Patent Rüçhan Hakkı: 12 Aylık Süre, Öncelik Tarihi ve Belgeler

Patent rüçhan hakkı, daha önce Türkiye’de veya belirli koşulları sağlayan başka bir ülkede patent ya da faydalı model başvurusu yapan kişinin, aynı buluş için sonraki başvurusunda ilk başvuru tarihinin sağladığı öncelikten yararlanmasına imkân veren haktır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 93. maddesine göre başvuruya dayalı rüçhan süresi, ilk başvuru tarihinden itibaren 12 aydır. Türkiye’de bu haktan yararlanmak isteyen başvuru sahibi, rüçhan talebini Türkiye başvurusuyla birlikte veya başvuru tarihinden itibaren iki ay içinde, gerekli ücreti ödeyerek yapmalı; rüçhan belgelerini ise Türkiye başvuru tarihinden itibaren üç ay içinde Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) sunmalıdır. Rüçhanın hukuki etkisi, yalnızca önceki başvuruda açıklanmış ve rüçhan şartlarını karşılayan buluş unsurları bakımından doğar.

Rüçhan hakkının doğru kullanılması, özellikle bir buluş için birden fazla ülkede patent koruması planlandığında önem taşır. Ancak ilk başvurunun yapılmış olması, sonraki başvuruda kendiliğinden rüçhan hakkı kazanıldığı, patentin kesinlikle verileceği veya bütün ülkelerde koruma elde edildiği anlamına gelmez. Önceki başvurunun kapsamı, başvuru sahipliği, süreler ve belge koşulları ayrı ayrı incelenmelidir.

Patent Rüçhan Hakkı Nedir?

Patent hukukunda rüçhan, önceki bir başvuruya veya kanunda kabul edilen bir sergi teşhirine dayanarak sonraki patent başvurusunda belirli bir öncelik tarihinden yararlanılmasıdır. Başvuruya dayalı rüçhanda bu tarih, kural olarak ilk usulüne uygun başvurunun yapıldığı tarihtir.

Örneğin bir buluş için önce Türkiye’de patent başvurusu yapılmış, ardından aynı buluşun başka bir ülkede korunması istenmiş olabilir. İlgili uluslararası ve ulusal şartlar karşılanıyorsa sonraki başvuruda Türkiye’deki ilk başvurunun tarihi rüçhan tarihi olarak ileri sürülebilir.

Aynı şekilde ilk patent başvurusu yurt dışında yapılmışsa, sonraki Türkiye başvurusunda bu önceki başvuruya dayanılarak rüçhan talep edilebilir.

Rüçhan hakkının temel işlevi, ilk başvuru ile sonraki başvuru arasında geçen dönemde ortaya çıkan belirli açıklamaların ve başvuruların, rüçhan kapsamındaki buluş bakımından sonraki başvuru sahibinin önceliğini ortadan kaldırmasını engellemektir.

Bu koruyucu etki sınırsız değildir. İlk başvuruda bulunmayan yeni teknik özellikler, yalnızca daha sonra yapılan başvuruda yer aldıkları için geçmiş tarihli korumadan yararlanamaz.

Rüçhan hakkı ile patent başvuru süreci birbirine bağlı olmakla birlikte farklı konulardır. Başvuru işlemleri patent verilmesine yönelik idari süreci oluştururken rüçhan, bu süreçte hangi tarihin belirli hukuki değerlendirmelerde esas alınacağını etkiler.

Patent Rüçhan Hakkının Hukuki Dayanakları Nelerdir?

Türkiye’de patent rüçhan hakkının temel düzenlemeleri 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 93 ve 94. maddeleridir.

Uluslararası düzeyde temel dayanak, Sınai Mülkiyetin Korunmasına İlişkin Paris Sözleşmesi’nin 4. maddesidir. Paris Sözleşmesi, usulüne uygun ilk başvuruyu esas alarak sonraki başvurularda öncelik talep edilmesine imkân tanır.

Dünya Fikrî Mülkiyet Örgütünün (WIPO) Paris Sözleşmesi açıklaması da patent ve faydalı modellerde 12 aylık, marka ve tasarımlarda ise altı aylık rüçhan süreleri arasındaki ayrımı ortaya koymaktadır.

Başvuru rüçhanı ile sergi rüçhanı arasındaki fark

Patent hukukunda öncelik hakkı esas olarak iki farklı hukuki olaya dayanabilir:

Her iki rüçhan türünde de yalnızca tarih ileri sürmek yeterli değildir. İleri sürülen önceliğin dayandığı olayın ve buluş kapsamının ispatlanması gerekir.

Patent Başvurusunda 12 Aylık Rüçhan Süresi Nasıl Hesaplanır?

SMK m. 93/1 uyarınca ilk patent veya faydalı model başvurusundan doğan rüçhan hakkı, ilk başvurunun yapıldığı tarihten itibaren 12 aylık süre içerisinde kullanılabilir.

