Sermaye Piyasası Hukuku: Kavramlar, Kurumlar ve Yükümlülükler

Sermaye piyasası hukuku, sermaye piyasası araçlarının ihracını, halka arzını, bu araçların işlem gördüğü piyasaları, sermaye piyasası kurumlarını ve bunların faaliyetlerini düzenleyen hukuk dalıdır. Temel kaynağı 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’dur; Kanun’un amacı sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişinin ve gelişmesinin sağlanması ile yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunmasıdır (m.1). Düzenleme ve denetim yetkisi Sermaye Piyasası Kurulu’ndadır. Kanun’da ve ikincil mevzuatta hüküm bulunmayan hâllerde genel hükümler uygulanır (m.2/2).

Bu yazı sermaye piyasası hukukunun bütününü haritalamak için yazılmıştır: temel kavramlar, kaynak hiyerarşisi, piyasanın aktörleri, ihraç ve halka arz rejimi, halka açık ortaklıkların özel yükümlülükleri, kamuyu aydınlatma, yatırım kuruluşları ve kolektif yatırım kuruluşları, borsa ve takas altyapısı, kripto varlık rejimi, yatırımcının korunması, Kurul’un denetim ve yaptırım yetkileri ile uyuşmazlıkların çözüm yolları. Her başlık altında, o konuyu ayrıntılı işleyen yazılarımıza yönlendirme yapılmıştır.

Sermaye Piyasası Hukuku Nedir?

Sermaye piyasası, tasarruf sahiplerinin birikimlerini, fon ihtiyacı olan şirketlere ve projelere aktardığı piyasadır. Bu aktarımın kurallarını koyan, aktarıma aracılık eden kurumları yetkilendiren ve denetleyen, bilgi akışının doğruluğunu güvence altına alan hukuk dalı sermaye piyasası hukukudur.

Kanun’un amaç maddesi bu hukuk dalının iki ekseni olduğunu gösterir: piyasanın işleyişi ve yatırımcının korunması. Sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişinin ve gelişmesinin sağlanması ile yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunması için piyasa düzenlenir ve denetlenir (m.1). Bu iki eksen, Kanun’un hemen her kurumunda karşımıza çıkar: izahname yükümlülüğü yatırımcıyı bilgilendirir; örtülü kazanç aktarımı yasağı ortaklık malvarlığını korur; işlem yasağı ve idari para cezası piyasa düzenini korur; suç hükümleri ise en ağır ihlallere yönelir.

Sermaye piyasası hukuku karma bir alandır. İçinde şirketler hukuku (halka açık anonim ortaklıklar), sözleşmeler hukuku (aracılık ve saklama sözleşmeleri), idare hukuku (Kurul kararları ve idari yaptırımlar) ve ceza hukuku (sermaye piyasası suçları) birlikte bulunur. Bir uyuşmazlığın hangi yargı kolunda ve hangi usulle görüleceği, bu katmanlardan hangisine dokunduğuna göre belirlenir.

Kanun’un Kapsamı ve Kapsam Dışı Kalanlar

Kanun’un kapsamı m.2’de sayılmıştır: sermaye piyasası araçları, bu araçların ihracı, ihraççılar, halka arz edenler, sermaye piyasası faaliyetleri, sermaye piyasası kurumları, borsalar ile bu araçların işlem gördüğü diğer teşkilatlanmış piyasalar, piyasa işleticileri, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği, Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği, merkezî takas kuruluşları, merkezî saklama kuruluşları, Merkezî Kayıt Kuruluşu ve Sermaye Piyasası Kurulu.

Kapsam dışında kalan başlıca hâller şunlardır:

• Halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları Kanun kapsamı dışındadır (m.2/1). Bu ihraçlar Türk Ticaret Kanunu’na tabidir.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, işlemleri, bünyesindeki piyasalar ve nezdinde kurulan ödeme ve menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri bakımından Kanun hükümleri (m.47 hariç) uygulanmaz (m.136/1).
• Bankalar, kendi sermaye piyasası araçlarını satmaları ve Kanun’da tanımlanan yatırım hizmetlerinde bulunmaları bakımından bu faaliyetleriyle sınırlı olarak Kanun’a tabidir; ortak sayısı bakımından Kanun hükümleri bankalara uygulanmaz ve kuruluş, gözetim, muhasebe ve bağımsız denetim standartları özel mevzuatına tabidir (m.136/5).
• Kripto varlıklar bakımından özel bir kapsam kuralı vardır: kripto varlık hizmet sağlayıcılar, Kanun’da atıf yapılan hükümler dışında Kanun’un diğer hükümlerine tabi değildir (m.35/B-5) ve sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklar ile Kurulca belirlenen esaslar dâhilinde platformlarda işlem gören kripto varlıklar dışındaki kripto varlıklara Kanun uygulanmaz (m.35/B-8).
• Kitle fonlaması yoluyla para toplayanlar, halka açık ortaklık ve ihraççı tanımlarının dışında tutulmuştur (m.3/e, m.3/h).

