik değerlendirmesini, sanayiye uygulanabilirliği, koruma kapsamı dışındaki buluşları, başvuru ve belge verilmesi esaslarını ve koruma süresini düzenler. Faydalı modelin hukuki değerini belirleyen yalnızca belgenin varlığı değil, korunan teknik çözümün kapsamı ve geçerliliğidir.

Faydalı Model Nedir ve Hangi Amaca Hizmet Eder?

Faydalı model, belirli bir teknik soruna çözüm getiren buluşların kanunda öngörülen şartlarla korunmasına imkân tanır. Özellikle ürünlerin yapısında, parçalarının birbiriyle ilişkisinde veya teknik işleyişinde gerçekleştirilen yeni çözümler bakımından gündeme gelebilir.

Örneğin bir makinenin parçalarını daha güvenli biçimde sabitleyen yeni bir bağlantı düzeni, bir ambalajın kapanmasını sağlayan yeni bir mekanik sistem veya bir cihazın kullanımını kolaylaştıran yeni bir teknik yapı faydalı model değerlendirmesine konu olabilir. Ancak bu örneklerin her biri bakımından yenilik, sanayiye uygulanabilirlik ve kanuni istisnalar ayrıca incelenmelidir.

Faydalı model koruması, yalnızca bir fikrin ekonomik açıdan yararlı olmasına dayanmaz. Fikrin teknik özelliklerle somutlaştırılması ve korunması istenen buluşun başvuru belgelerinde yeterince açıklanması gerekir.

Faydalı model ile patent farklı koruma türleridir. Patentte yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik birlikte aranırken faydalı modelde yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik esas alınır. İki koruma türünün diğer hukuki ve işlemsel farklılıkları patent ile faydalı model arasındaki farklar başlıklı makalede ele alınmaktadır.

Faydalı Model Koruma Şartları Nelerdir?

6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin birinci fıkrasına göre faydalı model verilerek korunabilecek buluşların iki temel koşulu karşılaması gerekir:

• Yenilik: Buluşun, Kanun’un 83. maddesinde tanımlanan tekniğin bilinen durumuna dâhil olmaması gerekir.
• Sanayiye uygulanabilirlik: Buluşun tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olması gerekir.

Bu koşulların karşılanması, faydalı model verilmesi için tek başına yeterli değildir. Buluşun koruma dışında bırakılmış bir konuya ilişkin olmaması, başvuru sahibinin hak sahipliği ve başvuru belgelerinin kanuni gereklilikleri de önem taşır.

1. Faydalı Modelde Yenilik Şartı

Faydalı model bakımından yenilik, buluşun başvuru öncesinde kamuya erişilebilir hâle gelmiş teknik bilgiler karşısında yeni olup olmadığının değerlendirilmesidir.

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir biçimde toplumun erişimine sunulmuş bilgileri kapsar.

Dolayısıyla yenilik araştırması yalnızca Türkiye’de piyasaya sürülmüş ürünlerle sınırlı değildir. Yurt dışında yayımlanmış bir patent dokümanı, teknik katalog, bilimsel çalışma veya kamuya açık ürün tanıtımı da yenilik bakımından belirleyici olabilir.

Kanun’un 83. maddesinin üçüncü fıkrası kapsamında, daha sonra yayımlanmasına rağmen önceki başvuru tarihine sahip belirli patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri de yenilik değerlendirmesinde dikkate alınır. Bu nedenle yalnızca başvuru gününde yayımlanmış belgelerin araştırılması her durumda yeterli değildir.

2. Buluş Konusuna Katkı Sağlamayan Teknik Özellikler

6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin ikinci fıkrası, faydalı modele özgü önemli bir kural içerir: Yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

Bu hüküm nedeniyle, daha önce bilinen bir teknik çözümün yalnızca buluş konusuna katkı sağlamayan özelliklerle farklılaştırılması, faydalı model bakımından yenilik bulunduğunu göstermeye yetmeyebilir.

Değerlendirmede, buluşun teknik özellikleri ile bu özelliklerin korunması istenen çözüme katkısı birlikte incelenmelidir.

Örnek: Daha önce bilinen bir kilitleme mekanizmasının yalnızca dış görünüşü değiştirilmişse, değişikliğin teknik çözüme katkısı ayrıca sorgulanır. Buna karşılık mekanizmanın parçaları arasında daha önce açıklanmamış yeni bir teknik bağlantı kurulmuşsa, bu bağlantı yenilik değerlendirmesine konu olabilir. Her iki durumda da sonuç, önceki teknik bilgiler ve başvurudaki istemler üzerinden belirlenir.

3. Sanayiye Uygulanabilirlik Şartı

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin altıncı fıkrasına göre bir buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse sanayiye uygulanabilir kabul edilir.

Bu şart, buluşun mutlaka seri üretime geçmiş olmasını veya ticari başarı sağlamasını gerektirmez. Önemli olan, açıklanan teknik çözümün üretilebilir veya kullanılabilir olmasıdır.

Örneğin yeni bir tarım ekipmanının henüz piyasaya sürülmemiş olması, sanayiye uygulanabilirlik şartının karşılanmasına tek başına engel değildir. Ekipmanın teknik olarak üretilebilir ve kullanılabilir olması, bu şart bakımından önem taşır.

4. Faydalı Modelde Buluş Basamağı Aranır mı?

Hayır. Faydalı model verilmesi için patentte uygulanan buluş basamağı koşulu aranmaz.

6769 sayılı Kanun’un 82. maddesinin birinci fıkrası patent verilebilirliği bakımından buluş basamağını açıkça düzenlerken, faydalı modele ilişkin 142. maddenin birinci fıkrası yalnızca 83. maddenin yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik hükümlerine gönderme yapmaktadır.

Ancak buluş basamağının aranmaması, bilinen her teknik çözümün küçük değişikliklerle faydalı model koruması elde edebileceği anlamına gelmez. Yenilik şartı, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özelliklerin değerlendirme dışında tutulmasına ilişkin özel hükümle birlikte uygulanır.

Faydalı Modelde Yenilik Nasıl Değerlendirilir?

Yenilik değerlendirmesinin sağlıklı yapılabilmesi için buluşun hangi teknik özelliklerden oluştuğu ve önceki teknik bilgilerden hangi yönleriyle ayrıldığı belirlenmelidir.

Bu değerlendirmede özellikle şu belgeler önem taşıyabilir:

• Başvuru tarihinden önce yayımlanmış patent ve faydalı model dokümanları.
• Teknik makaleler, kataloglar, kullanım kılavuzları ve ürün tanıtımları.
• Ürünlerin kamuya açık kullanımını veya satışını gösteren tarihli belgeler.
• Buluşun teknik yapısını açıklayan çizimler, tarifname ve istemler.
• Önceki teknik bilgilerle korunması istenen çözüm arasındaki farkları ortaya koyan teknik karşılaştırmalar.

Teknik araştırmanın yalnızca aynı ürün adıyla sınırlı tutulması doğru değildir. Farklı sektörlerde kullanılan ancak aynı teknik özellikleri açıklayan çözümler de yenilik değerlendirmesini etkileyebilir.

Buluşun Başvuru Öncesinde Açıklanması Yeniliği Ortadan Kaldırır mı?

Kural olarak buluşun başvuru öncesinde kamuya erişilebilir biçimde açıklanması, yenilik bakımından risk oluşturur. Ancak 6769 sayılı Kanun’un 84. maddesinde belirli açıklamalar için istisna öngörülmüştür.

Bu maddeye göre, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden önceki 12 aylık dönemde, buluşu yapan tarafından veya Kanun’da belirtilen şekilde buluşu yapandan bilgi edinmiş kişilerce gerçekleştirilen bazı açıklamalar, gerekli şartlar karşılandığında patent veya faydalı model verilmesini etkilemez.

Bununla birlikte 12 aylık düzenleme, her türlü açıklamaya uygulanan genel ve koşulsuz bir serbestlik değildir. Açıklamanın kim tarafından, hangi tarihte ve ne şekilde yapıldığı ile Kanun’un 84. maddesindeki şartların gerçekleşip gerçekleşmediği incelenmelidir. İstisnaya dayanan tarafın ispat yükümlülüğü de bulunmaktadır.

Bu nedenle başvuru öncesinde fuar tanıtımı, internet yayını, ürün satışı veya teknik sunum yapılması planlanıyorsa açıklamanın yenilik üzerindeki etkisi önceden değerlendirilmelidir.

Hangi Buluşlar Faydalı Model Korumasından Yararlanamaz?

Her teknik gelişme faydalı model korumasına elverişli değildir. 6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinin üçüncü fıkrası, 82. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarındaki istisnalara ek olarak bazı buluşları faydalı model korumasının dışında bırakmaktadır.

Bu kapsamda özellikle kimyasal ve biyolojik maddeler ile bunlara ilişkin usuller, eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller, biyoteknolojik buluşlar, usuller ve bu usuller sonucunda elde edilen ürünler bakımından faydalı model verilmesi mümkün değildir.

Öte yandan yalnızca soyut fikirler, bilimsel teoriler veya bilgisayar programlarının kendisi gibi Kanun’un 82. maddesinin ikinci fıkrasında buluş niteliğinde sayılmayan konuların da faydalı model korumasına uygunluğu bulunmaz.

Koruma dışında bırakılan konuların kapsamı, istisnaların uygulanması ve bir buluşun teknik niteliğine göre değerlendirilmesi faydalı model verilemeyecek buluşlar başlıklı makalede ayrıca açıklanmaktadır.

Faydalı Model Koruma Süresi Kaç Yıldır?

Faydalı modelin koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır ve bu süre uzatılamaz. Bu düzenleme 6769 sayılı Kanun’un 101. maddesinin birinci fıkrasında açıkça yer almaktadır.

Koruma süresinin başlangıcı, faydalı model belgesinin verildiği veya Kurum kararının yayımlandığı tarih değildir. Süre, başvuru tarihinden itibaren hesaplanır.

Örneğin 15 Mayıs 2025 tarihinde yapılan bir faydalı model başvurusunda, Kanun’un öngördüğü azami 10 yıllık koruma süresinin bitim tarihi 15 Mayıs 2035’tir. Faydalı modelin daha sonraki bir tarihte verilmesi bu süreyi yeniden başlatmaz.

Bu süreler, ilgili hakkın kanuni şartlarıyla geçerliliğini sürdürmesi hâlindeki azami sürelerdir. Faydalı model hakkının, gerekli yıllık ücretlerin ödenmemesi veya başka bir hukuki sebeple daha önce sona ermesi mümkündür.

Faydalı Modelde Yıllık Ücret Ödenmesi Gerekir mi?

Evet. 6769 sayılı Kanun’un 145. maddesindeki atıf çerçevesinde, faydalı model bakımından da uygun düştüğü ölçüde patentin yıllık ücretlere ilişkin hükümleri uygulanır.

Kanun’un 101. maddesi uyarınca yıllık ücretler, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve izleyen yıllarda ilgili vadelerinde ödenir.

Ücretin vadesinde ödenmemesi hâlinde, ek ücretle ödeme ve şartları gerçekleştiğinde telafi mekanizmaları gündeme gelebilir. Kanuni sürelerin geçirilmesi ise hakkın sona ermesi sonucunu doğurabilir. Hakkın yeniden geçerlilik kazanması, sona erme döneminde üçüncü kişilerin elde ettiği kazanılmış hakları ortadan kaldırmaz.

Yıllık ödeme takvimi, sürelerin kaçırılmasının sonuçları ve telafi işlemleri hakkında yıllık ücretlerin ödenmemesi ve telafi işlemleri başlıklı açıklamaya başvurulabilir.

Faydalı Model Belgesi Hangi Teknik Özellikleri Korur?

Faydalı model belgesi, bir ürünün bütün özelliklerinin sınırsız biçimde korunmasını sağlamaz. Korunan teknik çözümün kapsamının belirlenmesinde başvurunun istemleri temel öneme sahiptir.

6769 sayılı Kanun’un 145. maddesinin birinci fıkrası gereğince, faydalı modelin niteliğiyle çelişmediği ölçüde patentlere ilişkin hükümler uygulanır. Bu çerçevede 89. maddede yer alan istemlerin koruma kapsamını belirlemesine ilişkin esaslar faydalı modeller bakımından da önemlidir.

İstemlerin yorumlanmasında tarifname ve varsa resimler dikkate alınır. Bununla birlikte yalnızca tarifnamede açıklanan, fakat istemlerle talep edilmeyen her özellik kendiliğinden bağımsız bir koruma konusu hâline gelmez.

Örnek: Yeni bir kilitleme düzenine ilişkin faydalı modelde, ürünün bütün ticari görünümünün değil, istemlerde tanımlanan teknik unsurların ve bunların hukuken belirlenen koruma kapsamının esas alınması gerekir.

Faydalı model belgesinin verilmiş olması, belgenin geçerliliğinin veya ekonomik yararının Kurum tarafından garanti edildiği anlamına da gelmez. Bu husus Kanun’un 143. maddesinin on üçüncü fıkrasında açıkça belirtilmiştir.

Faydalı Model Hakkı Kime Aittir?

Faydalı model başvurusunda hak sahipliği, buluşu meydana getiren kişi ile başvuru yapmaya yetkili kişi arasındaki hukuki ilişkinin değerlendirilmesini gerektirir.

6769 sayılı Kanun’un 109. maddesindeki patent isteme hakkına ilişkin esaslar, 145. madde kapsamında faydalı modeller bakımından da uygulanabilir. Buna göre buluşu yapan kişi veya onun hukuki halefi hak sahibi olabilir; hakkın devri de mümkündür.

Bir buluşun şirket bünyesinde geliştirilmesi, işveren ile çalışan arasında buluşa ilişkin hakların belirlenmesini gerektirebilir. Ancak buluşun bir işletmenin faaliyetleri sırasında ortaya çıkması, bütün durumlarda kendiliğinden o işletmeye ait olduğu anlamına gelmez.

Başvuruyu kimin yaptığı, buluşu fiilen kimin geliştirdiği, hak devrine ilişkin belgeler ve varsa hizmet ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Faydalı Model Koruması Nasıl Elde Edilir?

Faydalı model korumasının elde edilebilmesi için Türk Patent ve Marka Kurumuna uygun içerikte başvuru yapılması ve kanuni işlemlerin tamamlanması gerekir.

6769 sayılı Kanun’un 143. maddesi, faydalı model başvurularının şeklî incelemesini, araştırma raporunu, rapora ilişkin görüş ve itirazları ve faydalı model verilmesi kararını düzenler.

Patentten farklı olarak faydalı model başvurusu için ayrı bir buluş basamağı inceleme koşulu öngörülmemiştir. Bununla birlikte faydalı model başvurusu araştırma raporundan muaf değildir. Araştırma raporu ve diğer belgeler, Kurumun değerlendirmesinde önem taşır.

Faydalı model verildikten sonra patentler için 99. maddede düzenlenen verilme sonrası idari itiraz usulü işletilemez. Belgenin geçerliliğine yönelik uyuşmazlıklar, şartları varsa mahkemede hükümsüzlük talebine konu olabilir.

Başvurunun yapılması, belgeler, araştırma raporu ve işlem aşamaları faydalı model başvuru süreci ve araştırma raporu başlıklı makalede ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Faydalı Modelin Hukuki Değeri Değerlendirilirken Nelere Bakılır?

Faydalı model korumasının bir buluş bakımından gerçekten elverişli olup olmadığının anlaşılmasında aşağıdaki sorular belirleyicidir:

1. Teknik çözüm nedir? Korunması istenen ürünün hangi teknik sorunu hangi özelliklerle çözdüğü belirlenmelidir.
2. Buluş yeni midir? Başvuru öncesindeki teknik bilgiler ve kanunen dikkate alınması gereken önceki başvurular araştırılmalıdır.
3. Teknik özellikler buluş konusuna katkı sağlıyor mu? Yenilik değerlendirmesinde 142. maddenin ikinci fıkrası gözetilmelidir.
4. Sanayiye uygulanabilirlik var mıdır? Teknik çözümün üretilebilir veya kullanılabilir olması gerekir.
5. Koruma dışında kalan bir konu söz konusu mudur? 82 ve 142. maddelerdeki istisnalar değerlendirilmelidir.
6. Koruma süresi devam ediyor mu? Başvuru tarihi, yıllık ücretler ve hakkın sona ermesine ilişkin kayıtlar incelenmelidir.