Bu süre, önceki başvurunun yayımlandığı, araştırma raporunun hazırlandığı veya patentin verildiği tarihte başlamaz. Başlangıç olayı, rüçhana dayanak oluşturan ilk başvurunun yapılmasıdır.

Örneğin ilk başvuru 10 Mart 2025 tarihinde yapılmışsa, olağan 12 aylık rüçhan dönemi 10 Mart 2026 tarihinde sona erer. Son günün tatil gününe rastlaması veya özel usul kurallarının uygulanması gibi durumlarda ilgili başvuru sisteminin süre hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Bu 12 aylık dönem, başvuru sahibine farklı ülkelerde koruma talep edip etmeyeceğini değerlendirme imkânı tanır. Bununla birlikte rüçhan süresi içinde Türkiye’de veya başka bir ülkede yapılan başvuru, o ülkede patentin mutlaka verileceği anlamına gelmez.

İlk başvurudan sonra 12 ay beklemek zorunlu mudur?

Hayır. 12 ay, beklenmesi gereken asgari süre değil, rüçhan hakkının kullanılabileceği temel azami süredir. Başvuru sahibi aynı buluş için sonraki başvurusunu ilk başvurudan kısa süre sonra da gerçekleştirebilir.

Başvurular arasındaki zamanın belirlenmesinde teknik geliştirme çalışmaları, hedef ülkeler, açıklama riski ve başvuru belgelerinin hazırlanması dikkate alınmalıdır. Yurt dışı ülke seçimi ve koruma planlamasının ayrıntıları yurt dışında patent koruması ve başvuru stratejisi kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Patent Rüçhan Hakkından Kimler Yararlanabilir?

SMK m. 93/1, rüçhan hakkını usulüne uygun ilk patent veya faydalı model başvurusunu yapan kişiye veya onun hukuki halefine tanır.

İlk başvurunun Türkiye’de yapılmış olması zorunlu değildir. Paris Sözleşmesine veya Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşmasına taraf bir devlette yapılan başvuru da kanuni koşullar altında rüçhan hakkının dayanağı olabilir.

Taraf olmayan devletlerde yapılan ilk başvurular bakımından ise SMK m. 93/5’te belirtilen karşılıklılık şartı ayrıca önem taşır.

Rüçhan talep eden kişinin önceki başvuru sahibiyle aynı kişi olmaması durumunda hukuki halefiyetin değerlendirilmesi gerekir. Önceki başvurudan kaynaklanan hakların devredilmiş olması, şirket birleşmesi veya başka bir hukuki halefiyet ilişkisi söz konusu olabilir.

Örneğin ilk başvurunun A şirketi adına, sonraki başvurunun B şirketi adına yapılması hâlinde, bu iki şirket arasında ekonomik veya ticari bağlantı bulunması tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Rüçhan hakkının B şirketi tarafından kullanılabilmesini sağlayan hukuki dayanak araştırılmalıdır.

Başvuruyu yapan kişi, buluşu gerçekleştiren kişi ve patent hakkının sahibi her zaman aynı kişi değildir. Bu statülerin ayrımı patent hakkının kime ait olduğu ve buluş sahibinin hakları konusunda ayrıca açıklanmaktadır.

İlk Başvuru ve Aynı Buluş Şartı Nasıl Değerlendirilir?

1. İlk başvurunun usulüne uygun olması

SMK m. 93/3’e göre usulüne uygun ulusal başvuru, yapıldığı tarihin başvuru tarihi olarak belirlenmesine yeterli olan başvurudur. Sonradan reddedilmesi veya başka bir nedenle sonuçlanması, başvurunun başlangıçta rüçhan doğurma niteliğini her durumda ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle önceki başvurunun patentle sonuçlanmış olması rüçhan hakkının zorunlu şartı değildir. Ancak önceki başvurunun tarihi ve içeriği hukuken belirlenebilir olmalıdır.

SMK m. 93/2 kapsamında, ilgili ulusal hukuk veya uluslararası anlaşmalar gereğince usulüne uygun ulusal başvuruya eşdeğer sayılan başvurular da rüçhan hakkı doğurabilir.

2. Rüçhana dayanak başvurunun gerçekten ilk başvuru olması

Aynı buluş için birden fazla önceki başvuru yapılmışsa hangi başvurunun ilk başvuru sayılacağı ayrıca incelenir.

SMK m. 93/4, aynı devlete yapılan sonraki başvurunun belirli istisnai koşullarda ilk başvuru olarak kabul edilmesine izin verir. Bunun için önceki başvurunun sonraki başvuru tarihinde kamunun incelemesine açılmadan, geride herhangi bir hak bırakmadan geri çekilmiş, geri çekilmiş sayılmış veya reddedilmiş olması ve daha önce rüçhan talebine dayanak oluşturmamış bulunması gerekir.

Bu koşullarda sonraki başvuru ilk başvuru sayılırsa, önceki başvuru yeniden rüçhan dayanağı olarak kullanılamaz.

Dolayısıyla aynı buluş için tekrar başvuru yapılması, rüçhan süresinin istenildiği gibi yeniden başlatılmasına yönelik genel bir hak vermez.