Kaynak Hiyerarşisi: Kanun, Tebliğ, İlke Kararı

Sermaye piyasası hukuku, yoğun biçimde ikincil mevzuatla işleyen bir alandır. Kaynak sıralaması şöyledir:

Uygulamada Kurul’un haftalık bültenleri takip edilmesi gereken bir kaynaktır. İlke kararları, kanun hükmünün uygulanma biçimini belirler ve yürürlük tarihi taşır; örneğin kripto varlık rejiminde tebliğler yürürlüğe girene kadar geçiş süreci ilke kararlarıyla yürütülmüştür. Bir ihtilafta hangi kuralın uygulanacağı belirlenirken olay tarihinde hangi tebliğ ve ilke kararının yürürlükte olduğu kontrol edilmelidir; sonradan çıkan bir düzenlemeye dayanan savunma kabul görmez.

Temel Kavramlar

Bu tanımların pratik önemi büyüktür. “Halka arz” tanımındaki genel çağrı unsuru, bir para toplama faaliyetinin izahname yükümlülüğüne tabi olup olmadığını belirler; belirli kişilere yapılan tahsisli satış ile herkese açık çağrı farklı rejimlere tabidir. “Halka açık ortaklık” tanımı bir şirketin Kanun’un ikinci kısmındaki tüm yükümlülüklere girip girmediğini belirler. “Yatırım kuruluşu” tanımı, yatırımcı tazmin sisteminin kimleri kapsadığını gösterir.

Sermaye Piyasası Araçları

Sermaye piyasası araçları, menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dâhil olmak üzere Kurul’ca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer araçlardır (m.3/ş). Üç ana kategori şöyle ayrılır:

Menkul kıymetler (m.3/o). Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere; paylar, pay benzeri diğer kıymetler ve bunlara ilişkin depo sertifikaları ile borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ve bunlara ilişkin depo sertifikaları.

Türev araçlar (m.3/u). Menkul kıymetleri satın alma, satma veya değiştirme hakkı veren araçlar; değeri bir menkul kıymet fiyatına, döviz fiyatına, faiz oranına, kıymetli maden veya taş fiyatına, mal fiyatına, istatistiklere, kredi riski transferi sağlayan ölçüm değerlerine veya bir endeks seviyesine bağlı olan araçlar; ve döviz ile kıymetli madenler ile Kurul’ca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemler. Bu son bent, uygulamada forex olarak bilinen işlemleri türev araç saydığı için izinsiz faaliyet dosyalarının hukuki dayanağını oluşturur.

Yatırım sözleşmeleri. Kanun bu kavramı sermaye piyasası aracı olarak saymış, ancak tanımını yapmamıştır; kapsam Kurul düzenlemeleriyle belirlenir. Bu kavram, klasik menkul kıymet kalıbına girmeyen, ancak yatırımcının başkasının çabasından kazanç beklediği şemaları Kanun kapsamına almaya elverişlidir.

Kripto varlıklar ayrı bir kategoridir ve kural olarak sermaye piyasası aracı sayılmaz. Kanun, sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklara ilişkin düzenleme ve yaptırım yetkisini Kurul’a vermiş; bunun dışındaki, değeri kullanılan teknolojiden ayrıştırılamayan kripto varlıkların satış veya dağıtımının Kanun’un sermaye piyasası araçlarıyla ilgili hükümlerine tabi olmaksızın platformlar nezdinde yapılabilmesi konusunda esas belirleme yetkisi tanımıştır (m.35/B-6). Bir kripto varlığın teknolojik özelliklerinin uygun görülmesi ve satışına izin verilmesi, bunların kamuca tekeffülü anlamına gelmez.

Piyasanın Aktörleri

Sermaye piyasası kurumları m.35’te sayılmıştır: yatırım kuruluşları; kolektif yatırım kuruluşları; bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme kuruluşları; portföy yönetim şirketleri; ipotek finansmanı kuruluşları; konut ve varlık finansmanı fonları; varlık kiralama şirketleri; merkezî takas kuruluşları; merkezî saklama kuruluşları; veri depolama kuruluşları ve kuruluş ve faaliyet esasları Kurul’ca belirlenen diğer kurumlar.

İhraç, Halka Arz ve İzahname

Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilebilmesi veya borsada işlem görebilmesi için izahname hazırlanması ve Kurul’ca onaylanması zorunludur (m.4). Halka arz edilmeksizin yapılan ihraçlarda ise izahname yerine ihraç belgesinin Kurul’ca onaylanması aranır (m.11). Kurul, izahname başvurusunu belgelerin sunulmasından itibaren on iş günü, ilk halka arzlarda yirmi iş günü içinde karara bağlar. Başvuru öncesi hazırlık halka arz hazırlığı, onay aşamaları ise halka arz onay süreci yazılarımızda anlatılmıştır.

İzahnamenin işlevi, yatırımcının bilinçli karar vermesini sağlayacak bilgiyi standart ve denetlenebilir bir belgede toplamaktır. Bu nedenle Kanun, izahnamede yer alan yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden doğan zararlar için özel bir sorumluluk rejimi kurar: izahnameden sorumlu kişiler (m.10) ve kamuyu aydınlatma belgelerinden doğan sorumluluk (m.32). Bu sorumluluk müteselsildir ve bağımsız denetim, derecelendirme ve değerleme kuruluşlarını da hazırladıkları raporlar bakımından kapsar. Tazminat talebi zararın meydana geldiği tarihten itibaren altı ay gibi kısa bir zamanaşımına tabidir; bu süre uygulamada hak kaybına en sık yol açan kurallardan biridir.