Bu soruların cevapları, başvuru belgeleri, teknik dokümanlar, önceki teknik araştırması ve ilgili sicil kayıtlarıyla birlikte ele alınmalıdır.

Bir faydalı modelin verilmiş olması, onun her durumda geçerli kalacağını veya üçüncü kişilerin her benzer ürünü kullanmasının yasak olduğunu göstermez. Belgenin geçerliliği ile belirli bir kullanımın koruma kapsamına girip girmediği ayrı hukuki değerlendirmelerdir.

Faydalı Model Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Faydalı Model İçin Buluş Basamağı Gerekli midir?

Hayır. 6769 sayılı Kanun’un 142. maddesinde faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik koşulları aranmıştır. Patentteki buluş basamağı koşulu faydalı model bakımından uygulanmaz. Ancak yenilik şartının sağlanması ve koruma dışı konulara ilişkin bir engel bulunmaması gerekir.

Faydalı Model Kaç Yıl Geçerlidir?

Faydalı modelin azami koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır. Süre uzatılamaz. Yıllık ücretlerin ödenmemesi veya hakkın başka bir nedenle sona ermesi hâlinde koruma daha erken bitebilir.

Daha Önce Piyasaya Sunulmuş Bir Ürün İçin Faydalı Model Alınabilir mi?

Ürünün daha önce kamuya erişilebilir biçimde açıklanmış teknik özellikleri yenilik şartını etkileyebilir. Bununla birlikte 6769 sayılı Kanun’un 84. maddesinde belirli açıklamalar bakımından istisnalar vardır. Ürünün açıklanma tarihi, açıklamayı yapan kişi ve teknik içerik değerlendirilmeden kesin sonuca varılamaz.

Faydalı Model Başvurusu Yapılması Belge Alınacağı Anlamına Gelir mi?

Hayır. Başvuru yapılması, faydalı modelin mutlaka verileceği anlamına gelmez. Kurum, 6769 sayılı Kanun’un 143. maddesi çerçevesinde başvuruyu ve araştırma raporunu değerlendirir. Kanuni şartlar karşılanmadığında başvuru reddedilebilir.

Faydalı Model Türkiye Dışında da Koruma Sağlar mı?

Türkiye’de verilen faydalı model, kural olarak Türkiye bakımından koruma sağlar. Başka ülkelerde koruma elde edilmesi, ilgili ülkelerin mevzuatı ve uygun başvuru yolları çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Türkiye’deki belge kendiliğinden dünya çapında koruma oluşturmaz.

Aynı Buluş İçin Hem Patent Hem Faydalı Model Alınabilir mi?

6769 sayılı Kanun’un 145. maddesinin ikinci fıkrası, aynı kişiye veya halefine aynı buluş konusunda ve aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız birden fazla patent veya faydalı model ya da her iki belgenin birlikte verilmesini engeller. Bu kuralın sınırları patent ve faydalı modelde çifte koruma başlıklı makalede açıklanmaktadır.

Sonuç

Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir teknik buluşlar için öngörülmüş, başvuru tarihinden itibaren 10 yıl süreli bir sınai mülkiyet korumasıdır. Patentten farklı olarak buluş basamağı şartının aranmaması, bu korumanın en belirgin özelliklerinden biridir. Ancak yenilik değerlendirmesine ilişkin özel kurallar, koruma dışında bırakılan buluşlar, başvurunun açıklık ve yeterlilik şartları ile hak sahipliği hükümleri birlikte dikkate alınmalıdır.

Faydalı modelin bir buluş için uygun olup olmadığı, yalnızca ürünün yeni olduğuna ilişkin değerlendirmeyle belirlenemez. Önceki teknik bilgiler, istemlerde tanımlanan çözüm, sanayiye uygulanabilirlik ve kanuni istisnalar birlikte incelenmelidir. Ayrıca 10 yıllık azami sürenin devamı bakımından yıllık ücret yükümlülükleri ve hakkın sona erme sebepleri gözetilmelidir.

Faydalı model korumasının seçimi, teknik belgelerin hukuki değerlendirilmesi ve sınai mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıklar hakkında patent ve faydalı model hukuku alanında hukuki danışmanlık kapsamında destek alınabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Faydalı Model Nedir? Yenilik Şartı ve Koruma Süresi yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

gizli patent, millî güvenlik açısından önem taşıyan bir buluşa ilişkin patent başvurusunun, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 124. maddesi uyarınca gizlilik rejimine tabi tutulmasıdır. Bu uygulamada Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT), başvuruyu Millî Savunma Bakanlığının gizlilik kararı doğrultusunda özel statüyle sicile kaydeder ve olağan başvuru işlemlerini yürütmez. Gizlilik kararı, buluşun açıklanmasını ve kullanılmasını sınırlandırabilir; buna karşılık başvuru sahibine belirli şartlarla Devletten tazminat isteme hakkı tanır. Her yayımlanmamış patent başvurusu veya ticari sır niteliğindeki buluş, kendiliğinden gizli patent sayılmaz.

Gizli patent rejiminin amacı, patent başvurusuyla açıklanabilecek teknik bilginin millî güvenlik bakımından taşıdığı önemi korumaktır. Bu nedenle başvurunun teknik niteliği, gizlilik kararını vermeye yetkili makam, başvuru sahibinin yükümlülükleri ve gizliliğin kaldırılmasına ilişkin işlemler birlikte değerlendirilmelidir.

Gizli Patent Nedir? Normal Patent Başvurusundan Farkı

Gizli patent, başvuru konusu buluşun millî güvenlik bakımından önem taşıması sebebiyle olağan patent başvuru işlemlerinden farklı bir usule tabi tutulmasıdır. Hukuki dayanağı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 124. maddesidir.

Bu düzenlemede esas olarak patent başvurusunun gizliliği söz konusudur. Dolayısıyla başvurunun gizli patent statüsüne alınması, buluşa patent verildiği veya patentlenebilirlik şartlarının kesin olarak sağlandığı anlamına gelmez.

Normal patent başvuruları, SMK m.97’deki şartlarla Bültende yayımlanabilir. Ayrıca SMK m.102, henüz yayımlanmamış başvuruların üçüncü kişilerce incelenmesine ilişkin sınırlamalar öngörür. Ancak millî güvenlik nedeniyle gizlilik kararı, yalnızca olağan yayım öncesi gizlilikten ibaret değildir. SMK m.124 kapsamında başvuru işlemlerinin özel olarak durdurulması, yetkisiz açıklama yasağı ve kullanım izni gibi sonuçlar doğurur.

Gizli Patent ile Ticari Sır Aynı Şey midir?

Hayır. Ticari sır niteliğindeki teknik bilgilerin korunması ile millî güvenlik nedeniyle patent başvurusunun gizli tutulması farklı hukuki meselelerdir.

Bir işletme, teknik geliştirmesini rakiplerinden saklamak için sözleşmesel gizlilik hükümlerinden ve bilgi güvenliği önlemlerinden yararlanabilir. Buna karşılık SMK m.124 kapsamında gizlilik, özel kişilerin ticari tercihinden değil, millî güvenliğe ilişkin kanuni değerlendirme ve yetkili makam kararından kaynaklanır.

Başvuru yapılmadan önce teknik bilginin üçüncü kişilere açıklanmaması, yenilik şartı bakımından da önem taşıyabilir. Bu ayrı sorun, patent başvurusu öncesi buluşun korunması kapsamında değerlendirilir.

Millî Güvenlik Sebebiyle Gizlilik Kararı Hangi Şartlarda Verilir?

SMK m.124/1 uyarınca TÜRKPATENT, patent başvurusuna konu buluşun millî güvenlik açısından önem taşıdığı kanısına varırsa başvurunun bir suretini görüş almak üzere Millî Savunma Bakanlığına iletir ve durumu başvuru sahibine bildirir.

Bu aşamada iki farklı yetki birbirinden ayrılmalıdır:

• TÜRKPATENT: Başvuru konusu buluşun millî güvenlik bakımından önemli olabileceğini değerlendirerek başvuruyu Millî Savunma Bakanlığına iletir.
• Millî Savunma Bakanlığı: Başvuru işlemlerinin gizli yürütülüp yürütülmeyeceğine karar verir.

Bu nedenle TÜRKPATENT’in başvuruyu Bakanlığa iletmesi, tek başına kesin gizlilik kararı değildir. Gizlilik statüsünün uygulanması için Bakanlığın bu yönde karar vermesi gerekir.

Hangi Buluşlar Millî Güvenlik Açısından Önemli Olabilir?

Kanun, gizli patent kapsamına alınacak buluşları belirli teknoloji sınıflarıyla sınırlamamıştır. Belirleyici ölçüt, somut buluşun millî güvenlik açısından taşıdığı önemdir.

Örneğin askerî haberleşme sistemleri, savunma amaçlı algılama teknolojileri, stratejik güvenlik altyapıları veya hassas teknik sistemlerle ilgili bir buluşun bu kapsamda değerlendirilmesi söz konusu olabilir.

Ancak bunlar otomatik gizlilik sebepleri değildir. Bir buluşun savunma sanayiinde kullanılabilmesi veya hem sivil hem askerî kullanım imkânı bulunması, tek başına SMK m.124 kapsamında gizlilik kararının verildiğini göstermez.

Somut buluşun teknik özellikleri ve millî güvenlikle bağlantısı değerlendirilmelidir. Gizlilik kararının dayanağı, yalnızca başvuru sahibinin faaliyet gösterdiği sektör veya buluşun genel kullanım amacı olarak kabul edilmemelidir.

Patent Başvurusu Nasıl Gizli Patent Statüsüne Alınır?

SMK m.124/1-3, başvurunun gizlilik rejimine alınmasında izlenecek temel usulü düzenler.

1. Patent başvurusunun değerlendirilmesi: TÜRKPATENT, buluşun millî güvenlik açısından önem taşıyabileceği kanaatine varır.
2. Bakanlığa bildirim: Başvurunun bir sureti görüş alınması amacıyla Millî Savunma Bakanlığına gönderilir ve başvuru sahibi bilgilendirilir.
3. Gizlilik kararı: Bakanlık, başvuru işlemlerinin gizli yürütülmesine karar verirse bu kararını kanunda öngörülen süre içinde Kuruma bildirir.
4. Özel sicil işlemi: Gizlilik kararı üzerine TÜRKPATENT, başvuru sahibini bilgilendirir ve başka bir başvuru işlemi yapmadan başvuruyu gizli patent başvurusu olarak sicile kaydeder.

Gizlilik Kararı İçin Üç Aylık Süre Nasıl İşler?

SMK m.124/2 uyarınca Millî Savunma Bakanlığı, başvuru işlemlerinin gizli yürütülmesine karar verirse bu kararını bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde TÜRKPATENT’e bildirir.

Bakanlık tarafından gizlilik kararı verilmemesi veya belirtilen süre içinde Kuruma bildirim yapılmaması hâlinde TÜRKPATENT, başvuruyla ilgili işlemleri başlatır.

Buradaki üç aylık süre, gizlilik kararının uygulanabilmesi bakımından Bakanlığın Kuruma yapacağı bildirimle ilgilidir. Bu sürenin geçmesi, başvurunun kendiliğinden patent olarak tescil edildiği anlamına gelmez.

Gizlilik kararı verilmediğinde başvuru, olağan patent prosedürüne göre değerlendirilir. Araştırma, inceleme, yayım ve patent verilmesi gibi işlemlerin kendi şartları ayrıca uygulanır.

Gizli Patent Başvurusu Sahibinin Hakları ve Yükümlülükleri Nelerdir?

Gizlilik kararı, patent başvurusu sahibinin başvuru üzerindeki hukuki konumunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak buluşun açıklanması ve kullanılmasına ilişkin önemli sınırlamalar getirir.

Yetkisiz Kişilere Açıklama Yasağı

SMK m.124/4 uyarınca patent başvurusu sahibi, gizli patent başvurusuna konu buluşu yetkisi olmayan kişilere açıklayamaz.

Bu yükümlülük, yalnızca buluşun tamamının kamuya duyurulması ihtimalinden ibaret görülmemelidir. Açıklanan teknik bilginin niteliği ve gizlilik kararının kapsamı önem taşır.

Başvuru sahibi, özellikle teknik çizimlerin, tarifname bilgilerinin, prototip dokümanlarının ve buluşu ortaya koyan diğer kayıtların kimlerle paylaşılabileceğini değerlendirmelidir.

Bir kişiye teknik bilgi verilmesini gerektiren iş ilişkisi bulunması, o kişinin gizli buluşa ilişkin bilgileri almaya kendiliğinden yetkili olduğu anlamına gelmez.

Gizli Buluş Kullanılabilir mi?

SMK m.124/5, gizli patent başvurusuna konu buluşun kısmen veya tamamen kullanılmasına belirli şartlarla izin verilmesini mümkün kılar.

Buna göre patent başvurusu sahibinin talebi üzerine Millî Savunma Bakanlığı, buluşun kısmen veya tamamen kullanılmasına izin verebilir.

Bu hüküm, gizli patent başvurusunun her durumda ve her amaçla kullanılabileceği anlamına gelmez. Kullanımın hukuki dayanağı ve izin verilen faaliyetlerin kapsamı somut olarak belirlenmelidir.

Örneğin gizlilik altındaki bir teknik çözümün sınırlı bir üretim faaliyetine konu edilmesi düşünülüyorsa, yapılacak kullanımın izin kapsamında bulunup bulunmadığı önceden değerlendirilmelidir.

Başvuru sahibinin gizlilik kararı altında bulunduğu dönemde buluşu ekonomik olarak değerlendirmek istemesi, Bakanlığın izin verme yetkisini ortadan kaldırmaz.

Gizlilik Kararıyla Buluşun Sahipliği Devlete Geçer mi?

SMK m.124, gizlilik kararının verilmesini patent başvurusu üzerindeki hakkın kendiliğinden Devlete devredilmesi sonucuna bağlamamıştır.

Gizlilik kararı ile hak sahipliğinin devri birbirinden farklı hukuki işlemlerdir. Gizlilik statüsü, başvuru sahibinin açıklama ve kullanım serbestisini sınırlandırırken patent başvurusu üzerindeki hakların Devlete geçtiği yönünde otomatik bir sonuç doğurmaz.

Bu çerçevede başvuru sahibinin kimliği, buluşçu sıfatı ve varsa başka kişilerin hak iddiaları gizlilik kararından ayrı hukuki dayanaklarla değerlendirilir.

Gizli Patent Nedeniyle Devletten Tazminat İstenebilir mi?

Evet. SMK m.124/6, gizli patent başvurusu sahibine, patent başvurusunun gizli tutulduğu süre için Devletten tazminat isteme hakkı tanımaktadır.

Bu tazminatın hukuki dayanağı, gizlilik rejiminin buluşun ekonomik olarak değerlendirilmesi üzerindeki etkisidir. Kanun, tazminatın belirlenmesinde dikkate alınacak ölçütleri ayrıca göstermiştir.

Tazminat Miktarı Nasıl Belirlenir?

SMK m.124/6 uyarınca tazminatın belirlenmesinde iki temel unsur dikkate alınır:

• Buluşun teknik ve ekonomik bakımdan taşıdığı önem.
• Başvuru sahibinin buluşu serbestçe kullanabilmesi hâlinde elde edeceği muhtemel gelir.

Dolayısıyla gizli patent başvurusu için kanunda sabit bir tazminat tutarı veya her başvuruya uygulanacak standart bir ödeme oranı öngörülmemiştir.