3. Sonraki başvurunun aynı buluşa ilişkin olması

Rüçhanın en önemli maddi koşullarından biri, sonraki başvuruda öncelik talep edilen teknik konunun önceki başvuru tarafından desteklenmesidir.

SMK m. 94/3 uyarınca rüçhan hakkı, önceki başvurunun içerdiği unsurlarla sınırlıdır. Aynı maddenin dördüncü fıkrası, teknik unsurun önceki başvurunun istemlerinde açıkça yer almamasına rağmen başvurunun bütünü içerisinde açık biçimde belirtilmiş olması hâlinde de rüçhanın kabul edilebilmesine imkân tanır.

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca ilk başvurunun istemlerine değil, tarifnameye, ilgili çizimlere ve başvurunun bütününe bakılmalıdır.

Buna karşılık sonraki başvuruda ilk defa açıklanan bağımsız bir teknik özellik veya yeni teknik kombinasyon, ilk başvurunun tarihinden otomatik olarak yararlanamaz.

Önemli ayrım: İlk başvurudaki buluş ile sonraki başvurudaki buluşun aynı isimle anılması veya benzer kullanım amacına sahip olması tek başına yeterli değildir. Rüçhanın geçerliliği, önceki belgelerin ilgili teknik içeriği açıklayıp açıklamadığına bağlıdır.

Sonradan istemlerde yapılabilecek değişikliklerin hukuki sınırları ise patent başvurusunda istem değişikliği ve kapsam aşımı konusundan ayrı olarak değerlendirilmelidir. Geçerli rüçhan, ilk başvuruda açıklanmayan teknik içeriğin sonradan eklenmesine sınırsız izin vermez.

Türkiye’de Patent Rüçhan Hakkı Nasıl Talep Edilir?

Türkiye’de yapılan patent başvurusunda rüçhan talebi, TÜRKPATENT nezdinde başvuru dosyasıyla ilişkilendirilir. SMK m. 94 ve Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 84, bu işlem için uygulanacak temel usulü belirler.

Rüçhan talebi için iki aylık süre

SMK m. 94/1 uyarınca rüçhan talebi, ilgili ücret ödenerek Türkiye’deki patent başvurusuyla birlikte veya bu başvurunun tarihinden itibaren iki ay içinde yapılabilir.

İki aylık sürenin başlangıcı önceki yabancı başvuru tarihi değil, rüçhan talebinin ilişkilendirileceği Türkiye patent başvurusunun tarihidir.

Rüçhan talebinde bulunulurken önceki başvuruya ilişkin ülke, başvuru tarihi ve başvuru numarası belirtilmelidir. Birden fazla önceki başvuruya dayanılıyorsa her rüçhan talebinin ayrıca tanımlanması gerekir.

Rüçhan belgesi için üç aylık süre

Rüçhan talebine ilişkin belgeler, Türkiye patent başvurusunun tarihinden itibaren üç ay içinde Kuruma sunulmalıdır. SMK m. 94/1, öngörülen koşulların yerine getirilmemesi hâlinde rüçhan talebinin yapılmamış sayılacağını düzenler.

İki aylık talep süresi ile üç aylık belge sunma süresi birbirinden bağımsız başlangıçlara sahip iki ayrı dönem değildir. Her ikisi de Türkiye başvurusunun tarihinden itibaren hesaplanır.

Başvuru sahibinin yalnızca rüçhan talebini zamanında bildirmesi, gerekli belgelerin ayrıca sunulması yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Rüçhan hakkı için hangi belgeler gereklidir?

Yönetmelik m. 84 çerçevesinde, önceki başvuruya dayanan rüçhan talebinde genel olarak şu bilgi ve belgeler önem taşır:

• Rüçhana dayanak başvurunun yapıldığı ülke veya ilgili makam bilgisi.
• Önceki başvurunun tarihi ve numarası.
• Rüçhan hakkının doğduğu başvurunun sicil sayfası.
• Önceki başvurunun tarifnamesi, istemleri ve varsa resimleri.
• Gerekli rüçhan talep ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi.
• Yönetmelikte öngörülen yabancı dil ve tercüme koşullarına uygun belgeler.
• Başvuru sahipleri farklıysa gerekli hukuki halefiyetin değerlendirilmesini sağlayan belgeler.

Yönetmelik m. 84/4 uyarınca yabancı dilde sunulan rüçhan belgesinin sicil sayfasının Türkçe çevirisi belgeyle birlikte verilir. Önceki başvurunun Türkçe olmaması ve rüçhan geçerliliğinin patentlenebilirlik değerlendirmesinde önem taşıması durumunda, Yönetmelik m. 84/5 kapsamında Kurumun bildiriminden itibaren iki ay içinde önceki başvurunun Türkçe çevirisi veya düzenlemede öngörülen aynı içerik beyanı istenebilir.

Bu nedenle bütün yabancı başvuru dosyalarının tam Türkçe tercümesinin her durumda ilk aşamada zorunlu olduğu söylenemez. Sunulacak belgeler, başvurunun türüne ve Yönetmelik’teki özel koşullara göre belirlenmelidir.