İhraç süreciyle bağlantılı diğer başlıklar şunlardır: izahnamenin yayımlanması ile ilan ve reklamlar (m.7), izahnamedeki değişiklikler (m.8), izahnamenin geçerlilik süresi (m.9), araçların satışı (m.12) ve kaydileştirme (m.13). Kaydileştirme, sermaye piyasası araçlarının ve bunlara bağlı hakların MKK nezdinde elektronik ortamda, hak sahipleri itibarıyla izlenmesini ifade eder ve pay sahipliğinin ispatı bakımından belirleyicidir.

İzahname yükümlülüğünün ihlali iki koldan yaptırıma bağlanmıştır: idari tarafta Kurul’un m.91-92’deki tedbirleri (ihracın durdurulması, iade davası) ve özel hukuk tarafında tazminat; ihlal onaylı izahname olmaksızın halka arz boyutuna ulaşırsa ceza sorumluluğu gündeme gelir. Ceza tarafı için usulsüz halka arz ve izinsiz sermaye piyasası faaliyeti suçu yazımıza bakılabilir.

Halka Açık Ortaklıklar

Bir anonim ortaklığın payları halka arz edilmişse ya da halka arz edilmiş sayılıyorsa, ortaklık Kanun’un halka açık ortaklıklara ilişkin bölümüne (m.16-33) tabi olur. Bu statü, şirkete Türk Ticaret Kanunu’nun ötesinde bir yükümlülük katmanı ekler:

• Statünün kazanılması (m.16): Pay sahibi sayısının belirli eşiği aşması hâlinde ortaklık payları halka arz edilmiş sayılır ve şirket halka açık ortaklık olur.
• Kurumsal yönetim ilkeleri (m.17): Bağımsız yönetim kurulu üyeliği, komiteler, ilişkili taraf işlemleri ve uyum raporlaması.
• Kayıtlı sermaye sistemi (m.18): Yönetim kurulunun sermaye artırım yetkisi; bu yetkiye dayanan kararlara karşı iptal davası kararın ilanından itibaren otuz gün içinde açılır.
• Kâr payı ve bedelsiz pay dağıtımı (m.19-20): Kâr dağıtım politikası, kâr payı avansı ve bağış sınırları.
• Örtülü kazanç aktarımı yasağı (m.21): Halka açık ortaklıkların, yönetim, denetim veya sermaye bakımından ilişkili olduğu kişilerle emsallerine, piyasa teamüllerine, ticari hayatın basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı şartlarla işlem yaparak kârını veya malvarlığını azaltması yasaktır. İlişkili taraf işlemlerinin emsallere uygunluğunun belgelenmesi ve belgelerin en az sekiz yıl saklanması zorunludur; aktarım tespit edilirse tutar kanuni faiziyle iade edilir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bu yasağa aykırılığı düzenleyen suç hükmünün tipik fiilini ilişkili kişilerle maddede sayılan örtülü işlemlerde bulunmak olarak tanımlamıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/140, K. 2021/477, T. 14.10.2021).
• Kendi paylarını satın alma (m.22), önemli nitelikteki işlemler (m.23) ve ayrılma hakkı (m.24): Şirketin yapısını esaslı biçimde değiştiren işlemlerde olumsuz oy kullanan pay sahibine paylarını ortaklığa satma hakkı tanınır.
• Pay alım teklifi (m.25-26): Yönetim kontrolünü sağlayan payların iktisabı hâlinde diğer pay sahiplerine çağrıda bulunma zorunluluğu.
• Ortaklıktan çıkarma ve satma hakkı (m.27): Belirli eşiğin aşılmasında hâkim ortağın azınlığı çıkarma, azınlığın da paylarını sattırma hakkı.
• İmtiyazlı paylar (m.28) ve genel kurul (m.29-30): İmtiyaz sınırları, toplantı ve oy kullanma esasları; Kurul genel kurullara gözlemci gönderebilir (m.95).

Halka açık ortaklıklar için 2026 yılında pay sahipliğinin kamuya açıklanması rejiminde bir değişiklik yapılmıştır: Kurul’un 03.09.2026 tarihli i-SPK.15.2 sayılı İlke Kararı ile, 11.09.2026 gün sonundan itibaren payları borsada işlem gören ihraççılarda pay veya oy hakkı oranlarının belli seviyelere ulaşması ya da altına düşmesi hâlinde yapılacak açıklamalarda alt sınır yüzde üçten başlatılmıştır. Aynı kararla Merkezî Kayıt Kuruluşu’nun doğrudan yüzde üç ve üzeri pay sahiplerini ve belirli araçlar üzerinden dolaylı olarak yüzde on ve üzeri paya sahip olanları gösteren tabloları değişiklik hâlinde derhal güncellemesi öngörülmüştür. Kararda, MKK’nın açıkladığı dolaylı pay sahipliği verilerinin pay alım teklifi yükümlülüğü gibi düzenlemeler bakımından doğrudan esas alınabilecek nitelikte olmadığı, bilgi sunma amaçlı olduğu da belirtilmiştir. Eşik açıklamalarının ayrıntısı için pay sahipliği eşik açıklamaları yazımıza bakılabilir.