Tazminat değerlendirmesinde buluşun potansiyel kullanım alanları, teknik değeri, ekonomik uygulanabilirliği, muhtemel lisans veya üretim gelirleri ve gizlilik altında geçen süreyle bağlantılı ekonomik sonuçlar önem kazanabilir.

Örneğin bir buluşun gizlilik altında bulunmasaydı belirli bir üretim sözleşmesine veya lisans ilişkisine konu olabileceği ileri sürülüyorsa, bu ihtimalin ticari belgeler ve somut verilerle desteklenmesi gerekir. Henüz gerçekleşmemiş bir gelirin yalnızca varsayımsal olarak belirtilmesi, talep edilen tazminatın tamamının kabul edileceği anlamına gelmez.

Tazminat Miktarında Anlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?

SMK m.124/6, ödenecek tazminat miktarı konusunda anlaşma sağlanamaması hâlinde miktarın mahkeme tarafından belirleneceğini düzenler.

Bu değerlendirmede gizlilik kararının uygulanma süresi, buluşun önemi ve serbest kullanım hâlindeki muhtemel gelir belirleyicidir. Teknik ve ekonomik değerleme gerektiren konular bakımından uzman incelemesine ihtiyaç duyulabilir.

Tazminat istemine ilişkin hukuki yol değerlendirilirken talebin dayanağı, karşı taraf, uyuşmazlığın konusu ve uygulanacak görev-yetki hükümleri birlikte incelenmelidir.

Buluşun Kusurlu Biçimde Açıklanması Tazminat Hakkını Etkiler mi?

Evet. SMK m.124/6’nın son cümlesi önemli bir istisna öngörür.

Patent başvurusu sahibinin kusuruyla gizli patent başvurusuna konu olan buluş açıklanmışsa tazminat isteme hakkı ortadan kalkar.

Bu nedenle buluşun gizlilik altındayken kimlere, hangi yetkiyle ve hangi kapsamda açıklandığı önemlidir. Kusurlu açıklama iddiasının değerlendirilmesinde teknik erişim kayıtları, yazışmalar ve açıklamayı gerçekleştiren kişiyle başvuru sahibi arasındaki ilişki belirleyici olabilir.

Gizli Patent Başvurusunda Yıllık Ücret Ödenir mi?

SMK m.124/7 uyarınca gizli patent başvuruları için gizli kaldıkları süre boyunca TÜRKPATENT’e yıllık ücret ödenmez.

Bu düzenleme, olağan patent başvurularında ve patentlerde yıllık ücret ödenmesine ilişkin genel sistemin özel bir istisnasıdır.

Gizlilik kaldırıldığında başvurunun olağan işlemlere dönmesiyle birlikte ücret yükümlülüklerinin hangi aşamada uygulanacağı genel hükümler ve başvurunun işlem durumu dikkate alınarak değerlendirilir.

Yıllık ücret muafiyeti, gizlilik altında geçen süre bakımından tanınmış özel bir imkândır. Bunun, patentin olağan koruma süresinin kendiliğinden uzaması şeklinde yorumlanmaması gerekir. SMK m.101’de patentin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl olarak düzenlenmiştir.

Gizli Patent İçin Yurt Dışında Başvuru Yapılabilir mi?

Millî güvenlik bakımından önemli buluşlarda yurt dışı patent başvurusu, özel olarak değerlendirilmesi gereken bir konudur.

SMK m.124/9 iki önemli kural içerir.

İlk olarak Türkiye’de gerçekleştirilen bir buluş millî güvenlik açısından önem taşıyorsa söz konusu buluş için başka bir ülkede patent başvurusunda bulunulamayacağı düzenlenmiştir.

Aynı fıkrada ayrıca, Türkiye’de gerçekleştirilen bir buluş için TÜRKPATENT’e yapılan patent başvurusunun m.124/1-8 hükümlerine tabi olması hâlinde, Millî Savunma Bakanlığının izni olmadan başka bir ülkede patent başvurusunda bulunulamayacağı belirtilmiştir.

Dolayısıyla yurt dışı başvuru planında yalnızca olağan patent başvuru takvimi yeterli değildir. Buluşun Türkiye’de gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği, millî güvenlik açısından niteliği, mevcut gizlilik işlemleri ve Bakanlık izninin bulunup bulunmadığı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bakanlık izniyle ilgili hüküm de aynı fıkradaki millî güvenlik nedeniyle getirilen genel sınırlamadan bağımsız biçimde yorumlanmamalıdır.

Buluşun Türkiye’de Yapıldığı Nasıl Belirlenir?

SMK m.124/10, yer bakımından uygulanacak önemli bir karine öngörmektedir.

Buna göre buluşu yapan kişinin yerleşim yeri Türkiye’deyse, aksi ispat edilinceye kadar buluşun Türkiye’de yapılmış olduğu kabul edilir.

Bu karine kesin değildir. Buluşun fiilen nerede gerçekleştirildiğine ilişkin teknik geliştirme kayıtları, proje belgeleri, çalışma tarihleri ve diğer somut deliller aksinin ispatında önem taşıyabilir.

Bir buluşun yurt dışında patent korumasına konu edilmesinde izlenecek olağan yollar, yurt dışında patent koruması ve başvuru stratejisi kapsamında ayrıca ele alınır. Ancak gizlilik hükümlerine tabi buluşlarda öncelikle SMK m.124/9’daki özel sınırlamalar değerlendirilmelidir.

Gizli Patent Başvurusunda Gizlilik Nasıl Kaldırılır?

SMK m.124/8 uyarınca TÜRKPATENT, Millî Savunma Bakanlığının talebi üzerine patent başvurusu için öngörülmüş gizliliği kaldırabilir.

Gizliliğin kaldırılması, başvurunun hukuki statüsünde değişiklik meydana getirir. Kanun, gizliliği kaldırılmış patent başvurusunun gizliliğin kaldırıldığı tarihten itibaren patent başvurusu olarak işlem göreceğini düzenlemektedir.

Bu aşamada başvurunun önceki işlem durumu dikkate alınarak olağan patent prosedürü uygulanır. Gizliliğin kaldırılması, patentin doğrudan verilmesi veya patentlenebilirlik şartlarının gerçekleşmiş sayılması sonucunu doğurmaz.

Başvurunun araştırılması, incelenmesi ve yayımlanmasına ilişkin olağan kurallar ayrıca uygulanır. Yayımın hukuki sonuçları hakkında patent başvurusunun yayımlanması ve geçici koruma konusundaki açıklamalar dikkate alınabilir.

Gizlilik Kararı Belirli Bir Süre Sonunda Kendiliğinden Sona Erer mi?

SMK m.124, gizlilik kararının belirli sayıda yıl geçmesiyle kendiliğinden sona ereceğine ilişkin genel bir süre öngörmemektedir.

Bu nedenle m.124/2’deki üç aylık bildirim süresi ile gizlilik kararının yürürlükte kalacağı dönem birbirine karıştırılmamalıdır.

Üç aylık süre, Bakanlığın gizlilik kararını Kuruma bildirmesine ilişkindir. Başvuru gizlilik rejimine alındıktan sonraki kaldırma işlemi ise m.124/8 kapsamında değerlendirilir.

Gizli Patent Uyuşmazlıklarında Hangi Deliller Önemlidir?

Gizli patent rejiminden kaynaklanan uyuşmazlıklarda uyuşmazlığın konusuna göre farklı belgeler belirleyici olabilir.

Özellikle şu kayıtlar önem taşıyabilir:

• Başvuru belgeleri: Patent başvuru tarihi, başvuru sahibi bilgileri, tarifname ve buluşun teknik kapsamı.
• Resmî bildirimler: TÜRKPATENT’in Bakanlığa ilettiği bildirim, gizlilik kararı ve başvuru sahibine yapılan bildirimler.
• Teknik belgeler: Buluşun geliştirilmesine, teknik özelliklerine ve kullanım alanlarına ilişkin kayıtlar.
• İzin belgeleri: Buluşun kısmen veya tamamen kullanılmasına ilişkin Bakanlık izinleri.
• Ekonomik belgeler: Tazminat istemi bakımından öngörülen üretim, lisans, yatırım veya gelir imkânlarını destekleyen veriler.
• Gizlilik kayıtları: Buluş bilgilerinin kimlerle paylaşıldığına ve olası açıklamanın nasıl gerçekleştiğine ilişkin belgeler.
• Yer bağlantısını gösteren kayıtlar: Buluşun nerede gerçekleştirildiği ve buluşçunun yerleşim yerine ilişkin belgeler.

Bu delillerin toplanması ve kullanılması sırasında da mevcut gizlilik yükümlülükleri gözetilmelidir. Bir hukuki iddiayı destekleme amacı, gizli teknik bilgilerin yetkisiz kişilere açıklanmasını kendiliğinden meşru hâle getirmez.

Gizlilik Kararına İtiraz Edilebilir mi?

SMK m.124, gizlilik kararına karşı özel bir itiraz süresi veya bağımsız bir idari itiraz usulü düzenlememiştir.

Bu nedenle gizlilik kararının hukuka uygunluğu, kararın kaldırılması talebi veya bu karardan kaynaklanan bir tazminat uyuşmazlığı aynı hukuki başvuru türü olarak değerlendirilmemelidir.

Bir uyuşmazlıkta öncelikle hangi makamın hangi işleminin tartışıldığı belirlenmelidir. TÜRKPATENT’in aldığı kararlar bakımından SMK m.156’daki yargısal görev hükümleri önem taşırken Millî Savunma Bakanlığının gizlilik kararına ilişkin hukuki denetimin niteliği ayrıca incelenmelidir.

Somut işlem ve taraflar belirlenmeden her gizlilik uyuşmazlığı için tek bir mahkemenin veya tek bir itiraz süresinin geçerli olduğunu söylemek doğru değildir.

Örnek: Millî Güvenlik Açısından Önem Taşıyabilecek Teknik Buluş

Türkiye’de geliştirilen yeni bir teknik haberleşme sisteminin patent başvurusuna konu edildiği varsayılsın.

TÜRKPATENT, sistemin millî güvenlik bakımından önem taşıyabileceğini değerlendirerek başvurunun bir suretini Millî Savunma Bakanlığına iletebilir.

Bakanlık tarafından kanuni süre içinde gizlilik kararı bildirilirse başvuru gizli patent başvurusu olarak sicile kaydedilir ve olağan patent işlemleri yürütülmez.

Bu durumda başvuru sahibi, buluşu yetkisiz kişilere açıklayamaz. Buluşun belirli bir üretim veya kullanım faaliyetine konu edilmesi düşünülüyorsa Bakanlıktan izin talep edilebilir.

Gizlilik nedeniyle buluşun ekonomik olarak değerlendirilmesi sınırlandığında ise SMK m.124/6 kapsamında tazminat isteminin şartları gündeme gelebilir.

Bu örnek, gizlilik kararının teknik ve hukuki sonuçlarını açıklamak amacıyla verilmiştir. Her haberleşme buluşunun millî güvenlik açısından önemli olduğu veya gizli patent statüsüne alınacağı anlamına gelmez.

Gizli Patent Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Gizli Patent Başvurusu Yapılması Patentin Verildiği Anlamına Gelir mi?

Hayır. SMK m.124 kapsamındaki gizli patent statüsü, patent başvurusunun özel gizlilik rejimine alınmasıdır. Gizlilik kararı, buluşun yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik koşullarını sağladığını veya patentin verildiğini göstermez.

2. Gizlilik Kararını TÜRKPATENT mi Verir?

SMK m.124 uyarınca başvurunun gizli yürütülmesine ilişkin kararı Millî Savunma Bakanlığı verir. TÜRKPATENT başvuruyu Bakanlığa iletir, başvuru sahibini bilgilendirir ve gizlilik kararının gerektirdiği sicil işlemini gerçekleştirir.

3. Üç Ay İçinde Gizlilik Kararı Bildirilmezse Ne Olur?

SMK m.124/2 uyarınca Bakanlığın gizlilik kararı vermemesi veya üç aylık süre içinde Kuruma bildirimde bulunmaması hâlinde TÜRKPATENT başvuruyla ilgili işlemleri başlatır. Bu sonuç, başvurunun otomatik olarak kabul edildiği veya patent verildiği anlamına gelmez.

4. Gizli Patent Başvurusuna Konu Buluş Satılabilir veya Kullanılabilir mi?

Buluşun gizlilik altında kullanılması bakımından SMK m.124/5 özel bir izin imkânı düzenler. Başvuru sahibinin talebi üzerine Millî Savunma Bakanlığı kısmen veya tamamen kullanıma izin verebilir. Ticari değerlendirme veya üçüncü kişilere açıklama içeren işlemler, gizlilik yükümlülükleri ve verilen iznin kapsamı dikkate alınmadan serbest kabul edilmemelidir.

5. Gizli Patent Nedeniyle Devlet Her Durumda Tazminat Öder mi?

Hayır. SMK m.124/6 başvuru sahibine gizli tutulan süre için tazminat isteme hakkı tanır. Tazminat miktarı buluşun önemi ve serbest kullanım hâlinde elde edilebilecek muhtemel gelir dikkate alınarak belirlenir. Başvuru sahibinin kusuruyla buluş açıklanmışsa kanun tazminat isteme hakkının ortadan kalkacağını düzenler.

6. Gizli Patent Başvurusunda Yıllık Ücret Ödenmesi Gerekir mi?

SMK m.124/7 gereğince gizli patent başvurularında gizli kalınan süre boyunca TÜRKPATENT’e yıllık ücret ödenmez. Gizlilik kaldırıldığında başvurunun olağan işlemlere dönmesi ve sonraki ücret yükümlülükleri ayrıca değerlendirilir.

7. Gizli Patent İçin PCT veya Başka Bir Yurt Dışı Patent Başvurusu Yapılabilir mi?

Gizlilik rejimine tabi buluşlarda olağan uluslararası başvuru imkânları tek başına yeterli değildir. SMK m.124/9, Türkiye’de gerçekleştirilen ve millî güvenlik bakımından önem taşıyan buluşlar için yurt dışında patent başvurusuna ilişkin yasak ve izin hükümleri içerir. Bu nedenle başvuru yapılmadan önce söz konusu sınırlamaların somut buluşa uygulanması değerlendirilmelidir.

8. Gizlilik Kaldırılırsa Başvuru Sahibi Otomatik Olarak Patent Alır mı?

Hayır. SMK m.124/8 uyarınca gizlilik kaldırıldığında başvuru, kaldırma tarihinden itibaren olağan patent başvurusu olarak işlem görür. Patent verilmesi için geçerli hukuki ve teknik şartların ilgili prosedürde değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç

Gizli patent, millî güvenlik açısından önem taşıyan buluşların patent başvurularında uygulanabilen özel bir gizlilik rejimidir. SMK m.124 kapsamında TÜRKPATENT’in başvuruyu Millî Savunma Bakanlığına iletmesi, Bakanlığın gizlilik kararı, Kurumun özel sicil işlemi ve başvuru sahibinin açıklama yükümlülükleri birbirinden ayrılmalıdır.

Gizlilik kararı patent verilmesi anlamına gelmediği gibi buluş üzerindeki hakların kendiliğinden Devlete geçmesi sonucunu da doğurmaz. Bununla birlikte buluşun kullanılması, yetkisiz kişilere açıklanması ve yurt dışında patent başvurusuna konu edilmesi bakımından önemli sınırlamalar getirir. Gizli kalınan süre için yıllık ücret muafiyeti ve belirli şartlarla Devletten tazminat isteme hakkı ise başvuru sahibinin hukuki durumunu etkileyen özel düzenlemelerdir.