Ayrıca Yönetmelik m. 84/2 ve 84/4, belirli durumlarda rüçhan belgesinin erişilebilir veya Kuruma önceden sunulmuş olmasını belge sunma yükümlülüğü bakımından yeterli kabul eder.

Uluslararası başvuruların Türkiye ulusal aşamasında uygulanacak belge kuralları ayrıca değerlendirilmelidir. PCT uluslararası patent başvurusu ve Türkiye ulusal aşaması, kendi uluslararası ve ulusal usul şartlarına tabidir.

İlgili ikincil düzenlemenin ayrıntıları için Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 84 esas alınabilir.

Türkiye’deki ilk başvuruya dayanarak yurt dışında rüçhan nasıl kullanılır?

İlk başvuru TÜRKPATENT nezdinde gerçekleştirilmişse başvuru sahibi, sonraki yabancı başvurusunda Türkiye’deki başvuru tarihine dayanarak rüçhan talep edebilir.

Yönetmelik m. 85’e göre TÜRKPATENT, talep ve ilgili ücret koşullarının yerine getirilmesi hâlinde kendi nezdindeki başvurudan kaynaklanan rüçhan belgesini düzenler. Bu belge, ilgili başvurunun sicil sayfasını ve onaylı bir suretini içerir.

Ancak bu belgenin alınması, hedef ülkedeki başvuru ve belge sunma yükümlülüklerini tek başına tamamlamaz. Sonraki başvurunun yapıldığı hukuk düzeninin usul hükümleri ayrıca uygulanır.

Birden Fazla Rüçhan Hakkı ve Kısmi Rüçhan Mümkün müdür?

Evet. SMK m. 94/2, farklı ülkelerden doğmuş olmasına bakılmaksızın aynı patent başvurusunda birden fazla rüçhan hakkı talep edilmesine izin verir. Uygun durumlarda aynı istem bakımından birden fazla rüçhan hakkı da ileri sürülebilir.

Bu düzenleme özellikle teknik geliştirme sürecinde farklı tarihlerde yapılan başvuruların daha sonraki bir patent başvurusunda bir araya gelmesi durumunda önem taşır.

Kısmi rüçhanın teknik anlamı

Bir patent başvurusunda bulunan bütün istemler veya bir istem içerisindeki bütün teknik alternatifler aynı öncelik tarihinden yararlanmak zorunda değildir.

Örneğin ilk başvuruda A teknik çözümü açıklanmış, daha sonraki başvuruda A çözümüne ek olarak B teknik çözümü geliştirilmiş olabilir. A bakımından önceki başvuru tarihi geçerli olabilecekken, B veya A ile B’nin ilk kez açıklanan kombinasyonu bakımından daha sonraki tarih esas alınabilir.

Bu ayrım, önceki başvurunun hangi teknik unsurları açıkça desteklediğine göre yapılır. Yalnızca iki başvuruda benzer ifadelerin bulunması yeterli değildir.

Birden fazla rüçhanda en erken tarih ne işe yarar?

SMK m. 94/2 uyarınca birden fazla rüçhan hakkı talep edilmişse rüçhan tarihinden itibaren işleyen sürelerin hesabında en erken rüçhan tarihi esas alınır.

Bununla birlikte en erken tarihin süre hesabında kullanılması, sonraki başvuruya eklenen bütün teknik unsurların o tarihten korunduğu anlamına gelmez.

Süre hesabı ile belirli bir istemin hangi öncelikten yararlanabileceği ayrı hukuki değerlendirmelerdir.

Bu nedenle birden fazla rüçhan içeren başvurularda önceki tarifnamelerle sonraki istemler arasında teknik içerik karşılaştırması yapılması gerekir.

Rüçhan Tarihi ile Patent Başvuru Tarihi Arasındaki Fark Nedir?

Rüçhan tarihi ile sonraki başvurunun fiilen yapıldığı tarih aynı kavram değildir.

Önceki başvuru tarihi, kanunun belirlediği konularda sonraki başvuru lehine öncelik etkisi oluşturabilir. Bununla birlikte sonraki başvuru, fiilen yapıldığı tarihte gerçekleştirilmiş bir başvuru olma niteliğini korur.

SMK m. 93/7, rüçhan tarihine özellikle 83. maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları ile 109. maddenin üçüncü fıkrasının uygulanmasında başvuru tarihi etkisi tanır.

Yenilik değerlendirmesine etkisi

SMK m. 83/2, tekniğin bilinen durumunu, ilgili tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir hâle gelmiş teknik bilgileri kapsayacak biçimde düzenler. Geçerli rüçhan, ilgili buluş unsurları bakımından bu tarihsel değerlendirmenin hangi tarihe göre yapılacağını etkiler.

Örneğin ilk başvuruda açıklanan buluşun, ilk başvurudan sonra ancak ikinci başvurudan önce üçüncü kişiler tarafından kamuya açıklanmış olması durumunda, geçerli rüçhan bu ara dönem açıklamasına karşı öncelik sağlayabilir.