Kamunun Aydınlatılması

Kamuyu aydınlatma, sermaye piyasası hukukunun omurgasıdır: piyasanın adil işlemesi, yatırımcıların aynı bilgiye aynı anda ulaşmasına bağlıdır. Kanun bunu iki ayakta kurar.

Finansal raporlama ve bağımsız denetim (m.14). İhraççılar ve sermaye piyasası kurumları, Kurul’ca belirlenen esaslar çerçevesinde finansal tablo ve raporlarını hazırlar ve bunları bağımsız denetimden geçirir. Sermaye piyasası kurumları bakımından m.14 kıyasen uygulanır (m.36/1).

Özel durumların açıklanması (m.15). Yatırım kararlarını ve araçların değerini etkileyebilecek gelişmeler Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden kamuya duyurulur. Bu yükümlülük, bilgi suistimali suçunun da karşı ayağıdır: içsel bilgi kamuya açıklanmadığı sürece, o bilgiye sahip kişilerin işlem yapması yasaktır.

Kamuyu aydınlatma belgelerindeki yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgiden doğan zararlardan belgeyi imzalayanlar müteselsilen sorumludur (m.32). Ayrıca Kurul, kamunun zamanında, yeterli ve doğru olarak aydınlatılmasını sağlamak amacıyla genel ve özel nitelikte kararlar almaya yetkilidir (m.128/1-b).

Sermaye Piyasası Faaliyetleri ve Yatırım Kuruluşları

Sermaye piyasası faaliyetleri; sermaye piyasası kurumlarının Kanun kapsamındaki faaliyetleri, yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile bunlara ek sunulan yan hizmetlerden oluşur (m.34). Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri m.37’de sayılmıştır:

• Emirlerin alınması ve iletilmesi
• Emirlerin müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirilmesi
• Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım satımı
• Portföy yöneticiliği
• Yatırım danışmanlığı
• Halka arzda yüklenimde bulunarak veya bulunmaksızın satışa aracılık
• Çok taraflı alım satım sistemlerinin ve borsa dışı teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi
• Araçların müşteri namına saklanması ve yönetimi ile portföy saklanması
• Kurul’ca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetler

Yan hizmetler (m.38) ise danışmanlık, kredi veya ödünç verilmesi ve döviz hizmetleri, yatırım araştırması ve genel tavsiye, aracılık yükleniminin yürütülmesi, finansman sağlanmasında aracılık ile servet yönetimi ve finansal planlamadır.

Bu hizmetlerin yürütülmesi Kurul iznine bağlıdır (m.39) ve izin, icra edilecek faaliyetleri gösteren yetki belgesiyle somutlaşır (m.40). İzinsiz yürütülen faaliyet hem idari tedbirlere (m.99) hem de ceza sorumluluğuna yol açar. Yargıtay, yurt dışında yerleşik kuruluşların Türkiye’deki yatırımcılara yönelik izinsiz faaliyetinin suç oluşturduğunu, buna karşılık yatırımcının tamamen kendi inisiyatifiyle yurt dışında hesap açmasının suç sayılmadığını kabul etmiştir (Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2018/2119, K. 2018/5852, T. 09.05.2018).

Yatırım kuruluşları bakımından Kanun ayrıca kuruluş şartları (m.43), kuruculara ilişkin şartlar (m.44), faaliyet şartları (m.45) ve en önemlisi teminatlar ile yatırımcı varlıklarının korunmasını (m.46) düzenler. Müşteri varlıklarının kuruluşun malvarlığından ayrı tutulması, bu alanın temel ilkesidir ve ihlali güveni kötüye kullanma suçuna kadar uzanır.

Aracı kurum ihlallerinde idari yaptırım ile suç arasındaki sınır önemlidir. Ceza Genel Kurulu, müşteri talimatı olmaksızın işlem yapılan, emir formları sonradan imzalatılan ve Kurul’ca idari para cezası verilen bir dosyada, hisselerin sanıkların menfaatine kullanılmamış olması ve hile unsurunun oluşmaması nedeniyle nitelikli dolandırıcılık suçunun oluşmadığına karar vermiştir (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2022/330, K. 2023/75, T. 08.02.2023). Bu karar, aracılık kurallarının ihlalinin kural olarak idari yaptırım alanında kaldığını, ceza sorumluluğu için her suç tipinin kendi unsurlarının ayrıca kurulması gerektiğini gösterir.

Kolektif Yatırım Kuruluşları

Kolektif yatırım kuruluşları, yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarıdır (m.3/m). Bu yapılar, çok sayıda yatırımcının tasarrufunu bir araya getirip profesyonel yönetimle portföy oluşturur.