Somut olayda millî güvenlik değerlendirmesinin dayanağı, resmî bildirimler, izinlerin kapsamı ve ekonomik sonuçlar birlikte incelenmelidir. Gizlilik kararı, kullanım izni, tazminat talebi veya başvurunun sonraki işlemleri hakkında hukuki değerlendirme yapılması gerektiğinde patent hukuku alanında avukatlık ve hukuki danışmanlık hizmeti kapsamında ilgili belgeler ve uygulanacak hükümler değerlendirilebilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Gizli Patent ve Millî Güvenlik Sebebiyle Gizlilik Kararı yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de yazılım patenti alınabilir mi? Evet, belirli koşullarda yazılımla gerçekleştirilen teknik buluşlar için patent alınabilir. Ancak bilgisayar programının kendisi, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 82. maddesi uyarınca patentlenebilirliğin dışındadır. Yazılımın somut bir teknik probleme çözüm getirmesi, teknik karakter taşıması ve yenilik, buluş basamağı ile sanayiye uygulanabilirlik şartlarını karşılaması hâlinde patent koruması mümkün olabilir. Bu nedenle bir yazılımın patentlenebilirliği, yalnızca programın özgün olmasına veya ticari değerine değil, patent istemlerinde tanımlanan teknik buluşun niteliğine bağlıdır.

Yazılım temelli buluşlarda temel ayrım, salt bilgisayar programı ile bilgisayar aracılığıyla gerçekleştirilen teknik buluş arasındadır. Bir algoritmanın bilgisayarda çalışması, uygulamanın kullanıcıya fayda sağlaması veya işlemleri otomatikleştirmesi tek başına patent verilmesi için yeterli değildir. Değerlendirmede yazılımın hangi teknik sorunu, hangi teknik araçlarla ve nasıl bir teknik sonuç meydana getirerek çözdüğü belirlenmelidir.

Yazılımın Patent Hukukundaki Yeri

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 82. maddesinin birinci fıkrasına göre teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olmaları, buluş basamağı içermeleri ve sanayiye uygulanabilir olmaları şartıyla patent verilir.

Aynı maddenin ikinci fıkrasının (c) bendinde bilgisayar programları, buluş niteliğinde sayılmayan konular arasında gösterilmiştir. Bununla birlikte maddenin ikinci fıkrası, sayılan konu veya faaliyetlerle ilgili patent başvurularında yalnızca bu konu veya faaliyetlerin kendisinin patentlenebilirliğin dışında kalacağını düzenler.

Bu düzenleme, bilgisayar programıyla gerçekleştirilen bütün teknik çözümlerin kategorik olarak patentlenemeyeceği anlamına gelmez. Patent başvurusunun konusu, programın soyut işleyişinden ibaret olmayıp teknik nitelikli bir ürün veya usul buluşu olabilir.

Örneğin yazılımla kontrol edilen bir endüstriyel cihazın çalışma biçimindeki teknik iyileştirme, bilgisayarın bellek yönetiminde kullanılan belirli bir teknik yöntem veya elektronik iletişimin güvenliğini artıran somut bir teknik çözüm, diğer şartları da karşılamak kaydıyla patent değerlendirmesine konu olabilir.

Buna karşılık salt matematiksel işlem, ticari karar kuralı, zihinsel faaliyet yöntemi veya bilginin sunulması, bilgisayar aracılığıyla gerçekleştirilmesi nedeniyle kendiliğinden patentlenebilir hâle gelmez. Bu konuların genel hukuki sınırları patent verilemeyen buluşlar ve istisnalar kapsamında ayrıca ele alınmaktadır.

Yazılım Patentlerinde Teknik Karakter ve Teknik Etki Ne Anlama Gelir?

Yazılım temelli bir buluşta teknik karakter, ileri sürülen çözümün teknolojik bir sorunla bağlantısını ve teknik niteliğini ifade eder. Burada yalnızca bilgisayarın kullanılmış olması değil, bilgisayar uygulamasının teknik çözümde üstlendiği işlev önemlidir.

1. Somut Bir Teknik Problemin Bulunması

Patentlenebilirlik değerlendirmesinde öncelikle çözülmek istenen sorun tanımlanmalıdır. Örneğin bir yazılımın müşteri kayıtlarını daha kolay düzenlemesi veya satış stratejisini daha kârlı hâle getirmesi, tek başına teknik problem bulunduğunu göstermez.

Buna karşılık veri iletimi sırasında paket kaybının azaltılması, cihazın enerji tüketiminin belirli teknik işlemlerle düşürülmesi, görüntü işleme sistemindeki bozulmanın giderilmesi veya bir üretim makinesinin hareketlerinin daha hassas kontrol edilmesi teknik problem niteliği taşıyabilir.

Belirleyici nokta, yalnızca elde edilmek istenen sonucun adlandırılması değil, problemin teknik nedenlerinin ve önerilen çözümün açıklanabilmesidir.

2. Problemin Teknik Araçlarla Çözülmesi

Teknik çözüm, yazılımın gerçekleştirdiği işlemler ile ilgili sistemin teknik özellikleri arasında açıklanabilir bir ilişki bulunmasını gerektirir.

Örneğin ağ üzerindeki veri paketlerinin belirli teknik koşullara göre yeniden yönlendirilmesi, işlemci kaynaklarının özel bir yöntemle dağıtılması veya sensör verilerine göre fiziksel bir cihazın denetlenmesi teknik çözüm bakımından anlamlı olabilir.

Ancak mevcut bir ticari yöntemin genel amaçlı bilgisayar, sunucu ve veri tabanı kullanılarak otomatikleştirilmesi ile teknik problemi çözen yeni bir bilgisayar uygulamasının geliştirilmesi aynı şey değildir.

3. Normal Bilgisayar İşleyişinin Ötesinde Teknik Etki

Avrupa Patent Ofisi (EPO) uygulamasında bilgisayar programları bakımından özellikle further technical effect olarak adlandırılan ilave teknik etki kavramı kullanılmaktadır.

Bu yaklaşımda programın bilgisayarda çalışmasının doğal sonucu olan elektriksel işlemler, veri işleme veya komutların yürütülmesi, tek başına yeterli teknik etki olarak değerlendirilmez. Programın normal çalışmanın ötesinde belirli bir teknik sonuca katkıda bulunması aranır.

EPO’nun 2026 İnceleme Kılavuzu G-II, 3.6 bölümünde bilgisayar programlarının teknik karakteri açıklanmakta; G-II, 3.6.1 bölümünde ise teknik etki örnekleri verilmektedir.

Bu kılavuz, Avrupa patent başvurularının incelenmesindeki yaklaşımı gösterir. Türkiye’deki bir ulusal patent başvurusunda doğrudan uygulanacak kanuni dayanak ise 6769 sayılı Kanun’dur. Avrupa uygulamasındaki teknik etki değerlendirmesi, Türk hukukundaki patentlenebilirlik incelemesine yardımcı bir karşılaştırma kaynağı olarak kullanılabilir; Türk mevzuatının yerine geçmez.

Hangi Yazılımlar Patentlenebilir? Somut Örnekler

Yazılımın kullanım alanı tek başına patentlenebilirlik sonucunu belirlemez. Aynı sektörde geliştirilen iki programdan biri yalnızca iş organizasyonunu düzenlerken diğeri teknik bir sistemin çalışma biçimini değiştirebilir.

Tablodaki örnekler patent verileceği anlamına gelmez. Her uygulamanın teknik özellikleri, mevcut teknolojiden farkı, istemleri ve başvuru tarihindeki tekniğin bilinen durumu ayrıca incelenmelidir.

Yapay Zekâ Algoritmaları Patentlenebilir mi?

Yapay zekâ ve makine öğrenmesi yöntemleri bakımından da temel ayrım değişmez. Bir modelin yeni geliştirilmiş olması, daha doğru tahmin yapması veya daha büyük veri kümelerini işlemesi, kendi başına patent verilebileceğini göstermez.

Örneğin bir makine öğrenmesi yönteminin üretim hattındaki sensör verilerini değerlendirerek makinenin teknik kontrolünü iyileştirmesi ile müşteri tercihlerini sınıflandırarak pazarlama kararı üretmesi farklı nitelikte uygulamalardır.

Yapay zekâ kullanılan sistemin belirli bir teknik probleme çözüm sunması ve başvuruda bu çözümün uygulanabilir biçimde açıklanması hâlinde patentlenebilirlik incelenebilir. EPO’nun yapay zekâ ve makine öğrenmesine ilişkin inceleme yaklaşımı da matematiksel modellerin soyut niteliği ile teknik uygulamaya yaptıkları katkıyı birbirinden ayırmaktadır.

Teknik Karakter Taşıyan Yazılım İçin Hangi Patentlenebilirlik Şartları Aranır?

Yazılımın teknik karakter taşıması, patent verilmesini otomatik olarak sağlamaz. 6769 sayılı Kanun’un 82 ve 83. maddelerindeki genel patentlenebilirlik şartları ayrıca karşılanmalıdır.

Yenilik Şartı

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesine göre tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yeni kabul edilir. Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir hâle gelmiş teknik bilgileri kapsar.

Yazılım temelli buluşlarda önceki patent başvuruları, teknik yayınlar, kamuya açık yazılım belgeleri, bilimsel çalışmalar ve erişilebilir teknik açıklamalar yenilik incelemesinde önem taşıyabilir.

Bir algoritmanın farklı programlama diliyle yeniden yazılması veya mevcut teknik yöntemin başka bir yazılım çatısında uygulanması, tek başına yeni bir buluş oluşturulduğunu göstermez.

Yeniliğin değerlendirilme yöntemi ve önceki teknik araştırmasının sınırları patentte yenilik şartı konusunda ayrıca açıklanmaktadır.

Buluş Basamağı Şartı

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluş, buluş basamağı içerir.

Yazılımda bu inceleme özellikle önemlidir. Mevcut bir algoritmanın bilinen bilgisayar bileşenleriyle uygulanması, teknik karakter barındırsa dahi ilgili uzman tarafından aşikâr görülebilir.

Teknik ve teknik olmayan özelliklerin birlikte bulunduğu başvurularda, ileri sürülen farklılıkların teknik probleme sağladığı katkı ayrıca incelenmelidir. EPO’nun G-VII, 5.4 inceleme yaklaşımı, teknik ve teknik olmayan özelliklerin buluş basamağı değerlendirmesindeki rollerini ayırmaktadır.

Türk hukukunda belirleyici olan, 6769 sayılı Kanun’un 83. maddesindeki uzman kişi ve aşikâr olmama ölçütüdür. Bu değerlendirme patentte buluş basamağı başlığının konusudur.

Sanayiye Uygulanabilirlik

6769 sayılı Kanun’un 83. maddesinin altıncı fıkrasına göre bir buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse sanayiye uygulanabilir kabul edilir.

Bu şart, yazılımın mutlaka fiziksel bir cihazın üretimine ilişkin olması anlamına gelmez. Teknik nitelikteki bir usulün ilgili faaliyet alanında uygulanabilir olması da önem taşıyabilir.

Bununla birlikte sanayiye uygulanabilirlik, teknik karakter veya buluş basamağı eksikliğini tek başına gidermez. Genel çerçeve için patentlenebilirlik şartları ayrıca incelenebilir.

Yazılım Patent Başvurusunda Teknik Açıklama ve İstemler Nasıl Kurulmalıdır?

Yazılım temelli bir buluşun patentlenebilirliğinde yalnızca teknik fikir değil, bu fikrin patent başvurusunda nasıl açıklandığı da önem taşır.

6769 sayılı Kanun’un 92. maddesinin birinci fıkrasına göre buluş, ilgili teknik alandaki uzman kişinin uygulayabileceği şekilde yeterince açık ve tam olarak anlatılmalıdır. Aynı maddenin dördüncü fıkrası uyarınca istemler, korunması talep edilen konuyu açık ve öz biçimde tanımlamalı ve tarifnamede açıklanan buluşun kapsamını aşmamalıdır.

Bu sebeple yalnızca “güvenli veri işleyen yazılım”, “akıllı karar veren sistem” veya “işlemleri hızlandıran algoritma” şeklindeki genel sonuç ifadeleri, teknik çözümün açıklanması bakımından yetersiz kalabilir.

Somut bir başvuruda şu unsurların ortaya konulması önemlidir:

• Teknik problem: Mevcut sistemde hangi teknik yetersizlik veya sorun bulunmaktadır?
• Teknik çözüm: Yazılım hangi işlem sırasını, sistem bileşenini veya teknik yöntemi kullanmaktadır?
• Bileşenlerin ilişkisi: Programın donanım, ağ, sensör, işlemci veya diğer teknik unsurlarla bağlantısı nasıl kurulmaktadır?
• Teknik etki: Önerilen çözüm hangi ölçülebilir veya açıklanabilir teknik sonucu meydana getirmektedir?
• Uygulanabilirlik: İlgili teknik alandaki uzman, tarifnameyi kullanarak buluşu gerçekleştirebilir mi?
• İstem desteği: Korunması istenen teknik özellikler tarifnamede yeterli dayanağa sahip midir?

Örneğin bir veri işleme sisteminde bellek kullanımını azaltan yöntem ileri sürülüyorsa, bu etkinin yalnızca sonuç olarak belirtilmesi yerine, bellek tahsisini değiştiren teknik işlemlerin ve bunlar arasındaki ilişkinin açıklanması önem taşır.

Aynı şekilde teknik etkiyi ortaya koymak üzere kullanılan ölçümler, deney sonuçları, sistem mimarisi açıklamaları veya karşılaştırmalı teknik veriler başvurunun değerlendirilmesine katkı sağlayabilir. Her başvuruda aynı tür deneysel belgenin sunulması zorunlu değildir; gerekli açıklamanın kapsamı buluşun niteliğine göre belirlenir.

6769 sayılı Kanun’un 89. maddesi uyarınca patentin koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler istemlerin yorumlanmasında kullanılır. Bu nedenle teknik açıklamanın yeterliliği ile istemlerin kapsamı birlikte ele alınmalıdır.

Patent istemlerinin koruma kapsamı ve patent başvuru süreci bu konuların ayrı hukuki ve işlemsel boyutlarını oluşturmaktadır.

Yargıtay Kararlarında Yazılımın Patentlenebilirliği

Türk yargı uygulamasında yazılım veya bilgisayar uygulamalı iş yöntemleriyle ilgili uyuşmazlıklar, teknik karakter ile patentlenebilirliğin diğer şartlarının ayrı ayrı incelenmesi gerektiğini göstermektedir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 10.01.2023 Tarihli Kararı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 10.01.2023 tarihli, 2021/3267 E. ve 2023/128 K. sayılı kararı, bilgisayar programı kullanılarak gerçekleştirilen bir yöntemin teknik karakter bakımından değerlendirilmesi açısından önemlidir.

Uyuşmazlık, çek ve senetlerin durumunun telekomünikasyon altyapısı üzerinden sorgulanmasına ilişkin bir patentin hükümsüzlüğüyle ilgilidir.

Yargıtay, bilgisayar programlarının ve iş yapma yöntemlerinin tek başına patent korumasına konu olamayacağını belirtmekle birlikte, bilgisayar ve iletişim altyapısından yararlanılarak teknik sonuç doğuran yeni iş yöntemlerinin teknik karakter taşıyabileceğini değerlendirmiştir.

Kararda teknik karakterin bulunmasının yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik incelemesini ortadan kaldırmadığı da vurgulanmıştır. Yargıtay, buluş basamağı yönünden yeterli teknik değerlendirme yapılmadan ve ilgili önceki teknik dokümanlar denetime elverişli biçimde incelenmeden verilen hükümsüzlük kararını bozmuştur.

Bu kararın önemli sonucu, bilgisayar uygulamalı bir buluşun sırf yazılım veya iş yöntemi içermesi sebebiyle değerlendirme dışı bırakılamayacağı; buna karşılık teknik karakter tespitinin de tek başına patentin geçerli olduğunu göstermeyeceğidir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 09.07.2025 Tarihli Kararı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 09.07.2025 tarihli, 2024/4891 E. ve 2025/4981 K. sayılı kararında, internet üzerinden güvenli alışveriş yöntemine ilişkin patentin hükümsüzlüğü ve patent hakkına tecavüz iddiaları değerlendirilmiştir.