Ancak ilk başvurudan önce kamuya açıklanmış bir teknik bilgi, yalnızca sonradan rüçhan talep edildiği gerekçesiyle tekniğin bilinen durumundan çıkarılamaz.

Ayrıca SMK m. 83/3 kapsamındaki önceki tarihli fakat daha sonra yayımlanan başvurular yönünden de ilgili başvuru ve rüçhan tarihlerinin hukuki etkisi değerlendirilmelidir.

Rüçhanın geçerliliği ile buluşun yenilik taşıyıp taşımadığı birbirine bağlı fakat ayrı sorulardır. Yeniliğin teknik ölçütleri patentte yenilik şartı ve tekniğin bilinen durumu kapsamında ayrıntılı olarak incelenebilir.

Patent başvurusunun yayımlanmasına etkisi

SMK m. 97/1 uyarınca patent veya faydalı model başvurusu, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden itibaren 18 aylık sürenin dolması üzerine yayımlanır. Başvuru sahibinin erken yayım talep etmesi de mümkündür.

Dolayısıyla geçerli rüçhan tarihi, yalnızca önceki teknik değerlendirmesinde değil, patent başvurusunun yayımlanmasına ilişkin süre hesabında da önem kazanır.

Başvurunun yayımlanması ile başvuru sahibine tanınan geçici korumanın şartları ise patent başvurusunun yayımı ve geçici koruma konusunda ayrıca ele alınmalıdır.

Rüçhan hakkı patent verilmesini garanti eder mi?

Hayır. Rüçhan hakkının geçerli olması, buluşun yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarını mutlaka karşıladığı anlamına gelmez.

Rüçhanın kabul edilmesi belirli bir tarihsel öncelik sağlar. Patent verilebilirliği ise başvurunun teknik ve hukuki içeriği üzerinde yapılan ayrıca bir incelemenin konusudur.

Fuar veya Sergide Teşhirden Doğan Patent Rüçhan Hakkı

SMK m. 93/6, belirli nitelikteki sergilerde patent veya faydalı model konusu buluşu içeren ürünün teşhir edilmesini rüçhan hakkının kaynağı olarak kabul eder.

Düzenleme, Türkiye’de açılan ulusal veya uluslararası sergiler ile Paris Sözleşmesine taraf ülkelerde açılan resmî veya resmî olarak tanınan uluslararası sergileri kapsar.

Bu koşulları sağlayan sergide buluş konusu ürünü teşhir eden gerçek veya tüzel kişiler, teşhir tarihinden itibaren 12 ay içinde Türkiye’de patent veya faydalı model başvurusu yapmak için sergi rüçhanından yararlanabilir.

Sergi rüçhanı nasıl ispatlanır?

Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 84/6, sergi rüçhanında sunulması gereken teknik ve belgesel unsurları düzenler.

Bu kapsamda sergiyi düzenleyen kuruluş tarafından onaylanmış, teşhir edilen ürünün teknik özelliklerini, sergide görünür biçimde sergilendiği tarihi ve serginin resmî açılış tarihini gösteren belgeler ile ürünü yeterince açıklayan fotoğraflar önem taşır.

Fotoğrafların ve teknik bilgilerin, sergide teşhir edilen buluşun ilgili teknik alandaki uzman tarafından anlaşılmasına elverişli olması gerekir.

Bir ürünün herhangi bir ticari fuarda sergilendiğinin ileri sürülmesi tek başına sergi rüçhanı için yeterli değildir. Serginin kanuni nitelikleri ve teknik teşhirin kapsamı ayrıca ispatlanmalıdır.

Sergi rüçhanı ile yenilik istisnası aynı şey midir?

Hayır. Sergi rüçhanı, kanunda belirtilen sergi teşhirine dayanan özel bir öncelik hakkıdır. SMK m. 84 ise belirli kişilerin veya kaynakların yaptığı açıklamaların belirli koşullarda patent verilebilirliğini etkilememesini düzenler.

Bu iki hukuki mekanizmanın koşulları, dayanakları ve ispat meseleleri birbirinden farklıdır.

Özellikle buluşun fuarda, akademik yayında veya internet ortamında açıklanmasının sonuçları bakımından patentte yenilik bakımından 12 aylık açıklama istisnası ayrıca değerlendirilmelidir.

Başvuru öncesinde açıklama yapılmasının sonuçları ortaya çıktıktan sonra yalnız rüçhan hakkına güvenmek yerine, mümkün olan hâllerde başvuru öncesi buluşun korunması kapsamında gizlilik ve açıklama kontrolü sağlanması önem taşır.

PCT ve Avrupa Patent Başvurularında Rüçhan Hakkı Nasıl Kullanılır?

Paris Sözleşmesi kaynaklı rüçhan sistemi, uluslararası patent başvuru stratejisinin temel araçlarından biridir. Bununla birlikte PCT başvurusu, Avrupa patent başvurusu ve Türkiye’de yapılan ulusal başvuru aynı usule tabi değildir.