Yatırım ortaklıkları (m.48-49) anonim ortaklık biçiminde kurulur; gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım ortaklıkları bu kategorinin en bilinen türleridir. Değişken sermayeli yatırım ortaklıkları (m.50-51) ayrı bir yapıdır ve TTK’nın bazı hükümleri bunlara uygulanmaz. Yatırım fonları (m.52) ise tüzel kişiliği olmayan, inançlı mülkiyet esasına dayanan malvarlıklarıdır; bu nedenle Kanun fon malvarlığının ayrılığını özel olarak düzenler (m.53): fon malvarlığı kurucunun ve saklayıcının malvarlığından ayrıdır ve haciz ile iflas masasına karşı korunur.

Portföy yönetim şirketleri (m.55) fon kurar ve portföy yönetir; portföy saklama hizmeti (m.56) ise fon varlıklarının saklanmasını ve saklayıcının sorumluluğunu düzenler. Bu üçlü yapı (yönetim, saklama, denetim) yatırımcı varlıklarının güvenliğini sağlayan ayrılık ilkesinin somut görünümüdür.

Borsa, Takas ve Saklama Altyapısı

Borsalar, anonim şirket biçiminde kurulur ve Kanun’a uygun olarak yetkilendirilir (m.65). Borsa ile piyasa işleticisi kavramları ayrıdır: piyasa işleticisi borsayı veya borsanın piyasalarını yöneten ve işleten anonim ortaklıktır (m.3/r). Kanun ayrıca teşkilatlanmış diğer pazar yerlerini (m.66), borsacılık faaliyet esaslarını (m.67), kotasyonu (m.68), işlemlerin durdurulmasını ve kottan çıkarmayı (m.69), uyuşmazlıkların çözümü ve borsa işlemlerinin gözetimini (m.70) düzenler.

Takas ve saklama altyapısı üç kurum üzerinden işler: merkezî takas kuruluşları (m.77), alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenen merkezî karşı taraf (m.78) ve merkezî saklama kuruluşları (m.80). Bu yapının hukuki dayanağını güçlendiren kural takas kesinliğidir (m.79): takas işlemlerinin iflas ve haciz gibi durumlardan etkilenmemesi, sistemik riski önler. Sermaye piyasası araçları üzerinde kurulan rehin ve teminatlar için sermaye piyasası araçları üzerinde teminat yazımıza bakılabilir.

Merkezî Kayıt Kuruluşu (m.81), sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yürütür, kaydileştirilen araçları ve bunlara bağlı hakları üyeler ve hak sahipleri itibarıyla elektronik ortamda izler ve merkezî saklamasını yapar. Yatırımcılar kendi bakiyelerini MKK’nın e-Yatırımcı uygulamasından görüntüleyebilir; bu imkân, kuruluş kayıtlarıyla gerçek varlık arasındaki farkın erken fark edilmesini sağlar.

Kripto Varlıklar ve Kitle Fonlaması

26.06.2024 tarihli 7518 sayılı Kanun’la kripto varlık hizmet sağlayıcılar Kurul’un izin ve denetimine bağlanmıştır. Rejimin dört temel kuralı şudur:

• Kripto varlık hizmet sağlayıcıların kurulabilmesi ve faaliyete başlaması Kurul iznine tabidir ve bunlar münhasıran Kurul’ca belirlenecek faaliyetleri yerine getirir (m.35/B-1). İzinsiz faaliyet suçtur.
• Platform müşterilerine ait kripto varlıkların müşterilerin kendi cüzdanlarında bulundurulması esastır; kendi cüzdanında tutulmayan varlıklar yetkilendirilmiş saklama kuruluşlarında veya bankalarda, nakitler ise bankalarda tutulur (m.35/C-6).
• Müşterilere ait nakit ve kripto varlıklar kuruluşun malvarlığından ayrıdır ve kuruluşun borçları nedeniyle kamu alacakları için dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez (m.35/C-7).
• Platformlarla müşteriler arasındaki uyuşmazlıklar genel hükümlere tabidir; faaliyet izni verilmiş olması işlemlerin kamu güvencesi altında olduğu anlamına gelmez ve kripto varlıklar yatırımcı tazmin hükümlerine tabi değildir (m.35/C-4).

Bu rejimin ayrıntıları üç ayrı yazımızda ele alınmıştır: platformun kullanıcıya karşı sorumluluğu için kripto platformunun sorumluluğu, izin rejiminin cezai boyutu için izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı suçu, müşteri varlıklarının kuruluş içinden zimmete geçirilmesi için kripto varlık zimmeti suçu.

Kitle fonlaması (m.35/A), bir projenin veya girişim şirketinin ihtiyaç duyduğu fonun, Kurul’ca belirlenen esaslar dâhilinde kitle fonlama platformları aracılığıyla halktan toplanmasıdır. Kanun bu yapıyı halka arz rejiminin dışında konumlandırmış; kitle fonlaması yoluyla para toplayanları ihraççı ve halka açık ortaklık tanımlarının dışında tutmuş ve bu yolla toplanan paraları yatırımcı tazminine ilişkin hükümlerin dışında bırakmıştır (m.3/z). İzinsiz kitle fonlaması ise Kurul’un tedbir yetkisi kapsamındadır. Kitle fonlamasıyla pay satan şirketlerde genel kurul kararlarına karşı dava yolu kitle fonlaması genel kurul iptali yazımızda anlatılmıştır.