İlgili dosyada farklı bilirkişi heyetlerinin buluş basamağı konusunda çelişen değerlendirmelerde bulunduğu, yabancı patent ofisinin inceleme raporunun yeterince ele alınmadığı ve patent tarifnamesinin bütününün incelenmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Yargıtay, patent hakkına tecavüz iddiasının reddine ilişkin hükmü onamış; patentin hükümsüzlüğüne ilişkin hükmü ise teknik incelemenin tamamlanması amacıyla bozmuştur.

Dolayısıyla bu karar, söz konusu yazılım temelli buluşun kesin olarak patentlenebilir veya patentlenemez olduğuna ilişkin nihai bir tespit şeklinde okunmamalıdır. Kararın önemi, teknik bilirkişi değerlendirmesinin yeterli, gerekçeli, çelişkileri gideren ve denetlenebilir olması gerektiğini göstermesidir.

Her iki kararın konusu olan patent başvuruları, 6769 sayılı Kanun’dan önceki döneme aittir ve uyuşmazlıklarda mülga 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümleri de uygulanmıştır. Bu nedenle kararların güncel başvurular bakımından değerlendirilmesinde norm dönemi ayrımı korunmalı; mevcut başvurularda 6769 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri esas alınmalıdır.

Yazılımın Teknik Katkısı Nasıl Ortaya Konulabilir?

Yazılımın patentlenebilirliğine ilişkin değerlendirmede teknik katkının yalnızca iddia edilmesi yeterli olmayabilir. Bu katkının somut buluşla bağlantılı şekilde açıklanabilmesi önemlidir.

Örneğin işlemci yükünü azaltan bir yöntem ileri sürülüyorsa karşılaştırmanın hangi donanım koşullarında yapıldığı, değişikliğin hangi teknik işlemden kaynaklandığı ve yöntemin teknik sonucu nasıl meydana getirdiği gösterilebilir.

Benzer şekilde ağ iletişimini iyileştirdiği belirtilen bir buluşta veri aktarım yöntemi, gecikme veya paket kaybı üzerindeki etki ve çözümün mevcut yöntemlerden ayrılan teknik özellikleri açıklanabilir.

Bu açıklamalar özellikle üç sorunun cevaplanmasına yardımcı olur:

1. Önerilen farklılık gerçekten teknik nitelikte midir?
2. Bu farklılık önceki teknik karşısında yeni midir?
3. İlgili teknik alandaki uzman, önceki bilgilerinden hareketle bu çözüme aşikâr biçimde ulaşabilir miydi?

Ölçülebilir performans artışı, her durumda tek başına teknik karakter veya buluş basamağı ispatı değildir. Daha hızlı çalışan bir ticari hesaplama yönteminin, yalnızca hesaplama süresindeki azalma nedeniyle patentlenebilir kabul edilmesi doğru olmaz. Performans iyileşmesinin teknik çözümle ve patent istemleriyle ilişkisi ayrıca kurulmalıdır.

Yazılım Patenti ile Yazılımın Telif Hakkı Koruması Arasındaki Fark

Patent koruması ile telif hakkı koruması farklı hukuki konulara yönelir. Bu ayrım özellikle bilgisayar programlarında önemlidir.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 2. maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendi, eser niteliği taşıyan bilgisayar programlarını ve belirli koşullarla hazırlık tasarımlarını ilim ve edebiyat eserleri kapsamında düzenler. Aynı maddede bilgisayar programının herhangi bir unsuruna temel oluşturan düşünce ve ilkelerin eser sayılmayacağı belirtilmiştir.

Patent hukukunda ise değerlendirme, program kodunun ifade biçiminden ziyade patent istemleriyle tanımlanan teknik buluşa yönelir.

Bir bilgisayar programının telif hakkıyla korunabilmesi, aynı programın otomatik olarak patentlenebilir olduğu anlamına gelmez. Bunun gibi bir teknik buluş için patent koruması elde edilmesi de program kodunun telif hakkı bakımından nasıl korunacağını tek başına belirlemez.

Program kodunun eser niteliği ve korunması yazılım telif hakkı konusunda ele alınmaktadır. Programın hukuka uygun kullanımı, yedekleme ve araişlerlik amacıyla gerçekleştirilen işlemlere ilişkin 5846 sayılı Kanun’un 38. maddesindeki özel hükümler ise yazılımda tersine mühendislik ve yedek kopya sınırları kapsamında incelenmektedir.

Bir uygulamanın ekrandaki görsel unsurlarına yönelik tasarım koruması da teknik buluşun patentlenebilirliğinden farklıdır. Bu ayrım dijital arayüz ve uygulama simgelerinin tasarım tescili konusunda açıklanmaktadır.

Yazılım Patentleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Mobil Uygulama İçin Patent Alınabilir mi?

Mobil uygulama geliştirilmiş olması tek başına patent verilmesi için yeterli değildir. Uygulamanın içinde teknik karakter taşıyan bir ürün veya usul buluşu bulunuyorsa ve diğer patentlenebilirlik şartları karşılanıyorsa patent koruması mümkün olabilir. Yalnızca bir hizmetin mobil ortamda sunulması otomatik olarak patentlenebilir buluş oluşturmaz.

2. Bir Algoritmanın Patentini Almak Mümkün mü?

Soyut matematiksel yöntemler ve bilgisayar programının kendisi 6769 sayılı Kanun’un 82. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında patentlenebilirliğin dışındadır. Ancak algoritmanın belirli bir teknik sistemde teknik probleme çözüm sağlayan buluşun parçası olması hâlinde, bütün olarak tanımlanan teknik buluş patentlenebilirlik incelemesine konu olabilir.

3. Yazılıma Donanım Eklemek Patent Almak İçin Yeterli midir?

Hayır. Patent istemlerinde bilgisayar, sunucu, işlemci veya veri tabanı gibi teknik unsurların bulunması, tek başına bütün patentlenebilirlik şartlarının karşılandığı anlamına gelmez. İleri sürülen teknik çözümün ve önceki teknikten ayrılan özelliklerin ayrıca incelenmesi gerekir.

4. Yapay Zekâ ile Geliştirilen Her Yazılım Patentlenebilir mi?

Hayır. Yapay zekâ kullanımı, sistemin patentlenebilir olduğunu kendiliğinden göstermez. Teknik problem, teknik çözüm ve patentlenebilirlik şartları her somut buluş için değerlendirilir. Bir modelin ticari tahmin yapması ile fiziksel cihazın teknik kontrolüne katkı sağlaması farklı sonuçlara yol açabilir.

5. Açık Kaynak Kod Kullanılması Patent Alınmasını Engeller mi?

Açık kaynak yazılım kullanılması, tek başına patent başvurusunu engelleyen genel bir sebep değildir. Ancak açık kaynakta daha önce toplumun erişimine sunulmuş teknik açıklamalar yenilik ve buluş basamağı değerlendirmesini etkileyebilir. Ayrıca kullanılan bileşenlerin lisans koşulları ve üçüncü kişilere ait haklar, patentlenebilirlikten ayrı olarak incelenmelidir.

6. Avrupa’da Yazılım Patenti Alınabiliyorsa Türkiye’de de Alınabilir mi?

Avrupa Patent Ofisi tarafından bir bilgisayar uygulamalı buluşun patentlenebilir bulunması, Türkiye’de doğrudan yapılmış ulusal başvurunun da aynı sonucu alacağını garanti etmez. Başvuru yolu, uygulanacak normlar, istemler ve ilgili inceleme sonuçları önem taşır. Teknik karakter bakımından Avrupa uygulamasından yararlanılabilse de Türk ulusal başvurularında 6769 sayılı Kanun esas alınır.

7. Teknik Etki Bulunan Her Yazılıma Patent Verilir mi?

Hayır. Teknik karakter ve teknik etki, patentlenebilirlik değerlendirmesinin yalnızca bir boyutudur. Buluşun ayrıca yeni olması, buluş basamağı içermesi, sanayiye uygulanabilir olması ve başvuruda kanunun aradığı şekilde açıklanması gerekir. Bu şartlardan birinin karşılanmaması patent verilmesine engel olabilir.

Sonuç

Türkiye’de bilgisayar programının kendisi patentlenebilirliğin dışında olmakla birlikte, yazılımla gerçekleştirilen teknik buluşların patent korumasından yararlanması mümkündür. Belirleyici olan yazılımın ticari değeri, kod miktarı veya geliştirildiği programlama dili değil; patent istemlerinde tanımlanan buluşun teknik niteliği ve 6769 sayılı Kanun’un öngördüğü patentlenebilirlik şartlarıdır.

Bu nedenle yazılım temelli bir buluş değerlendirilirken teknik problem ile çözüm arasındaki ilişki, önceki teknikten farklılıklar, teknik etki, tarifnamenin yeterliliği ve istemlerin kapsamı birlikte ele alınmalıdır. Teknik karakterin bulunması ile patent verilmesi birbirinden farklı hukuki değerlendirmelerdir.

Yazılım temelli bir buluşun patent korumasına uygunluğunun değerlendirilmesi, teknik açıklamanın hukuki olarak yapılandırılması ve patent başvurusundan kaynaklanan uyuşmazlıkların incelenmesi konusunda patent hukuku alanında hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmetleri kapsamında destek alınabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Yazılım Patenti Alınabilir Mi? Teknik Karakter ve Patentlenebilirlik Sınırları yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Türk hukukunda ilaç patentinde bolar istisnası, patent koruması devam ederken ilaçların ruhsatlandırılması ve bu amaçla gerekli test ve deneylerin gerçekleştirilmesine belirli sınırlar içinde izin verir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 85/3-c maddesi uyarınca bu faaliyetler patent hakkının kapsamı dışındadır. Ancak istisna, jenerik ilacın patent süresi dolmadan ticari amaçla üretilmesini, stoklanmasını veya piyasaya sunulmasını genel olarak serbest bırakmaz. Hukuki değerlendirmede işlemin ruhsatlandırmayla bağlantısı, gerçek amacı, teknik kapsamı ve ticari kullanıma dönüşüp dönüşmediği belirleyicidir.

İlaç sektöründe patent koruması ile jenerik ürün geliştirme faaliyetleri arasında önemli bir ayrım vardır. Patent sahibi, koruma kapsamındaki buluşun izinsiz ticari kullanımını önleyebilirken jenerik üretici, patent süresinin sona ermesini beklemeden mevzuatın izin verdiği ruhsatlandırma hazırlıklarını gerçekleştirebilir. Bu ayrımın doğru uygulanabilmesi için ilaç patentinin konusu, ruhsat başvurusunun niteliği ve somut faaliyetlerin kapsamı birlikte incelenmelidir.

İlaç Patentleri Neleri Korur?

İlaç patenti, belirli bir ilacın ticari adı veya ruhsat belgesi üzerinde doğrudan bir tekel hakkı değildir. Patent koruması, teknik buluşun patent istemlerinde tanımlanan unsurları üzerinde doğar. Bu nedenle aynı etkin maddeyi içeren iki ürünün bulunması, tek başına patent hakkına tecavüz edildiğini veya edilmediğini göstermez.

SMK m.82/1 uyarınca patent verilebilmesi için buluşun yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir nitelikte bulunması gerekir. İlaç teknolojisindeki buluşlar da bu şartları karşılamalıdır.

Somut buluşun niteliğine göre ilaç patentleri şu teknik konularla ilişkili olabilir:

• Etkin madde: Belirli bir kimyasal bileşiğe veya patentlenebilir nitelikteki maddeye ilişkin buluşlar.
• Farmasötik formülasyon: Etkin madde ile yardımcı maddelerin belirli teknik özellikler taşıyan birleşimleri.
• Üretim usulü: Bir ilacın veya bileşeninin elde edilmesinde kullanılan patentlenebilir teknik yöntemler.
• Kristal yapı ve diğer madde biçimleri: Yenilik ve diğer patentlenebilirlik şartlarını karşılayan belirli teknik özellikler.
• Tıbbi kullanım odaklı buluşlar: Bir madde veya terkibin belirli tıbbi kullanımına ilişkin, uygulanabilir mevzuat ve istem düzeni bakımından patentlenebilir olan teknik çözümler.

Tedavi yöntemleri ile ilaç ürünlerinin ayrımı

SMK m.82/3-c, insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dâhil tedavi yöntemlerinin patentlenemeyeceğini düzenler. Buna karşılık m.82/6, bu yöntemlerde kullanılan ürünlerin, özellikle madde ve terkiplerin, aynı yasak kapsamında olmadığını açıkça belirtir.

Dolayısıyla bir tedavi yönteminin patentlenememesi, o yöntemde kullanılan her ilaç maddesinin de patent koruması dışında kaldığı anlamına gelmez. Bununla birlikte bir maddenin ilaç olarak kullanılabilmesi, kendiliğinden patentlenebilirlik sonucunu doğurmaz.

Patentlenebilirlik şartları ve koruma dışında kalan teknik konular hakkında patentlenebilirlik şartları ayrıca değerlendirilmelidir.

Bolar İstisnası Nedir ve Hukuki Dayanağı Nedir?

Bolar istisnası, özellikle ilaçların ruhsatlandırılması amacıyla gerçekleştirilen faaliyetlerin belirli koşullarla patent sahibinin münhasır hakları dışında tutulmasıdır. Düzenleme, patent sahibinin ticari korumasını devam ettirirken rakip üreticilerin ruhsatlandırma için gerekli teknik ve idari hazırlıkları koruma süresi sona ermeden yapabilmesine imkân tanır.

Bolar istisnasının temel işlevi, patent korumasının bitiminden sonra jenerik ilacın piyasaya girişinin yalnızca ruhsatlandırma işlemlerinin o tarihten sonra başlatılması nedeniyle gecikmesini önlemektir. Ancak bu işlev, koruma süresi içerisinde her türlü ticari hazırlık faaliyetinin serbest olduğu şeklinde yorumlanamaz.

Bolar istisnası ile genel deneme amaçlı kullanım aynı mıdır?

SMK m.85/3-b, patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiilleri genel olarak patent koruması dışında bırakır. Aynı fıkranın (c) bendi ise ilaçların ruhsatlandırılmasını ve gerekli test ve deneyleri özellikle düzenler.

Bu iki düzenleme bağlantılı olsa da aynı kapsamda değerlendirilmemelidir. Bolar istisnasında ruhsatlandırma ile bağlantı özel önem taşır. Genel deneysel kullanımın hukuki şartları ise patentte deneme amaçlı kullanım kapsamında ayrıca incelenir.

Bolar İstisnası Hangi İşlemleri Kapsar?

İstisnanın uygulanmasında faaliyetin adına değil, gerçek içeriğine bakılır. Bir çalışmanın araştırma, analiz, validasyon veya ruhsatlandırma hazırlığı olarak adlandırılması tek başına yeterli değildir. Yapılan işlemin ruhsatlandırma amacıyla gerekli olması ve bu amaçla bağlantılı bulunması gerekir.

1. Jenerik ilaç ruhsat başvurusu

Jenerik ilaç üreticisinin, ilgili mevzuat çerçevesinde referans tıbbi ürüne dayanan bir ruhsat başvurusu yapması, tek başına patent hakkına tecavüz oluşturmaz. Bu durum, patent koruması devam ederken de geçerlidir.

Ruhsat başvurusunun hukuki niteliği ile başvuru konusu ürünün daha sonra ticari olarak kullanılması birbirinden ayrılmalıdır. Ruhsatlandırma sürecinde patentli buluşla ilgili bilgi ve teknik unsurların değerlendirilmesi, kendiliğinden patentli ürünün izinsiz ticari kullanımına eşit değildir.

2. Ruhsatlandırma için gerekli test ve deneyler

Somut ürünün niteliğine ve ilgili ruhsatlandırma gereklerine göre aşağıdaki faaliyetler Bolar istisnası bakımından değerlendirilebilir:

• Biyoeşdeğerlik ve biyoyararlanım çalışmaları.
• Ürünün kalite, saflık ve belirli fizikokimyasal özelliklerine ilişkin analizler.
• Ruhsat dosyası için gerekli stabilite ve dayanıklılık testleri.
• Uygulanabilir mevzuatın gerektirdiği teknik doğrulama ve validasyon işlemleri.
• Ruhsatlandırma kapsamında gerekli olan analitik yöntem çalışmaları.
• İlgili başvuru türünün gerektirdiği diğer teknik test ve deneyler.