PCT başvurusunda rüçhan hakkı

Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) kapsamında yapılan uluslararası patent başvurusunda önceki ulusal veya ilgili bölgesel başvurulara dayanılarak rüçhan talep edilebilir.

PCT Yönetmeliği’nin 4.10 numaralı kuralı, uluslararası başvurudaki rüçhan beyanında önceki başvurunun tarihi, numarası ve ilgili ülke veya makam bilgilerinin belirtilmesine ilişkin esasları düzenler.

Uluslararası başvurunun yapılması, tek başına bütün ülkelerde geçerli bir patent meydana getirmez. Türkiye’de koruma sağlanması bakımından ilgili ulusal aşama koşullarının ayrıca yerine getirilmesi gerekir.

Uluslararası başvurudaki rüçhan talebinin PCT hükümleriyle, Türkiye ulusal aşamasındaki işlemlerin ise uygulanabilir ulusal ve uluslararası hükümlerle birlikte değerlendirilmesi zorunludur.

Avrupa patent başvurusunda rüçhan hakkı

Avrupa Patent Sözleşmesi’nin (EPC) 87. maddesi, önceki patent veya faydalı model başvurusuna dayanarak aynı buluş için 12 ay içinde Avrupa patent başvurusu yapılmasına ilişkin rüçhan hakkını düzenler.

Ancak Avrupa patent sisteminde rüçhanın geçerliliği ve patentin Türkiye bakımından hukuki sonuçları farklı aşamalardır.

Bu nedenle Avrupa patentinin Türkiye’de geçerli kılınması için uygulanacak usul ve koşullar, rüçhan talebinden bağımsız olarak değerlendirilmelidir.

Uluslararası rüçhan hakkı, patent korumasının ülkesel niteliğini ortadan kaldırmaz. Yabancı bir başvuruya sahip olmak ile Türkiye’de geçerli bir sınai mülkiyet hakkına sahip olmak arasındaki ayrım, fikrî mülkiyette ülkesellik ilkesi bakımından önemlidir.

Rüçhan Hakkının Kaybedilmesi ve Uyuşmazlıklar

Patent rüçhanına ilişkin uyuşmazlıklar yalnızca sürelerin kaçırılmasıyla sınırlı değildir. Rüçhanın gerçekten doğup doğmadığı, hak sahibinin kimliği ve hangi istemlerin önceki tarihten yararlanabileceği de tartışma konusu olabilir.

12 aylık rüçhan süresi kaçırılırsa ne olur?

İlk başvuruya dayanan 12 aylık rüçhan süresinin geçirilmesi, kural olarak o başvurudan kaynaklanan önceliğin sonraki başvuru için kullanılmasını engeller.

Ancak bu durum, sonraki patent başvurusunun her koşulda yapılamayacağı veya mutlaka reddedileceği anlamına gelmez. Sonraki başvurunun kendi tarihiyle incelenmesi ve bu tarih itibarıyla patentlenebilirlik şartlarının karşılanıp karşılanmadığının değerlendirilmesi gerekir.

Özellikle aradaki dönemde kamuya açıklanan teknik bilgilerin yenilik üzerindeki etkisi önem kazanır. Herhangi bir süre telafisi imkânının bulunduğu ileri sürülüyorsa uygulanacak başvuru sistemi, özel mevzuat ve somut kaçırma nedeni ayrıca incelenmelidir.

Rüçhan belgeleri sunulmazsa patent başvurusu reddedilir mi?

SMK m. 94/1 gereğince rüçhan talebine ilişkin yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, rüçhan talebinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur.

Bu sonuç, rüçhan hakkının kaybı ile patent başvurusunun bütünüyle reddedilmesi arasında ayrım yapılmasını gerektirir.

Patent başvurusunun diğer şartları sağlanmışsa, rüçhansız olarak değerlendirilmesi söz konusu olabilir. Ancak bu değerlendirme, önceki teknik karşısında patentlenebilirlik sonucunu değiştirebilir.

Rüçhanın geçerliliği hangi durumlarda tartışılabilir?

Özellikle şu ihtilaflar ortaya çıkabilir:

• Rüçhana dayanak gösterilen başvurunun ilk başvuru niteliğini taşımaması.
• Sonraki başvuru sahibinin önceki başvurudan doğan hakkın sahibi veya hukuki halefi olmaması.
• Önceki başvurunun ilgili teknik özelliği açıkça desteklememesi.
• Rüçhan talebinin süresinde yapılmaması veya gerekli belgelerin sunulmaması.
• Birden fazla önceki başvuruya dayanan istemin hangi tarihten yararlanacağının tartışmalı olması.
• Serginin niteliğinin, teşhir tarihinin veya sergilenen buluş kapsamının ispatlanamaması.

Bu uyuşmazlıklarda başvuru belgelerinin tarihli sürümleri, sicil kayıtları, hak geçişini gösteren sözleşmeler ve teknik içerik karşılaştırması belirleyici olabilir.

Rüçhanla ilgili değerlendirmelere nasıl karşı çıkılabilir?