Yatırımcının Korunması

Kanun, yatırımcıyı birbirini tamamlayan birkaç mekanizmayla korur:

Yatırımcı tazmin sistemi sınırlı bir güvencedir. Kurul, yatırım kuruluşlarının sermaye piyasası faaliyetinden kaynaklanan nakit ödeme veya sermaye piyasası araçları teslim yükümlülüklerini yerine getiremediğinin veya kısa sürede getiremeyeceğinin tespiti hâlinde tazmin kararı alır; karar, durumun tespitinden itibaren üç ay içinde alınır (m.82/1). Sistem, Yatırımcı Tazmin Merkezi eliyle işler (m.83) ve yatırımcı başına ödenecek azami tutar sınırlıdır (m.84). Kapsamın dışında kalanlar önemlidir: fiyat hareketlerinden ve yatırım danışmanlığından doğan zararlar, bankacılık mevzuatı uyarınca mevduat veya katılım fonu sayılan nakit yükümlülükleri (m.82/2), kripto varlıklar (m.35/C-4) ve kitle fonlaması yoluyla toplanan paralar (m.3/z). Bu nedenle yatırımcının zararı çoğu zaman tazmin sisteminden değil, tazminat davalarından ve Kurul’un iade davasından karşılanır.

Denetim, Tedbirler ve Yaptırımlar

Kurul’un müdahale araçları üç kademelidir.

Denetim (m.88-90). Denetim, Kurul Başkanı’nca görevlendirilen meslek personeli eliyle yürütülür. Denetçiler defter, belge ve elektronik kayıtları inceleyebilir, örnek alabilir, yazılı ve sözlü bilgi isteyebilir; arama için Kurul Başkanı’nın talebi ve sulh ceza hâkiminin kararı gerekir. Bilgi verme yükümlülüğü sır saklama hükümlerine dayanılarak reddedilemez ve incelemenin varlığı sır olarak saklanır.

Tedbirler (m.91-102). Kurul; kanuna aykırı ihraçlarda ve izahnameye aykırılıkta satışı durdurma ve iade davası açma (m.91), ihraççıların hukuka aykırı işlemlerinde tedbir uygulama (m.92), kayıtlı sermaye sisteminde tedbir (m.93), örtülü kazanç aktarımında tedbir (m.94), genel kurula gözlemci gönderme (m.95), sermaye piyasası kurumlarının hukuka aykırı faaliyetlerinde lisans iptali, imza yetkisinin sınırlandırılması ve görevden alma (m.96), mali durumun bozulmasında tedbir (m.97), tedricî tasfiye ve iflas (m.98), izinsiz faaliyette iade davası ve erişim engeli (m.99), kripto varlık hizmet sağlayıcılarda özel tedbirler (m.99/A-B), kanuna aykırı ilan ve reklamda tedbir (m.100) ve bilgi suistimali, piyasa bozucu eylem ve piyasa dolandırıcılığı incelemelerinde işlem yasağı dâhil tedbirler (m.101) uygulayabilir. Yatırım kuruluşlarının bu tür fiillere ilişkin şüphelerini Kurul’a bildirme yükümlülüğü ayrıca düzenlenmiştir (m.102).

İdari para cezaları (m.103-105). Kanun ve ikincil düzenlemelere aykırı fiillere idari para cezası uygulanır. Menfaat sağlanmışsa ceza menfaatin iki katından az olamaz; tüzel kişilere brüt satış hasılatı ve vergi öncesi kâr oranına bağlı üst sınırlarla ceza verilebilir. Piyasa bozucu eylemler (m.104) ayrı bir kategori oluşturur ve tanımı gereği ancak bir suç oluşturmadığı takdirde uygulanır; bu kayıt, idari yaptırım ile ceza sorumluluğu arasındaki sınırı çizer. Kurul, idari para cezası vermeden önce ilgilinin savunmasını alır; savunma isteminin tebliğinden itibaren otuz gün içinde savunma verilmezse bu haktan feragat edilmiş sayılır. Tahsil edilen cezaların yarısı Yatırımcı Tazmin Merkezi’ne aktarılır.

Cezanın süresinde verilip verilmediği idari para cezasında zamanaşımı kurallarına göre denetlenir. Bu kararlara karşı başvuru yolu idari yargıdır (aşağıya bakınız).

Sermaye Piyasası Suçları

Kanun’un altıncı kısmının ikinci bölümü sermaye piyasası suçlarını düzenler: bilgi suistimali (m.106), piyasa dolandırıcılığı (m.107), usulsüz halka arz ve izinsiz sermaye piyasası faaliyeti (m.109), izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı (m.109/A), güveni kötüye kullanma ve sahtecilik (m.110), kripto varlık zimmeti (m.110/A) ve şahsi sorumluluk (m.110/B), bilgi ve belge vermeme ile denetimin engellenmesi (m.111), defter ve finansal tablo usulsüzlüğü (m.112) ve sır saklama yükümlülüğünün ihlali (m.113). Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri (m.114), özel soruşturma usulleri (m.115, 115/A) ve görevli mahkeme (m.116) bu bölümü tamamlar.