Bu işlemlerin her biri kendiliğinden ve sınırsız biçimde istisna kapsamında değildir. Testlerin amacı, niteliği, miktarı, uygulama şekli ve ruhsatlandırma ile bağlantısı somut olarak değerlendirilmelidir.

Örneğin biyoeşdeğerlik çalışmasının gerektirdiği ölçüde ürün hazırlanması ile ticari satış amacıyla geniş ölçekli bitmiş ürün stoku oluşturulması aynı hukuki nitelikte değildir.

3. Testler için gerekli ürün üretimi

Ruhsatlandırma testlerinin yapılabilmesi için belirli miktarda test ürünü hazırlanması gerekebilir. Bu faaliyetlerin değerlendirilmesinde üretimin yalnızca araştırma veya ruhsatlandırma amacıyla gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği önemlidir.

Test üretiminin varlığı otomatik olarak patent ihlali anlamına gelmediği gibi, ürünün test amacıyla üretildiğinin ileri sürülmesi de istisnadan mutlaka yararlanılacağını göstermez.

Özellikle hazırlanan ürün miktarı, üretim kayıtları, test protokolleri, numunelerin kullanıldığı işlemler ve kullanılmayan ürünlerin akıbeti birlikte ele alınmalıdır.

Bolar İstisnasının Sınırları: Ticari Üretim, Stoklama ve Satış

Bolar istisnasının en önemli sınırı, ruhsatlandırma amacıyla gerçekleştirilen faaliyetlerle patentli buluşun ticari olarak kullanılmasının birbirinden ayrılmasıdır.

SMK m.85/2, patent sahibine patent konusu ürünün izinsiz üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi gibi fiillerin önlenmesini isteme hakkı tanır. Aynı hüküm, belirli amaçlarla elde bulundurma fiillerini de kapsar.

Bu nedenle patentli buluşun koruma alanına giren bir jenerik ürünün ruhsatlandırılması mümkün olsa bile ticari faaliyetlere geçilmesi ayrıca patent hakkına tecavüz sorunu doğurabilir.

Ticari hazırlık ile ruhsatlandırma hazırlığı nasıl ayrılır?

Ayrımın yapılmasında her işlemin gerçekleştirilme amacı ve ortaya çıkardığı sonuç önemlidir. İlaç ruhsatlandırmasının nihai ekonomik amacının gelecekte satış yapabilmek olması, ruhsat için gerekli testleri kendiliğinden patent ihlali hâline getirmez.

Buna karşılık bir faaliyetin gelecekte satış yapılmasına hazırlık amacı taşıması da onu otomatik olarak Bolar istisnasına sokmaz. Özellikle ticari stok, fiili dağıtım, satış teklifleri ve piyasaya arz faaliyetleri kendi hukuki niteliklerine göre incelenir.

Patent sahibinin hangi fiilleri yasaklayabileceği ve ihlal iddiasının unsurları, patent hakkına tecavüz sayılan fiiller bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Jenerik İlaç Ruhsatı ile Patent Hakkı Arasındaki İlişki

Ruhsat alınması patent kullanım izni verir mi?

Hayır. İlaç ruhsatı ile patent hakkı farklı hukuki işlevlere sahiptir. Ruhsatlandırma, ilgili ürünün mevzuatta belirlenen kalite, güvenlilik ve etkililik koşulları bakımından değerlendirilmesine ilişkindir. Patent hakkı ise korunan teknik buluşun belirli kullanımlarını yasaklama yetkisi sağlar.

Türkiye’deki ilaç ruhsatlandırma süreçleri, 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu ile Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği çerçevesinde yürütülür. Yönetmeliğin 9. maddesi, eşdeğer tıbbi ürün başvuruları dâhil çeşitli başvuru türlerini düzenler ve 6769 sayılı Kanun hükümlerini saklı tutar.

Dolayısıyla Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu tarafından bir ilaca ruhsat verilmesi, ürünün üçüncü kişilere ait patentleri ihlal etmediğine ilişkin kesin bir hukuki tespit değildir.

Satış izni alınması patent ihlali anlamına gelir mi?

Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği’nin 28. maddesi, ilk kez piyasaya sunulacak ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler için satış izni alınmasını düzenler.

Ruhsat, fiyat onayı ve satış izni gibi idari işlemler ile patent ihlali arasında otomatik bir eşitlik kurulamaz. Bununla birlikte satış izninin bulunması, jenerik üreticiyi patent hakkına ilişkin sorumluluktan muaf tutmaz.

Uyuşmazlıkta ürünün gerçekten üretilip üretilmediği, ticaret alanına çıkarılıp çıkarılmadığı, satış veya dağıtım faaliyetlerinin gerçekleşip gerçekleşmediği ve patent istemlerinin kapsamı önem taşır.

Bolar istisnası ile veri imtiyazı arasındaki fark

İlaç ruhsatlandırmasındaki veri imtiyazı ile patent koruması aynı hukuki kurum değildir.

Veri imtiyazı, ruhsatlandırma mevzuatında referans tıbbi ürüne ilişkin belirli verilerden yararlanma koşullarına yönelik özel bir düzenlemedir. Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği’nin 9. maddesinde eşdeğer tıbbi ürün başvurularına ilişkin veri imtiyazı şartları ayrıca yer alır.

Bolar istisnasının bulunması, veri imtiyazına veya ilaç ruhsatlandırmasının diğer şartlarına kendiliğinden istisna getirmez. Aynı şekilde veri imtiyazına ilişkin sürenin dolması da geçerli bir patentin korumasını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle jenerik ilacın piyasaya giriş takvimi değerlendirilirken ruhsatlandırma şartları, veri imtiyazı, patent istemleri ve patent koruma süreleri birbirinden ayrı incelenmelidir.

Yargıtay Kararlarında Bolar İstisnası

İlaç ruhsatlandırması ile patent hakkına tecavüz arasındaki ayrım, yargı kararlarında da uyuşmazlık konusu olmuştur. Kararlar değerlendirilirken olay tarihinde yürürlükte olan mevzuat ile davanın dayandığı somut fiiller birbirinden ayrılmalıdır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 12.06.2012 Tarihli Kararı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 12.06.2012 tarihli, 2010/9213 E. ve 2012/10278 K. sayılı kararında, jenerik bir ilaç için yapılan kısaltılmış ruhsat başvurusundan kaynaklanan patent uyuşmazlığını incelemiştir.

Uyuşmazlıkta patent sahipleri, ruhsat başvurusunun korunan ilaçla ilgili olduğunu ve jenerik ürünün piyasaya sunulması tehlikesi bulunduğunu ileri sürmüştür. Yargıtay ise davalının kısaltılmış ruhsat başvurusu dışında patent hakkına aykırı faaliyet gerçekleştirdiğinin veya bu konuda ciddi ve etkin çalışmalar yaptığının ispatlanamadığını dikkate almıştır.

Mahkeme, mülga 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 75/1-f maddesinde düzenlenen istisna kapsamında kalan ruhsat başvurusu nedeniyle verilen ret kararını onamıştır.

Kararın önemi: Salt jenerik ilaç ruhsat başvurusundan hareketle gelecekte patent ihlali gerçekleşeceği varsayımının yeterli görülmemesidir. Bununla birlikte kararın mülga mevzuat dönemine ait olduğu ve somut olayda ek ihlal faaliyetlerinin ispatlanamadığı göz önünde tutulmalıdır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 19.12.2024 Tarihli Kararı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 19.12.2024 tarihli, 2024/1012 E. ve 2024/9252 K. sayılı kararı, ilaç ruhsatlandırması ile patent hakkına tecavüz ve haksız rekabet iddialarının birlikte ileri sürüldüğü bir uyuşmazlığa ilişkindir.

Somut olayda davacı, jenerik ürünün kendi ruhsat dosyasındaki bilgilerden yararlanılarak geliştirildiğini ve patent haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

İlk derece mahkemesinde ruhsat dosyaları üzerinde yapılan bilirkişi incelemesinde, davalı ürününün ileri sürülen patent başvurularının koruma kapsamına girmediği, ruhsat dosyasının hukuka aykırı biçimde kopyalandığı iddiasının da ispatlanamadığı değerlendirilmiştir.

İstinaf başvurusunun esastan reddedilmesinin ardından Yargıtay, bu kararı onamıştır. Temyiz incelemesinde SMK m.85/3-c, m.97 ve m.141 ile haksız rekabete ilişkin hükümler ilgili hukuk arasında gösterilmiştir.

Kararın önemi: Ruhsat başvurusu yapılması ile patent hakkına tecavüz ve haksız rekabet iddialarının ayrı değerlendirilmesi; ürünün teknik özelliklerinin, patent kapsamının ve ileri sürülen hukuka aykırı veri kullanımının somut delillerle incelenmesi gereğidir.

Bu kararlar, her ilaç ruhsatlandırma faaliyetinin bütün sonuçlarıyla patent koruması dışında kaldığı şeklinde yorumlanamaz. Özellikle ruhsatlandırma amacı dışındaki ticari faaliyetler ve somut ihlal delilleri ayrı değerlendirmeyi gerektirir.

Bolar İstisnası Uyuşmazlıklarında Deliller ve Teknik İnceleme

Patent sahibi ile jenerik ilaç üreticisi arasındaki uyuşmazlıkta iki farklı hukuki ve teknik soru ortaya çıkabilir:

1. İleri sürülen jenerik ürün veya üretim yöntemi, geçerli patent istemlerinin koruma kapsamına giriyor mu?
2. Uyuşmazlık konusu somut faaliyet, SMK m.85/3-c kapsamındaki ruhsatlandırma ve deneme amaçlı fiillerden mi oluşuyor, yoksa patent sahibinin önleyebileceği ticari bir kullanım mı söz konusu?

İlk soru, patent istemlerinin ve ürünün teknik özelliklerinin karşılaştırılmasını gerektirir. İkinci soru ise gerçekleşen işlemlerin amacı, kapsamı ve delilleriyle ilgilidir.

Hangi belgeler önem taşıyabilir?

• Patent belgesi, istemler, tarifname ve patentin ilgili tarihteki hukuki durumu.
• Jenerik ilacın ruhsat başvurusu ve teknik dosyasındaki ilgili bilgiler.
• Biyoeşdeğerlik, stabilite, kalite kontrol ve diğer testlerin protokolleri.
• Test üretimine ilişkin miktar, tarih, parti ve kullanım kayıtları.
• Ürünlerin üretim, ithalat, depolama ve dağıtımına ilişkin belgeler.
• Varsa fiyat, satış izni ve piyasaya arz işlemlerine ilişkin kayıtlar.
• Somut ticari kullanım iddiasını destekleyen satış, sevkiyat veya tanıtım belgeleri.

Bu delillerin anlamı, uyuşmazlığın kapsamına göre değişir. Örneğin test üretimine ilişkin bir kayıt, üretimin mutlaka patent hakkına tecavüz oluşturduğunu göstermez. Üretimin ruhsatlandırma ihtiyacı ile bağlantısı ve miktarı ayrıca değerlendirilmelidir.

Bilirkişi incelemesinin rolü

Patent istemlerinin teknik içeriği ile jenerik ilacın formülasyonu veya üretim usulünün karşılaştırılması, farmasötik teknoloji ve ilgili patent alanında uzmanlık gerektirebilir.

SMK m.89 uyarınca patentin sağladığı koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler istemlerin yorumlanmasında kullanılır. Bu nedenle ruhsatlandırma dosyasında referans ürünle benzerlik bulunması, patent istemlerinin ayrıca incelenmesi gereğini ortadan kaldırmaz.

Bilirkişi incelemesi teknik özellikleri ortaya koymaya yardımcı olur. Bolar istisnasının somut olaya uygulanıp uygulanmayacağına ilişkin nihai hukuki değerlendirme ise mahkemeye aittir.

Teknik eşleştirmenin ayrıntıları patent tecavüzünde bilirkişi incelemesi konusunda ele alınmaktadır.

Ruhsat dosyalarındaki gizli bilgilerin korunması

İlaç ruhsat dosyaları, üretim yöntemi ve formülasyon gibi ticari açıdan hassas teknik bilgiler içerebilir. Bolar istisnası, bu bilgilerin hukuka aykırı şekilde ele geçirilmesine, kopyalanmasına veya ticari sırların ihlal edilmesine genel bir izin sağlamaz.

Bir uyuşmazlıkta ruhsat dosyasının incelenmesi gerekiyorsa ispat ihtiyacı ile gizli teknik bilgilerin korunması arasında uygun denge kurulmalıdır.

Patent hakkına dayalı bir iddia bakımından hangi bilginin gerekli olduğu, delilin elde edilme yöntemi ve talebin kapsamı ayrıca değerlendirilir. Bolar istisnasına dayanılması, hukuka aykırı veri kullanımına ilişkin bağımsız iddiaları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bolar İstisnasının Uygulanmasına İlişkin Örnek

Bir ilaç şirketinin Türkiye’de geçerli ve koruma süresi devam eden bir formülasyon patentinin bulunduğu varsayılsın. Başka bir şirket ise aynı etkin maddeyi içeren jenerik bir ilaç geliştirmek istemektedir.

Jenerik üretici, ruhsat başvurusu için gerekli biyoeşdeğerlik ve kalite testlerini yapmak üzere belirli miktarda ürün hazırlamış, testleri tamamlamış ve mevzuata uygun bir ruhsat başvurusu gerçekleştirmiştir.

Bu aşamada, somut faaliyetlerin ruhsatlandırma amacıyla sınırlı olduğu ve gerekli koşulları taşıdığı kabul edilirse SMK m.85/3-c kapsamında Bolar istisnası gündeme gelir. Patent sahibi, yalnızca bu ruhsatlandırma faaliyetlerini gerekçe göstererek patent hakkına tecavüz bulunduğunu ileri süremez.

Ancak jenerik üreticinin patent koruması devam ederken test ihtiyacını aşan ticari miktarlarda ürün hazırlayıp bunları satış için stoklaması veya piyasaya sunması durumunda farklı bir hukuki değerlendirme gerekir.

İkinci durumda öncelikle jenerik ürünün patent istemlerinin koruma kapsamına girip girmediği araştırılır. Patent kapsamına giren ve Bolar istisnasıyla açıklanamayan ticari faaliyetler, patent hakkına tecavüz oluşturabilir.

Örnek, ruhsatlandırma faaliyetleriyle ticari kullanım arasındaki ayrımı göstermektedir. Somut olayın sonucu patent istemlerine, işlemlerin gerçek içeriğine ve mevcut delillere bağlıdır.

İlaç Patentleri ve Bolar İstisnası Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Patent süresi dolmadan jenerik ilaç ruhsat başvurusu yapılabilir mi?

Evet. SMK m.85/3-c uyarınca ilaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler patent hakkının kapsamı dışında tutulmuştur. Bununla birlikte ruhsat başvurusunun ilaç mevzuatındaki koşullara, özellikle ilgili başvuru türü ve veri imtiyazı düzenlemelerine uygun olması gerekir.

2. Biyoeşdeğerlik testleri patent hakkını ihlal eder mi?

Ruhsatlandırma için gerekli olan biyoeşdeğerlik testleri, Bolar istisnası kapsamında değerlendirilebilir. Ancak testlerin fiili amacı ve kapsamı önem taşır. Ruhsatlandırma bağlantısı bulunmayan her faaliyet, yalnızca test olarak adlandırıldığı için istisna kapsamında kabul edilemez.