Rüçhanın geçerliliği, TÜRKPATENT nezdindeki başvuru incelemesi sırasında gündeme gelebileceği gibi patentin verilmesinden sonra açılan hukuki uyuşmazlıklarda da önem taşıyabilir.

İlgili kararın türüne göre idari itiraz, patentin verilmesine itiraz veya hükümsüzlük yargılaması söz konusu olabilir. Ancak bunların her biri farklı şartlara ve sürelere bağlıdır; rüçhan uyuşmazlıkları için bunlardan bağımsız, her durumda kullanılabilecek tek bir itiraz usulü bulunduğu kabul edilemez.

Bir rüçhan tarihinin kabul edilmemesi, başka bir teknik belgenin önceki teknik olarak değerlendirilmesine yol açmışsa, bu durum araştırma ve inceleme aşamasındaki teknik değerlendirmeyi de etkileyebilir. Bu bağlamda patent araştırma raporunun değerlendirilmesi önem kazanır.

Rüçhan uyuşmazlığına dayanan nihai idari kararların yargısal denetimi veya verilmiş patentin geçerliliği ise ilgili başvuru ve dava türünün kendine özgü usulü çerçevesinde incelenmelidir.

Patent Rüçhan Hakkına İlişkin Somut Örnekler

Örnek 1: İlk başvuru Türkiye’de, ikinci başvuru yurt dışında

Bir şirketin 15 Ocak 2025 tarihinde Türkiye’de yeni bir mekanik bağlantı sistemi için patent başvurusunda bulunduğunu varsayalım.

Şirket aynı buluş için 10 Aralık 2025 tarihinde başka bir Paris Sözleşmesi ülkesinde patent başvurusu yapar ve önceki Türkiye başvurusundan doğan rüçhan hakkını usulüne uygun olarak talep eder.

İlgili buluşun önceki başvuru tarafından desteklenen unsurları bakımından 15 Ocak 2025 tarihi öncelik tarihi olarak dikkate alınabilir.

Ancak yabancı başvurunun içeriği Türkiye’deki ilk başvurudan farklıysa eklenen teknik özelliklerin hangi tarihten yararlanacağı ayrıca belirlenir.

Örnek 2: İlk başvuru Almanya’da, sonraki başvuru Türkiye’de

Bir işletmenin 2 Şubat 2025 tarihinde Almanya’da patent başvurusu yaptığını, aynı buluş için 20 Ocak 2026 tarihinde Türkiye’de başvuruda bulunduğunu düşünelim.

Türkiye başvurusu, 12 aylık temel rüçhan dönemi içindedir. Ancak bu tek başına rüçhanın geçerli olduğu anlamına gelmez.

Başvuru sahibinin rüçhan hakkı üzerinde yetkili olması, önceki başvurunun ilgili buluşu desteklemesi, rüçhan talebinin usulüne uygun yapılması ve belgelerin zamanında sunulması gerekir.

Bu şartların sağlanması hâlinde ilgili teknik unsurlar bakımından 2 Şubat 2025 tarihi öncelik tarihi olarak ileri sürülebilir.

Örnek 3: İkinci başvuruda yeni teknik özellik eklenmesi

İlk patent başvurusunda yalnızca belirli bir sensörün çalışma mekanizması açıklanmış olsun. Daha sonra yapılan başvuruda aynı sensöre ek olarak yeni bir otomatik kalibrasyon mekanizması tanımlansın.

Önceki başvuruda açıkça yer alan çalışma mekanizması geçerli rüçhan tarihinden yararlanabilir. Fakat otomatik kalibrasyon mekanizması ilk kez sonraki başvuruda açıklanmışsa, bu yeni unsurun eski tarihten yararlanması kural olarak mümkün değildir.

Bu örnek, patent rüçhanının bütün başvuruya kayıtsız şartsız geçmiş tarih kazandıran bir işlem olmadığını gösterir.

Örnek 4: Süresinde talep edilmeyen rüçhan

Bir patent başvurusu Türkiye’de 1 Nisan 2026 tarihinde yapılmış ve başvuru sahibi önceki yabancı başvurusuna dayanmak istemiş olsun.

Normal koşullarda rüçhan talebinin Türkiye başvurusu tarihinden itibaren iki ay içinde yapılması ve belgelerin üç ay içinde sunulması gerekir.

Başvuru sahibinin önceki yabancı başvuruya sahip olduğunu sonradan beyan etmesi, süre koşullarına uyulmamışsa rüçhan hakkının kendiliğinden geçerli hâle gelmesini sağlamaz.

Böyle bir durumda başvurunun rüçhansız incelenmesinin teknik ve hukuki sonuçları değerlendirilmelidir.

Patent Rüçhan Hakkı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Her patent başvurusunda rüçhan hakkı talep etmek zorunlu mudur?