Bu suçların ortak usul özelliği, soruşturmanın Kurul’un Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusuna bağlı olmasıdır; bu başvuru muhakeme şartıdır. Suçların unsurları, cezaları ve yargılama usulü için sermaye piyasası suçları ve cezaları yazımıza bakılabilir.

Bir noktanın altı çizilmelidir: 6362 sayılı Kanun 2499 sayılı Kanun’u yürürlükten kaldırdığından, eski tarihli fiillerde lehe kanun karşılaştırması yapılır. Ceza Genel Kurulu, bu karşılaştırmada önceki ve sonraki kanun hükümlerinin karıştırılmadan bütün hâlinde uygulanıp sonuçlarının karşılaştırılması gerektiğini, yalnızca adli para cezası üzerinden yapılan değerlendirmeyle yetinilmesini bozma nedeni saymıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2022/89, K. 2022/835, T. 27.12.2022).

Sermaye Piyasası Kurulu

Kurul, Kanun’un yedinci kısmında düzenlenmiştir (m.117-135). İdari ve mali özerkliğe sahip, kamu tüzel kişiliğini haiz bir düzenleyici ve denetleyici kurumdur. Kararlarını Kurul Karar Organı alır; teşkilat, personel ve bütçe hükümleri aynı kısımda yer alır.

Kurul’un görev ve yetkileri m.128’de sayılmıştır: Kanun’un uygulanmasını sağlayacak iş ve işlemleri yapmak; kamunun zamanında, yeterli ve doğru aydınlatılması için genel ve özel nitelikte kararlar almak; bağımsız denetim, derecelendirme, değerleme ve bilgi sistemleri denetimi şartlarını belirleyip listeler hâlinde ilan etmek; finansal istikrar için diğer düzenleyici kurumlarla iş birliği yapmak; yabancı muadil kurumlarla bilgi alışverişi ve mutabakat zaptı imzalamak; yeni sermaye piyasası kurumları ve araçlarına ilişkin usul ve esasları düzenlemek; mesleki yeterlilik ve sertifikasyon esaslarını belirlemek; yatırım tavsiyesinde bulunacakların uyacağı ilkeleri saptamak; Kamuyu Aydınlatma Platformu’nun işletim esaslarını belirlemek; bilgi sistemlerinin işletimi ve denetimine ilişkin esasları koymak. Kurul ayrıca belirli koşullarda halka açık ortaklıkların yönetim kurulu üyelerini resen atama yetkisine sahiptir (m.128/1-k).

Kurul yetkilerini düzenleyici işlemler tesis ederek ve özel nitelikli kararlar alarak kullanır (m.128/2). Bu ikili yapı, uygulamada tebliğler ile ilke kararlarının birlikte takip edilmesini gerektirir. Kurul’un yapısı, görev ve yetkileri SPK nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Uyuşmazlıklar ve Başvuru Yolları

Bir olayda birden çok yol aynı anda işleyebilir: aynı işlem hem Kurul’un idari incelemesine, hem ceza soruşturmasına, hem de tazminat davasına konu olabilir. Bu nedenle savunma veya talep stratejisinin baştan bütün olarak kurulması, farklı dosyalarda çelişkili beyanlarda bulunulmaması gerekir. İdari para cezasına karşı dava usulü SPK idari para cezası iptal davası yazımızda, Kurul’un denetim görevini yerine getirmemesinden doğan zararlar için idareye karşı açılacak dava ise SPK hizmet kusuru ve tam yargı davası yazımızda anlatılmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Sermaye piyasası hukuku nedir?

Sermaye piyasası araçlarının ihracını, halka arzını, bu araçların işlem gördüğü piyasaları, sermaye piyasası kurumlarını ve faaliyetlerini düzenleyen hukuk dalıdır. Temel kaynağı 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, düzenleyici ve denetleyici otoritesi Sermaye Piyasası Kurulu’dur.

Sermaye Piyasası Kanunu kimlere uygulanır?

Sermaye piyasası araçlarına ve bunların ihracına, ihraççılara, halka arz edenlere, sermaye piyasası faaliyetlerine ve kurumlarına, borsalara ve teşkilatlanmış diğer piyasalara, piyasa işleticilerine, TSPB ve Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği’ne, merkezî takas ve saklama kuruluşlarına, MKK’ya ve Kurul’a uygulanır (m.2). Halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları kapsam dışındadır.

Halka arz ne demektir?

Sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel bir çağrı ve bu çağrı devamında gerçekleştirilen satıştır (m.3/f). Belirleyici unsur, çağrının genel olmasıdır; belirli kişilere yönelik tahsisli satış farklı bir rejime tabidir.

Bir şirket ne zaman halka açık ortaklık sayılır?

Payları halka arz edilmiş olan veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklar halka açık ortaklıktır (m.3/e). Pay sahibi sayısının kanunda öngörülen eşiği aşması hâlinde de paylar halka arz edilmiş sayılır ve şirket bu statüyü kazanır (m.16).