3. Jenerik ilaç ruhsatının alınması patent ihlali anlamına gelir mi?

Hayır. Ruhsat verilmesi tek başına patent hakkına tecavüz oluşturmaz. Bununla birlikte ruhsat alınmış olması, ürünün patent koruması devam ederken serbestçe ticari olarak kullanılabileceğini de göstermez. Ticari faaliyetler ve patent istemleri ayrıca değerlendirilir.

4. Bolar istisnası ticari üretim ve stoklamayı da kapsar mı?

Ruhsatlandırma için gerekli test üretimi ile satış amacıyla gerçekleştirilen ticari üretim ve stoklama farklıdır. Patent kapsamındaki bir ürünün ticari satış için üretilmesi veya stoklanması, sırf gelecekteki ruhsatlandırma işlemlerine hazırlık yapıldığı gerekçesiyle Bolar istisnasından yararlanmaz. Somut üretimin amacı ve kapsamı belirleyicidir.

5. İlaç patentinin koruma süresi ne kadardır?

SMK m.101/1 uyarınca patent koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren yirmi yıldır ve bu süre uzatılamaz. Ancak somut ürün bakımından farklı patentlerin farklı başvuru ve koruma tarihleri bulunabilir. Bir ilacın ilk patentinin süresinin sona ermesi, ürünle ilgili diğer geçerli patentlerin de sona erdiği anlamına gelmez. Ayrıntılı bilgi için patent koruma süresi incelenebilir.

6. Bolar istisnası ile ilaç ruhsatlandırmasındaki veri imtiyazı aynı şey midir?

Hayır. Bolar istisnası, patent hakkının belirli ruhsatlandırma faaliyetlerine uygulanmamasını düzenler. Veri imtiyazı ise referans tıbbi ürüne ait belirli verilerden yararlanılmasına ilişkin ruhsatlandırma kurallarıyla ilgilidir. Birinden yararlanılması, diğerinin şartlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

7. Ruhsatlandırma tamamlanmadan patent hakkına tecavüz davası açılabilir mi?

Yalnızca ruhsat başvurusunun bulunması, patent hakkına tecavüz iddiasını kendiliğinden haklı kılmaz. Bununla birlikte ruhsatlandırma dışına çıkan somut ihlal fiilleri veya hukuken dikkate alınabilecek ihlal tehlikesi mevcutsa, bu durum ayrıca değerlendirilebilir. Dava koşulları, talepler ve ispat araçları patent hakkına tecavüz davası bakımından incelenmelidir.

Sonuç

İlaç patentlerinde Bolar istisnası, patent koruması devam ederken jenerik ilaçların ruhsatlandırılması ve bu amaçla gerekli test ve deneylerin yapılabilmesini sağlayan önemli bir hukuki sınırlandırmadır. SMK m.85/3-c, bu faaliyetleri patentin sağladığı hakkın kapsamı dışında tutmaktadır.

Bununla birlikte istisna, patentli bir buluşun ticari amaçla kullanılmasına yönelik genel bir serbesti sağlamaz. Ruhsat başvurusu ve gerekli deneyler ile ticari üretim, stoklama ve piyasaya arz işlemleri birbirinden ayrılmalıdır. Ayrıca ilaç ruhsatının bulunması, patent hakkına tecavüz edilmediğini kendiliğinden kanıtlamaz.

Somut uyuşmazlıkta sağlıklı bir hukuki değerlendirme yapılabilmesi için patent istemlerinin kapsamı, jenerik ürünün teknik özellikleri, ruhsatlandırma faaliyetlerinin gerçek niteliği ve ticari kullanım delilleri birlikte incelenmelidir. Patent sahibi veya jenerik ilaç üreticisi açısından bu konuların değerlendirilmesinde patent hukuku alanında hukuki danışmanlık ve uyuşmazlık desteği alınması, uygulanabilir istisnaların ve hakların somut olay çerçevesinde belirlenmesine yardımcı olabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer

İlaç Patentinde Bolar İstisnası: Jenerik İlaçlar ve Ruhsatlandırma Sınırları yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.

Bir buluş için yurt dışında patent koruması, Türkiye’de patent başvurusu yapılması veya patent alınmasıyla kendiliğinden kazanılmaz. Buluşun korunacağı ülkeler belirlenmeli; bu ülkelerde doğrudan ulusal başvuru, Avrupa patent sistemi gibi bölgesel yollar veya Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) üzerinden ulusal ya da bölgesel aşamaya geçiş seçenekleri değerlendirilmelidir. Doğru başvuru stratejisi, yalnız hangi ülkelerde patent alınabileceğine değil; rüçhan süresine, buluşun ticari değerine, rakiplerin faaliyetlerine, koruma maliyetlerine ve hakların uygulanabilirliğine de bağlıdır.

Türkiye merkezli bir işletmenin üretimini Türkiye’de gerçekleştirmesi, ürünlerini başka ülkelere ihraç etmesi veya yabancı bir şirkete teknoloji lisansı vermeyi planlaması farklı patent koruma ihtiyaçları doğurabilir. Bu nedenle bütün ülkelerde başvuru yapmak yerine, korunması gereken teknik buluşun hangi pazarlarda ekonomik ve hukuki değer sağlayacağı tespit edilmelidir.

Patent Koruması Neden Her Ülkede Ayrı Değerlendirilir?

Patent hakkının temel özelliklerinden biri ülkeselliktir. Patent, kural olarak koruma sağlandığı ülkenin veya ilgili bölgesel sistemin sınırları içinde hukuki sonuç doğurur. Türkiye’de verilen bir patent, aynı buluş üzerinde Almanya, Amerika Birleşik Devletleri veya Japonya’da kendiliğinden münhasır hak sağlamaz.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 85. maddesi, patent sahibine Türkiye’de tanınan hakları ve bunların kapsamını düzenler. Başka bir ülkedeki koruma ise ilgili ülkenin mevzuatına, taraf olduğu uluslararası anlaşmalara ve uygulanan başvuru sistemine bağlıdır.

Ülkesellik ilkesi iki önemli sonucu beraberinde getirir:

• Türkiye’deki patent yabancı ülkelerde otomatik koruma sağlamaz. Yabancı ülkede patent hakkı kazanmak için o ülkeyi kapsayan geçerli bir başvuru ve koruma süreci gereklidir.
• Bir ülkede patent bulunmaması, her durumda sınırsız faaliyet serbestliği anlamına gelmez. Başka kişilerin ilgili ülkede geçerli patentleri, ticari sırları veya diğer hakları ayrıca değerlendirilmelidir.

Aynı buluş için farklı ülkelerde yapılan başvuruların sonuçları da birbirinden farklı olabilir. Bir ülkede patent verilmesi, diğer ülkenin patent ofisinin aynı kararı vermesini zorunlu kılmaz. Patentlenebilirlik şartları, inceleme uygulamaları, koruma kapsamı ve istisnalar ilgili hukuk düzenine göre değerlendirilir.

Ülkesellik ilkesinin patent dışındaki fikrî mülkiyet haklarına etkisi, fikrî mülkiyette ülkesellik ilkesi kapsamında ayrıca ele alınmaktadır.

Patent Başvurusu Yapılacak Ülkeler Nasıl Seçilir?

Yurt dışı patent stratejisinin ilk aşaması, hedef ülkelerin ticari ve hukuki ölçütlere göre belirlenmesidir. Her ülkede patent başvurusu yapmak teorik olarak geniş bir koruma hedefi gibi görünse de başvuru, çeviri, vekillik ve korumayı sürdürme giderleri nedeniyle ekonomik açıdan uygun olmayabilir.

1. Hedef Pazarlar ve Satış Planı

Buluşun kullanıldığı ürünün hangi ülkelerde satılacağı, hangi pazarlara girilmesinin planlandığı ve bu ülkelerde beklenen ticari gelir araştırılmalıdır.

Örneğin Türkiye’de üretilen bir medikal cihazın esas satış pazarı belirli Avrupa ülkeleriyse, patent stratejisinin öncelikle bu ülkelerdeki koruma ihtiyacına odaklanması düşünülebilir. Gelecekte Amerika veya Asya pazarına girilmesi öngörülüyorsa bu olasılık başvuru takvimine ayrıca yansıtılmalıdır.

2. Üretim Merkezleri ve Rakiplerin Faaliyetleri

Patent koruması yalnız nihai tüketici pazarları açısından önem taşımaz. Rakiplerin üretim tesisleri, tedarik merkezleri ve teknoloji geliştirme faaliyetleri de ülke seçiminde dikkate alınmalıdır.

Bu değerlendirmede özellikle şu sorular önemlidir:

• Rakip işletmeler benzer ürünleri hangi ülkelerde üretiyor?
• Ürün veya patentli usul hangi ülkelerde ticari olarak kullanılacak?
• Hangi ülkelerde ithalat, satış veya üretim faaliyetlerine karşı patent hakkının ileri sürülmesi gerekli olabilir?
• Gelecekte lisans verilmesi düşünülen üreticiler nerede faaliyet gösteriyor?

Bu soruların cevapları, yalnız mevcut satış rakamlarına göre yapılan ülke seçiminin eksik kalmasını önleyebilir.

3. Hukuki Uygulanabilirlik ve Ekonomik Değer

Bir ülkede patent elde edilebilmesi kadar, bu hakkın ihlal durumunda etkili biçimde ileri sürülebilmesi de önemlidir. Yerel mahkemelerin ve yetkili makamların işleyişi, delil elde etme imkânları, yaptırım mekanizmaları ve yargılama giderleri ülke seçimini etkileyebilir.

Bunun yanında olası lisans geliri ile başvuru ve koruma giderleri birlikte değerlendirilmelidir. Ticari açıdan sınırlı değere sahip bir pazarda uzun süre yüksek koruma giderlerine katlanmak ekonomik olmayabilir.

Bu inceleme sonunda ülkeler, öncelikli başvuru yapılacak pazarlar, gelişmeleri izlenecek pazarlar ve mevcut koşullarda başvuru yapılması ekonomik görülmeyen pazarlar olarak gruplandırılabilir. Bu gruplandırma, hukuki süreler dolmadan karar verilmesini sağlayacak şekilde yapılmalıdır.

Yurt Dışında Patent Almak İçin Hangi Başvuru Yolları Kullanılabilir?

Uluslararası patent koruması bakımından başlıca seçenekler doğrudan ulusal başvuru, Avrupa patent sistemi gibi bölgesel başvuru yolları ve PCT sistemidir. Bu seçenekler aynı sonucu doğuran birbirinin eşdeğeri işlemler değildir.

1. Doğrudan Ulusal Patent Başvurusu

Doğrudan ulusal başvuru, patent koruması istenen ülkenin yetkili patent makamına başvurulmasıdır. İlk başvurudan doğan geçerli bir rüçhan hakkı varsa ilgili süre ve şartlara uygun olarak bu hak talep edilebilir.

Koruma istenen ülkelerin az sayıda ve önceden belirli olduğu durumlarda doğrudan ulusal başvuru değerlendirilebilir. Bununla birlikte her ülkede farklı belge, dil, ücret, inceleme ve temsil koşulları bulunabilir.

Doğrudan başvuru, diğer başvuru yollarından her koşulda daha ucuz veya hızlı değildir. Karar, hedef ülkelerin sayısına, ilgili makamların uygulamalarına ve başvuru takvimine göre verilmelidir.

2. PCT Uluslararası Patent Başvurusu

Patent İşbirliği Antlaşması (PCT), birden fazla ülkede patent koruması hedefleyen başvuru sahiplerine ortak bir uluslararası başvuru aşaması sunar. Ancak PCT başvurusu tek başına dünya çapında geçerli bir patent vermez.

PCT sistemi, uluslararası araştırma ve belirli değerlendirme süreçlerinden yararlanılmasını, ayrıca ulusal veya bölgesel aşamaya geçilmesine ilişkin kararların belirli bir süre içinde verilmesini mümkün kılar.

Bu sistem özellikle aşağıdaki durumlarda tercih edilebilir:

• Patent koruması istenecek ülkelerin henüz kesinleşmemiş olması,
• Buluşun ticari başarısının veya yatırım olanaklarının değerlendirilmesi için zamana ihtiyaç duyulması,
• Birden fazla ülkede koruma planlanması,
• Uluslararası araştırma sonuçlarının sonraki başvuru kararlarında kullanılmak istenmesi.

PCT başvurusunun ardından koruma istenen ülkeler veya bölgesel patent makamları bakımından ilgili ulusal ya da bölgesel aşamalara geçilmesi gerekir. Bu aşamalarda patent verilip verilmeyeceği yetkili makam tarafından uygulanacak hukuk çerçevesinde değerlendirilir.

WIPO açıklamalarına göre ulusal veya bölgesel aşamaya giriş süresi genellikle rüçhan tarihinden itibaren 30 aydır. Bununla birlikte uygulanacak süre ülkeye ve yetkili makama göre değişebilir; bazı makamlarda daha kısa veya daha uzun süreler söz konusu olabilir. Bu nedenle bütün ülkeler için tek ve değişmez bir süre kabul edilmemelidir.

PCT sisteminin özel başvuru şartları, uluslararası aşaması ve Türkiye’deki ulusal aşama işlemleri, PCT uluslararası patent başvurusu ve Türkiye ulusal aşaması başlıklı makalede ayrıca incelenmektedir.

3. Avrupa Patent Başvurusu

Avrupa Patent Sözleşmesi (EPC) kapsamında Avrupa Patent Ofisi (EPO) aracılığıyla yürütülen başvuru sistemi, birden fazla EPC tarafı devlette patent koruması elde etmeye yönelik merkezî bir inceleme ve patent verilmesi süreci sunar.

Avrupa patenti için doğrudan Avrupa başvurusu yapılabileceği gibi uygun koşullarda PCT üzerinden Avrupa bölgesel aşamasına da geçilebilir.

Ancak Avrupa patentinin verilmesi, bütün Avrupa ülkelerinde gerekli diğer işlemler olmaksızın otomatik ve tek tip koruma sağlandığı anlamına gelmez. Patent sonrası ulusal geçerlilik işlemleri veya koşulları varsa üniter etki seçeneği ayrıca değerlendirilir.

Avrupa Birliği’ndeki belirli katılımcı devletleri kapsayan üniter patent sistemi ile klasik Avrupa patentinin ilgili devletlerde geçerli kılınması aynı şey değildir. Türkiye, üniter patent korumasının kapsadığı ülkeler arasında değildir; buna karşılık EPC sistemine taraftır.

Avrupa patentinin Türkiye bakımından hukuki etkisi ve gerekli özel işlemler, Avrupa patentinin Türkiye’de geçerli kılınması başlıklı makalenin konusudur.

Başvuru Yollarının Stratejik Karşılaştırması

Bu yollar hakkında WIPO’nun PCT bilgilendirmesi ve EPO’nun ulusal, Avrupa ve uluslararası başvuru yolları açıklaması başvuru stratejisine ilişkin resmî bilgi kaynaklarıdır.

Yurt Dışı Patent Başvurusunda 12 Aylık Rüçhan Süresi

Yurt dışı patent korumasında en önemli zamanlama konularından biri rüçhan hakkıdır. Paris Sözleşmesi’nin 4. maddesi uyarınca patentler bakımından genel rüçhan süresi, ilk usulüne uygun başvuru tarihinden itibaren 12 aydır.

Bu süre içinde ilgili koşullara uygun olarak başka ülkelerde aynı buluş için yapılan başvurularda, ilk başvuru tarihine dayanılması mümkün olabilir.

Rüçhan hakkı, ilk başvuruda açıklanan buluş bakımından önem taşır. Daha sonra geliştirilen ve ilk başvuruda yeterli biçimde açıklanmamış yeni teknik unsurların otomatik olarak ilk başvuru tarihinden yararlanacağı kabul edilemez.

Bu nedenle ilk patent başvurusunun tarifnamesi, istemleri ve teknik açıklamalarının yeterliliği, sonraki uluslararası koruma planını doğrudan etkileyebilir.

Başvuru Takvimi Nasıl Planlanmalıdır?