Hayır. Rüçhan, önceki bir başvuruya veya kanunda kabul edilen sergi teşhirine dayanan özel bir haktır. Böyle bir öncelik dayanağı bulunmadan da patent başvurusu yapılabilir. Rüçhan talep edilmeyen başvuruda patentlenebilirlik, uygulanabilir mevzuat gereğince kendi başvuru tarihi esas alınarak değerlendirilir.

2. Patent rüçhan hakkı altı ay mı, on iki ay mı?

SMK m. 93 uyarınca patent ve faydalı modelde başvuruya dayalı rüçhanın temel süresi 12 aydır. Marka başvurularında farklı bir rüçhan süresi uygulanır. Marka rüçhan hakkının şartları, süresi ve belgeleri marka hukukuna özgü ayrı düzenlemeler kapsamında incelenir.

3. Yurt dışında patent başvurusu yapmak Türkiye’de otomatik rüçhan sağlar mı?

Hayır. Yabancı başvuru uygun koşullarda rüçhan hakkının dayanağı olabilir. Ancak Türkiye’deki sonraki başvuruda rüçhanın usulüne uygun talep edilmesi, gerekli belgelerin sunulması ve aynı buluş şartının sağlanması gerekir.

4. İlk patent başvurusu reddedilirse rüçhan hakkı sona erer mi?

İlk başvurunun sonradan reddedilmesi, tek başına onun rüçhan hakkı doğurma niteliğini ortadan kaldırmaz. SMK m. 93/3 açısından temel ölçüt, başvurunun yapıldığı tarihi belirlemeye yeterli usulüne uygun bir başvurunun bulunmasıdır. Bununla birlikte ilk başvuru niteliğine ilişkin diğer özel koşullar da dikkate alınır.

5. İlk başvurudan sonra geliştirilen teknik özellikler eski rüçhan tarihinden yararlanır mı?

Yalnızca sonraki başvuruda ilk kez açıklanan teknik özellikler, önceki başvuru tarihinden otomatik olarak yararlanamaz. SMK m. 94/3–4 kapsamında önceki başvurunun bütünüyle sunduğu teknik açıklama değerlendirilerek hangi unsurların rüçhan kapsamında kaldığı belirlenir.

6. Rüçhan belgesi ile patent belgesi aynı şey midir?

Hayır. Rüçhan belgesi, önceki başvurunun varlığına, tarihine ve içeriğine ilişkin bilgileri ortaya koyan belgedir. Patent belgesi ise patent verilmesi sürecinin sonucuyla ilgilidir. Rüçhan belgesine sahip olmak, başvuru sahibinin tescilli patent sahibi olduğu anlamına gelmez.

7. Patent başvurusu bölünürse önceki rüçhan hakkı korunur mu?

SMK m. 91/4 uyarınca ilk başvuruda rüçhan hakkı talep edilmişse bu hak, kanuni koşullarla yapılan bölünmüş başvurulara da tanınır. Ancak rüçhanın hangi teknik unsurlar için geçerli olduğu yine önceki açıklamanın kapsamına bağlıdır. Bölünmenin özel şartları patent başvurusunun bölünmesi ve buluş bütünlüğü kapsamında incelenir.

8. Patent başvurusu faydalı modele dönüştürülürse rüçhan hakkı kaybedilir mi?

SMK m. 104/4, patent başvurusunun faydalı model başvurusuna veya faydalı model başvurusunun patent başvurusuna dönüştürülmesinde, dönüşen başvuru için daha önce talep edilmiş rüçhan hakkının korunmasını düzenler. Bununla birlikte dönüştürme işleminin kendi şartları yerine getirilmelidir. Ayrıntılar patent başvurusunun faydalı modele dönüştürülmesi konusunda açıklanmaktadır.

Sonuç

Patent rüçhan hakkı, bir buluş için önceki başvuru veya kanunda kabul edilen sergi teşhirine dayanarak sonraki patent başvurusunda öncelik sağlanmasına hizmet eder. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca başvuruya dayalı temel rüçhan süresi ilk başvurudan itibaren 12 aydır. Türkiye’de rüçhan talebi, Türkiye başvurusu sırasında veya bu tarihten itibaren iki ay içinde yapılmalı; ilgili belgeler ise üç ay içinde Kuruma sunulmalıdır.

Rüçhanın hukuki değeri yalnızca sürenin korunmasına bağlı değildir. Önceki başvurunun usulüne uygun olması, rüçhan talep eden kişinin hak sahipliği veya hukuki halefiyeti, belgelerin yeterliliği ve önceki teknik açıklamanın sonraki patent istemlerini hangi ölçüde desteklediği birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle birden fazla ülkede başvuru yapılması, teknik geliştirme sürecinde yeni unsurlar eklenmesi veya başvurular arasında açıklama ve üçüncü kişi başvurularının ortaya çıkması durumunda, rüçhanın kapsamının önceden belirlenmesi önemlidir. Patent başvurusundaki öncelik tarihi, belge ve hak sahipliği sorunlarının somut olarak değerlendirilmesinde patent hukukuna ilişkin hukuki danışmanlık ve uyuşmazlık süreçleri kapsamında destek alınabilir.

Yazar Avukat Fatih Sefer