İzahname zorunlu mudur?

Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilebilmesi veya borsada işlem görebilmesi için izahname hazırlanması ve Kurul’ca onaylanması zorunludur (m.4). Halka arz edilmeksizin yapılan ihraçlarda ihraç belgesinin onaylanması aranır (m.11).

Kripto varlıklar sermaye piyasası aracı mıdır?

Kural olarak hayır. Kripto varlıklar Kanun’da ayrı tanımlanmıştır ve kripto varlık hizmet sağlayıcılar, Kanun’da atıf yapılan hükümler dışında Kanun’un diğer hükümlerine tabi değildir (m.35/B-5). Sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklar bakımından Kurul’un düzenleme ve yaptırım yetkisi saklıdır (m.35/B-6).

SPK’nın kararlarına karşı nereye başvurulur?

Kurul kararlarına karşı açılacak idari davalar idare mahkemelerinde görülür ve bu başvurular acele işlerden sayılır (m.134). İdari para cezası ve tedbir kararları bu yolla iptal davasına konu edilir.

Yatırımcı tazmin sistemi hangi zararları karşılar?

Sistem, yatırım kuruluşlarının sermaye piyasası faaliyetinden kaynaklanan nakit ödeme veya sermaye piyasası araçları teslim yükümlülüklerini yerine getirememesi hâlinde işler ve yatırımcı başına ödenecek tutar sınırlıdır. Fiyat hareketlerinden ve yatırım danışmanlığından doğan zararlar, mevduat sayılan nakit yükümlülükleri, kripto varlıklar ve kitle fonlaması yoluyla toplanan paralar kapsam dışındadır.

Piyasa bozucu eylem ile suç arasındaki fark nedir?

Makul bir ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan ve piyasanın güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak eylemler, bir suç oluşturmadığı takdirde piyasa bozucu eylem sayılır ve idari para cezasına tabi olur (m.104). Fiil bir suç tipinin unsurlarını taşıyorsa ceza mahkemesinde yargılanır.

SPK savunma istemine kaç günde cevap verilmelidir?

İdari para cezası verilmeden önce ilgilinin savunması alınır; savunma isteminin tebliğinden itibaren otuz gün içinde savunma verilmezse bu haktan feragat edilmiş sayılır (m.105/1).

Sermaye piyasası suçlarında soruşturma nasıl başlar?

Kanun’da tanımlanan veya atıfta bulunulan suçlarda soruşturma yapılması, Kurul’un Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuruda bulunmasına bağlıdır ve bu başvuru muhakeme şartı niteliğindedir (m.115/1).

Forex işlemleri Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında mıdır?

Evet. Döviz ve kıymetli madenler ile Kurul’ca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemler türev araç sayılmıştır (m.3/u-3). Bu nedenle bu işlemlere yönelik hizmetler Kurul iznine tabidir ve izinsiz faaliyet idari tedbirlere ve ceza sorumluluğuna yol açar.

Kanun’da hüküm yoksa ne uygulanır?

Kanun’da ve ikincil mevzuatta hüküm bulunmayan ve diğer kanunlarda Kanun’un uygulanmayacağının belirtildiği hâllerde genel hükümler uygulanır (m.2/2). Uygulamada bu, Türk Ticaret Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve usul kanunları demektir.

Örtülü kazanç aktarımı nedir?

Halka açık ortaklıkların ve kolektif yatırım kuruluşlarının, yönetim, denetim veya sermaye bakımından ilişkili oldukları kişilerle emsallerine, piyasa teamüllerine, ticari hayatın basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı fiyat, ücret, bedel veya şartlarla işlem yaparak kârını veya malvarlığını azaltmasıdır (m.21). Tespit hâlinde aktarılan tutar kanuni faiziyle iade edilir; fiil ayrıca idari yaptırıma ve ceza sorumluluğuna konu olabilir.

Sonuç

Sermaye piyasası hukuku, tek bir kanun metninin ötesinde, tebliğler ve Kurul kararlarıyla sürekli güncellenen katmanlı bir alandır. Bu alanda bir sorunun doğru cevabı çoğu zaman üç soruya bağlıdır: olay tarihinde hangi düzenleme yürürlükteydi, ihlal idari yaptırım alanında mı yoksa suç alanında mı kalıyor ve zararın tazmini hangi yoldan istenebilir. Halka arz planlayan bir şirket, Kurul’dan savunma istemi alan bir yönetici ve platformda varlığını kaybeden bir yatırımcı aynı kanunun farklı yüzleriyle karşılaşır; ortak olan, süreçlerin kısa süreler ve teknik belgeler üzerinden yürümesidir. Bu nedenle sürecin daha ilk aşamasında hukuki değerlendirme yapılması belirleyicidir. Büromuzun bu alandaki çalışmaları için sermaye piyasası avukatı sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Bu makale, Sarıoğlu & Sefer Hukuk Bürosu adına Av. Fatih SEFER tarafından hazırlanmıştır.

Osmaniye Mah., İsmail Erez Bulvarı No: 9/2, 34146 Bakırköy/İstanbul