1. İlk başvuru öncesi: Buluşun teknik kapsamı, hak sahipliği, gizlilik durumu ve başvuruya hazır olup olmadığı değerlendirilir.
2. İlk başvuru tarihinde: Geçerli başvuru tarihi ve varsa sonraki başvurulara dayanak oluşturabilecek rüçhan bilgileri kayıt altına alınır.
3. İlk 12 ay içinde: Hedef ülkeler ve başvuru yolları belirlenerek rüçhan hakkına dayanılacak sonraki başvurular süresi içinde yapılır.
4. PCT yolu seçilmişse: Ulusal veya bölgesel aşamaya geçiş kararları, ilgili makamlar için geçerli süreler dolmadan kesinleştirilir.
5. Başvurular sonrasında: İnceleme işlemleri, cevap süreleri, yıllık ücretler ve diğer koruma yükümlülükleri ülke bazında takip edilir.

Burada 12 aylık rüçhan süresi ile PCT kapsamında ulusal veya bölgesel aşamaya giriş süresi birbirine karıştırılmamalıdır. PCT’nin sağladığı zamanlama imkânı, bütün ülkelerde yeni ve bağımsız bir rüçhan süresi başladığı anlamına gelmez.

Rüçhanın hangi başvuruya dayanacağı, kim tarafından talep edilebileceği ve teknik açıklamanın hangi bölümünü kapsadığı konusunda ayrıntılı değerlendirme için patent rüçhan hakkı ve öncelik tarihi hakkındaki açıklamalara başvurulabilir.

Yurt Dışında Patent Başvurusu Yapmadan Önce Hangi Hazırlıklar Gereklidir?

Başvuru yolunun belirlenmesi, hukuki ve teknik hazırlığın tamamlandığı anlamına gelmez. Birden fazla ülkede koruma planlanırken ilk başvuru dosyasının niteliği ve sonraki başvuruların bu dosyayla ilişkisi önem taşır.

Buluşun Teknik Kapsamı ve Açıklama Yeterliliği

Patent başvurusunun teknik açıklaması, korunması istenen buluşun ilgili hukuk düzenindeki şartları karşılamasına elverişli olmalıdır. Koruma kapsamı bakımından istemler özellikle önemlidir.

Türkiye’de 6769 sayılı Kanun’un 92. maddesi, buluşun açıklanmasına ve istemlerin dayanağına ilişkin kurallar içerir. Yabancı başvurularda da ilgili ülkenin açıklama yeterliliği, istemler ve değişikliklere ilişkin şartları ayrıca dikkate alınmalıdır.

İlk başvuru hazırlanırken daha sonra korunması düşünülen teknik özelliklerin yeterli biçimde açıklanmaması, rüçhanın kapsamı ve sonraki başvurular bakımından hukuki risk oluşturabilir.

Buluşçu, Başvuru Sahibi ve Hak Sahipliği

Patent başvurusu yapacak kişi veya şirketin buluş üzerinde gerekli hakka sahip olup olmadığı belirlenmelidir. Buluşçu ile başvuru sahibi her zaman aynı kişi değildir.

Özellikle çalışan buluşları, ortak Ar-Ge projeleri ve birden fazla şirketin katıldığı geliştirme faaliyetlerinde hak sahipliği belgelerinin incelenmesi önemlidir.

İlk başvuru sahibiyle sonraki başvuru sahibinin farklı olması hâlinde, rüçhan hakkına dayanma yetkisi bakımından ilgili hukuk düzeninin aradığı halefiyet ve diğer şartlar da değerlendirilmelidir.

Başvuru Öncesi Açıklamalar ve Yenilik Riski

Patent başvurusu yapılmadan önce buluşun fuarda sergilenmesi, internet sitesinde teknik ayrıntılarıyla açıklanması, satışa sunulması veya başka şekilde kamuya erişilebilir hâle getirilmesi patentlenebilirliği etkileyebilir.

Türkiye’de 6769 sayılı Kanun’un 83. maddesi tekniğin bilinen durumu ve yenilik değerlendirmesi açısından önem taşır. Yabancı ülkelerdeki açıklama istisnaları ve bunların şartları ise farklılık gösterebilir.

Bu nedenle Türkiye’deki bir açıklamanın belirli koşullarda patentlenebilirliğe engel oluşturmayacağı varsayımından hareketle bütün yabancı ülkelerde aynı sonucun doğacağı kabul edilmemelidir.

Yurt dışı patent planı oluşturulmadan önce teknik bilginin gizliliğinin korunması ve açıklama takviminin belirlenmesi gerekir. Başvuru öncesindeki koruma seçenekleri, patent başvurusu öncesi buluşun korunması kapsamında ayrıca incelenmektedir.

Önceki Teknik Araştırması ve Ülkeye Özgü Şartlar

Uluslararası başvuru kararından önce mevcut patentler, yayımlanmış başvurular ve ilgili teknik yayınlar değerlendirilmelidir. Bu çalışma, buluşun korunma ihtimali ve istem kapsamının belirlenmesi bakımından önemlidir.

Önceki teknik araştırması, patent alınmasının kesin olduğu anlamına gelmez. Her ülkenin ilgili makamı patentlenebilirliği kendi hukukuna ve başvuru dosyasına göre değerlendirebilir.

Patentlenebilirlik yönünden yapılan araştırmanın yöntemi, patent araştırması ve önceki teknik taraması başlıklı makalede ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Yurt Dışı Patent Korumasının Maliyeti ve Hukuki Riskleri

Yurt dışı patent başvurularının maliyeti, seçilen ülkelerin sayısından ibaret değildir. Başvuru yöntemi, teknik dosyanın kapsamı, dil gereklilikleri, inceleme işlemleri ve korumanın sürdürülmesi toplam maliyeti etkiler.

Başlıca maliyet kalemleri şunlardır:

• Patent başvurusu ve ilgili araştırma veya inceleme ücretleri,
• Tarifname, istemler ve diğer belgelerin hazırlanmasına ilişkin giderler,
• Gerekli çeviri ve yerel patent vekilliği giderleri,
• Başvuru sırasında ortaya çıkabilecek itiraz, eksiklik veya inceleme cevaplarına ilişkin giderler,
• Patentin verilmesi sonrasındaki geçerlilik işlemleri ve korumanın sürdürülmesine ilişkin ücretler,
• Patent hakkının izlenmesi ve gerektiğinde hukuki yollarla korunmasına ilişkin giderler.

PCT başvurusunun seçilmesi, sonraki ulusal veya bölgesel aşama giderlerini ortadan kaldırmaz. Bu sistemin önemli stratejik özelliklerinden biri, belirli ülke kararlarının ve bunlara bağlı bazı giderlerin daha sonraki aşamada ortaya çıkabilmesidir. Bununla birlikte PCT’nin kendi başvuru ve işlem maliyetleri de vardır.

Avrupa patent yolu da bütün ülkeler için tek bir sabit maliyet anlamına gelmez. Patent verilmesinden sonraki işlemler ve ücretler seçilen koruma coğrafyasına göre değişebilir.

Bu nedenle bütçe planı yalnız ilk başvuru ücretlerine değil, beklenen koruma süresince ortaya çıkabilecek toplam giderlere dayanmalıdır.

Patent Alınması Ürünü Serbestçe Satma Hakkı Verir mi?

Bir ülkede patent elde edilmesi, patent sahibinin o ülkede üçüncü kişilere ait bütün patentlerden bağımsız biçimde üretim ve satış yapabileceğini göstermez.

Patent, belirli bir teknik buluş üzerinde hukuki koruma sağlarken başka kişilerin önceki veya geçerli patentleri ürünün ticari kullanımını sınırlayabilir.

Örneğin bir işletme kendi geliştirdiği cihazın yeni bir bileşeni için patent alsa bile, cihazın başka bir teknik unsuru üzerinde üçüncü kişiye ait geçerli patent bulunabilir.

Bu nedenle başvuru yapılacak ülkelerin seçimi ile piyasaya giriş bakımından ihlal riskinin değerlendirilmesi birbirinden ayrı tutulmalıdır. Ürünün ilgili ülkede kullanılmasının başkalarının patentlerine tecavüz oluşturup oluşturmayacağı, patent kullanım serbestliği (FTO) araştırması kapsamında incelenen ayrı bir sorundur.

Korumanın Sürdürülmesi ve Ülke Portföyünün Gözden Geçirilmesi

Patent koruması elde edildikten sonra ticari koşullar değişebilir. Başlangıçta önemli görülen bir pazarda satışların beklenen düzeye ulaşmaması veya teknolojinin ekonomik değerini kaybetmesi, korumanın sürdürülmesine ilişkin kararların yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.

Ancak bir ülkedeki patent hakkının sona ermesine yol açabilecek ücret veya işlem yükümlülükleri, yalnız o tarihteki kısa vadeli maliyet esas alınarak ihmal edilmemelidir. Korumanın kaybı, daha sonra aynı hakka yeniden ulaşılmasını mümkün kılmayabilir.

Birden fazla patent, marka, tasarım ve diğer fikrî mülkiyet hakkının birlikte yönetilmesi ise uluslararası fikrî mülkiyet stratejisi kapsamında ayrıca değerlendirilmesi gereken daha geniş bir portföy yönetimi konusudur.

Örnek: Türkiye’de Geliştirilen Bir Teknoloji İçin Ülke Stratejisi

Türkiye’de faaliyet gösteren bir şirketin yeni bir endüstriyel ölçüm sistemi geliştirdiği varsayılsın. Şirketin mevcut satışları Türkiye’de yoğunlaşmakta, Almanya ve Hollanda’da satış görüşmeleri yürütülmekte, Amerika Birleşik Devletleri pazarına ise ileride girilmesi planlanmaktadır.

Bu durumda şu değerlendirmeler yapılabilir:

1. İlk başvuru: Buluşun yeterli teknik açıklamayla korunmaya hazır olup olmadığı belirlenir ve uygun ilk başvuru gerçekleştirilir.
2. Avrupa hedefi: Almanya ve Hollanda’daki faaliyet planı dikkate alınarak doğrudan ulusal başvurular ile Avrupa patent yolu karşılaştırılır.
3. Gelecekteki pazarlar: Amerika pazarına giriş ihtimali ve diğer ülkelerdeki ticari fırsatlar henüz kesinleşmemişse PCT yolu, kararların zamanlaması bakımından değerlendirilir.
4. Rüçhan takvimi: İlk başvurudan doğan 12 aylık rüçhan süresi dikkate alınarak sonraki başvuruların zamanında yapılması planlanır.
5. Bütçe ve risk: Seçilecek ülkelerdeki çeviri, inceleme, temsil ve sürdürme giderleri ile üçüncü kişilerin patentlerinden kaynaklanabilecek riskler ayrı ayrı incelenir.

Bu örnekte Avrupa patent yolunun veya PCT sisteminin mutlaka tercih edilmesi gerektiği söylenemez. Karar; teknik buluşun kapsamına, ticari önceliklere, başvuru tarihine, mevcut bütçeye ve ilgili ülkelerin koşullarına bağlıdır.

Önemli olan, bütün ülkelerde aynı anda koruma elde etmeye çalışmak yerine, rüçhan hakkı ve diğer başvuru süreleri kaybedilmeden ekonomik açıdan anlamlı bir ülke planı oluşturmaktır.

Yurt Dışında Patent Koruması Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Türkiye’de alınan patent bütün dünyada geçerli midir?

Hayır. Türkiye’de verilen bir patent, yabancı ülkelerde otomatik koruma sağlamaz. Koruma istenen ülke veya bölgeler bakımından geçerli başvuru ve patent koruması şartlarının yerine getirilmesi gerekir.

2. Yurt dışında patent almak için önce Türkiye’de patent verilmesi gerekir mi?

Genel olarak hayır. Yurt dışı başvurusu için Türkiye’deki başvurunun patentle sonuçlanmasını beklemek zorunlu değildir. Uygun koşullarda ilk başvuruya dayanılarak rüçhan talep edilebilir veya doğrudan yabancı başvuru yapılabilir. Bununla birlikte başvuruya yetki, ilgili ülke şartları ve millî güvenlikle bağlantılı özel sınırlamalar ayrıca dikkate alınmalıdır.

3. PCT başvurusu bütün ülkelerde patent koruması sağlar mı?

Hayır. PCT uluslararası bir başvuru sistemidir; tek başına bütün ülkelerde geçerli patent oluşturmaz. Koruma istenen ülkelerde veya bölgesel patent sistemlerinde ilgili aşamalara geçilmesi ve patent verilmesine ilişkin şartların sağlanması gerekir.

4. Patent başvurusundan sonra yurt dışına başvurmak için ne kadar süre vardır?

Paris Sözleşmesi kapsamında patentler için genel rüçhan süresi ilk usulüne uygun başvurudan itibaren 12 aydır. Süre geçtikten sonra başvuru yapılmasının mümkün olup olmadığı ve önceki başvuru tarihinden yararlanılıp yararlanılamayacağı farklı konulardır. Rüçhan hakkının kaybı, kamuya yapılan açıklamalar ve ilgili ülkedeki istisnai süre veya hakların yeniden tesisi kuralları somut olarak değerlendirilmelidir.

5. Yurt dışında patent başvurusu yapmak için kaç ülke seçilmelidir?

Her buluş için geçerli sabit bir ülke sayısı bulunmaz. Koruma istenecek ülkeler; satış ve üretim pazarları, rakiplerin konumları, lisans olanakları, hukuki korumanın etkinliği ve bütçe dikkate alınarak belirlenmelidir. Çok sayıda ülkede başvuru yapmak her zaman ekonomik açıdan en uygun çözüm değildir.

6. Avrupa patenti almak Türkiye’de de koruma sağlar mı?

Avrupa patent sistemi Türkiye’yi de kapsayabilen bir sistemdir. Ancak Avrupa patentinin Türkiye’de hukuki etki doğurması için ilgili geçerlilik şartlarının yerine getirilmesi gerekir. Avrupa Birliği’nin belirli katılımcı ülkelerini kapsayan üniter patent koruması ise Türkiye’yi kapsamaz. Bu iki sistem birbirine karıştırılmamalıdır.

7. Patent koruması bulunmayan bir ülkede ürün serbestçe üretilebilir mi?

Belirli bir buluş için o ülkede patent koruması bulunmaması, aynı ülkede üçüncü kişilere ait başka patentlerin veya uygulanabilecek diğer hukuki sınırlamaların bulunmadığı anlamına gelmez. Üretim, ithalat ve satış faaliyetlerinin hukuki durumunun ayrıca incelenmesi gerekir.

Sonuç

Yurt dışında patent koruması bakımından temel karar, mümkün olan en fazla ülkede başvuru yapmak değil, buluşun ticari değerini koruyabilecek ülkeleri ve uygun başvuru yollarını zamanında belirlemektir.

Başvuru stratejisi oluşturulurken ülkesellik ilkesi, 12 aylık rüçhan süresi, ulusal başvuru seçenekleri, PCT ve Avrupa patent yollarının farklı hukuki sonuçları birlikte değerlendirilmelidir. Buluşun teknik açıklamasının yeterliliği, hak sahipliği, önceki açıklamalar, ülkeye özgü patentlenebilirlik koşulları ve uzun vadeli maliyetler de bu kararın parçasıdır.

Özellikle birden fazla ülkede koruma planlanan durumlarda ilk başvuru tarihinden itibaren işleyecek sürelerin doğru yönetilmesi, koruma olanaklarının kaybedilmemesi açısından önem taşır. Seçilen yolun uygunluğu ise her buluşun teknik özellikleri ve ticari hedefleri temelinde değerlendirilmelidir.

Yurt dışı patent koruma planının hazırlanması, başvuru yollarının hukuki açıdan değerlendirilmesi ve patent haklarına ilişkin süreçlerde hukuki destek hakkında bilgi almak için patent hukuku alanındaki avukatlık hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz.

Yazar Avukat Fatih Sefer

Yurt Dışında Patent Koruması ve Başvuru Stratejisi yazısı ilk önce SARIOĞLU & SEFER HUKUK BÜROSU üzerinde ortaya çıktı.